Vì sao gia đình lại làm tổn thương ta

1. Quan hệ vợ chồng là hạt nhân của gia đình

Mỗi lần chia tay đều là một sự chữa lành tâm hồn

Mỗi con người ít nhất phải trải qua hai lần "ra đời".

Lần thứ nhất là bước ra từ bụng mẹ. Tử cung là nơi trú ngụ hoàn hảo của thai nhi; rời bỏ nơi chốn ấy là một quá trình chia ly đầy đau đớn. Nhưng chính nỗi đau đó lại đổi lấy một sinh mệnh mới.

Lần thứ hai là khi ta bước vào tình yêu. Trong suốt cuộc đời, ta sẽ thiết lập vô số mối quan hệ với rất nhiều người, nhưng tình yêu là mối quan hệ thân mật nhất mà ta có thể chủ động tự mình tạo dựng. Nếu chỉ bàn về mức độ thân mật, quan hệ cha mẹ - con cái chẳng hề thua kém tình yêu đôi lứa. Thế nhưng, tình máu mủ là duyên trời định, dù cha mẹ tốt hay xấu, ta đều không có quyền lựa chọn mà chỉ có thể đón nhận; còn tình yêu lại là sự lựa chọn của chính chúng ta.

"Chính vì có thể lựa chọn, cuộc đời chúng ta mới có ý nghĩa." Chuyên gia tư vấn tâm lý Vinh Vĩ Linh chia sẻ: "Tình yêu là một sự lựa chọn rất đặc biệt. Thực chất, trong vô thức, tất cả chúng ta đều xem tình yêu như một liệu pháp chữa lành nhằm sửa chữa những sai lầm thời thơ ấu. Biểu hiện rõ nhất là người yêu phần lớn đều là hình mẫu cha mẹ lý tưởng mà ta đã lựa chọn. Cha mẹ ngoài đời thực ít nhiều đều khiến ta chưa thỏa mãn, nên sâu thẳm trong lòng mỗi người luôn giấu kín một mô hình cha mẹ lý tưởng, và đó chính là nền tảng để ta chọn bạn đời." Nếu quá trình trị liệu này thành công, không những lỗi lầm thời thơ ấu được hàn gắn, mà ta còn thực sự trở thành một cá nhân có nhân cách độc lập. Đây là bước quan trọng nhất trong quá trình trưởng thành nhân cách, cũng là bước chia tách cuối cùng đối với gia đình gốc. Tuy nhiên, điều không may là rất nhiều cuộc trị liệu tình cảm đã thất bại, ngược lại còn để lại những vết sẹo sâu hoắm hơn. Nguyên nhân cốt lõi là do chúng ta chưa xử lý thỏa đáng mâu thuẫn giữa yêu thương và chia tách.

"Ý nghĩa cốt lõi của tình yêu không phải là tìm kiếm một người bạn đời để dính chặt lấy nhau suốt đời, mà là để ta thực sự hiểu rằng bản thân là một cá thể độc lập, và đối phương cũng là một cá thể độc lập, quan trọng y như mình. Đồng thời, chúng ta còn thấu hiểu sâu sắc rằng hai cá thể độc lập ấy lại có thể gắn bó bên nhau vô cùng thân mật."

"Tình yêu là sự sao chép của mối quan hệ cha mẹ - con cái." Vinh Vĩ Linh cho biết: "Nếu tuổi thơ hạnh phúc, ta có nhiều khả năng sao chép lại hạnh phúc; nếu tuổi thơ đau khổ, ta rất dễ sao chép lại nỗi đau."

Tất nhiên, tình yêu không đơn thuần là bản sao chép cơ học của quan hệ gia đình. Trên thực tế, ta không tìm kiếm người yêu dựa trên nguyên mẫu cha mẹ đời thực, mà ta tìm kiếm theo nguyên mẫu cha mẹ lý tưởng.

Cha mẹ lý tưởng đều có chung một đặc điểm: có thể trao cho ta tình yêu thương vô điều kiện. Bản thân ta khao khát tình yêu vô điều kiện ấy, và ta cũng biết đối phương cần nó. Vì thế, trong giai đoạn đầu của tình yêu, ta sẽ tích cực trao cho đối phương tình yêu vô điều kiện — hoặc bằng cách bộc trực, hoặc bằng sự khéo léo — tóm lại là luôn khiến người kia cảm nhận được: dù bạn làm bất cứ điều gì, tôi vẫn yêu bạn như thuở ban đầu, tình yêu của tôi không kèm theo bất kỳ điều kiện nào.

Khi đã nhận đủ tình yêu thương vô điều kiện, chúng ta sẽ biến thành một đứa trẻ, và người yêu cũng trở thành một đứa trẻ; cả hai cùng nhau thoái lui về thời thơ ấu. Lúc này, hai người vừa là cha mẹ lý tưởng của nhau, vừa là đứa con thơ của nhau. Đây chính là giai đoạn then chốt của tình yêu, quyết định liệu chúng ta sẽ lặp lại những vết thương tuổi thơ hay sẽ chữa lành chúng.

Tình yêu không chỉ là vũ điệu hiện tại của hai con người, mà còn là vũ điệu quá khứ của hai gia đình, bởi vì những bước nhảy của chúng ta vốn đã được học từ thuở ấu thơ.

Trường hợp 1: Lặp lại sai lầm thời thơ ấu

Nhạc Đông là một tay chơi đào hoa có tiếng tại đài truyền hình tỉnh. Đã 34 tuổi, anh không nhớ nổi mình đã thay bao nhiêu người bạn gái. Vào ngày cuối cùng của năm 2012, anh rơi vào trạng thái sụp đổ hoàn toàn. Anh chợt nhớ đến A Tĩnh, mối tình đầu của mình. Một cảm giác khó tả ùa về chạm vào tâm can; anh đóng chặt cửa, rút dây điện thoại bàn, tắt điện thoại di động và ngồi khóc từ sáng đến tối.

Ngày hôm ấy có ý nghĩa đặc biệt đối với anh, bởi đúng mười năm trước, cũng vào ngày này, A Tĩnh đã rời bỏ anh. Bắt đầu yêu nhau từ năm 19 tuổi, hai người gắn bó suốt năm năm ròng, cuối cùng A Tĩnh ra đi vì không chịu nổi tính soi mói, chỉ trích của Nhạc Đông. Kể từ đó, người đàn ông điển trai này bắt đầu chuỗi ngày phiêu lưu tình ái, đến nay chẳng còn nhớ nổi mình đã quen bao nhiêu cô gái. "Ai cũng đẹp hơn A Tĩnh, ai học vấn cũng cao hơn, tháo vát hơn, kiếm nhiều tiền hơn cô ấy," Nhạc Đông thường nói với bạn bè: "Mọi người đừng hiểu lầm, tôi hay nhắc đến cô ấy không phải vì còn vương vấn đâu. Tôi phải cảm ơn cô ấy đã chủ động rời đi, nhờ thế cuộc sống của tôi giờ mới rực rỡ thế này."

Không chỉ nói như vậy, ban đầu Nhạc Đông thực sự nghĩ như thế, bởi so với những người bạn gái sau này, A Tĩnh quả thực không có gì quá nổi bật. Chỉ là vào đêm 31 tháng 12 năm 2012, anh bỗng mơ thấy những ngày tháng bên A Tĩnh. Đến rạng sáng khi tỉnh giấc, Nhạc Đông thấy mình đã ướt đẫm nước mắt, nghẹn ngào không thốt nên lời.

Cô ấy từng thề sẽ xoa dịu vết thương lòng của anh

Anh vẫn nhớ như in những ngày đầu mới quen A Tĩnh. Năm ấy, chàng trai 19 tuổi vừa bước chân vào giảng đường đại học, theo học khoa Trung văn tại một trường đại học tổng hợp, là "soái ca kiêm tài tử" nức tiếng trong khoa. Trong một lần giao lưu liên trường, anh gặp A Tĩnh. A Tĩnh không thuộc diện sắc nước hương trời nhưng rất ưa nhìn, tính tình trầm lặng, dịu dàng và biết thấu hiểu. Nhạc Đông rất thích sang trường cô để trò chuyện. Nội dung câu chuyện chủ yếu là những lời tâm sự, than vãn nửa đùa nửa thật.

Cha Nhạc Đông qua đời vì bạo bệnh khi anh mới 6 tuổi, đến năm anh 16 tuổi thì mẹ mất vì tai nạn giao thông. Anh không hề luyến tiếc cha, bởi trong ký ức của anh, cha là một "bạo chúa bất tài, bản thân không có năng lực nên toàn trút giận lên đầu con cái". Anh cũng chẳng tha thiết nhớ mẹ, bởi từ ngày cha mất, bà liên tục thay người yêu, và dường như người đàn ông nào cũng quan trọng hơn con trai; vụ tai nạn cướp đi sinh mạng của bà cũng xảy ra trên đường bà đi gặp bạn trai. "Chẳng có ai thương tôi cả, nên tôi chỉ có thể dựa vào chính mình," anh thường tâm sự với A Tĩnh như thế. Nhạc Đông không chỉ có tài hoa văn chương mà còn rất nhạy bén trong kinh doanh; từ thời cấp ba anh đã từng xuôi về Quảng Đông buôn bán đồ điện tử vài lần, kiếm được chút vốn liếng, việc tự nuôi sống bản thân chưa bao giờ là trở ngại.

A Tĩnh đem lòng yêu Nhạc Đông. Trưa ngày 31 tháng 12 năm 1997, cô mang theo vỏ bánh, nhân sủi cảo cùng mấy món ăn tự tay nấu đến căn nhà đơn sơ của anh, cùng anh gói bánh trải qua ngày cuối cùng của năm. Tối hôm đó, Nhạc Đông — người "lần đầu tiên trong đời cảm nhận được hơi ấm của một mái nhà" — đã khẩn cầu A Tĩnh làm bạn gái mình. A Tĩnh rơi những giọt nước mắt hạnh phúc nhận lời, cô tự hứa sẽ chăm sóc Nhạc Đông thật tốt, xoa dịu những tổn thương sâu kín trong lòng anh.

A Tĩnh đã làm đúng như những gì mình đã hứa. Trong suốt năm năm yêu nhau, cô chăm sóc Nhạc Đông chu đáo từng li từng tí. Bản tính vốn truyền thống, nhưng khi biết Nhạc Đông hay gặp ác mộng về đêm, cô đã chủ động đề nghị chuyển đến sống cùng anh. Từ đó, Nhạc Đông nhanh chóng béo tốt lên; chỉ nửa năm sau, chàng trai cao 1m80 đã tăng từ 60kg lên 75kg. Người con gái chu đáo ấy còn dọn dẹp căn nhà của anh ngăn nắp, ấm cúng. Chốn ở lạnh lẽo cuối cùng đã ngập tràn sinh khí. Nhạc Đông thường đùa với A Tĩnh: "Bây giờ anh mới hiểu thế nào là bồng tất sinh huy (nhà rách hóa sáng bừng), em đã thắp sáng mọi ngóc ngách tồi tàn trong căn nhà này."

"Mẹ anh nợ anh, nhưng em không nợ anh"

Thế nhưng, sau gần một năm chung sống, Nhạc Đông bắt đầu trở nên xét nét, săm soi A Tĩnh đủ điều, còn bản thân anh lại ngày càng luộm thuộm. Trước kia anh thường cùng cô làm việc nhà, nhưng giờ đây mọi việc đều đổ dồn lên vai A Tĩnh. Sau gần hai năm, sự săm soi biến thành những lời mỉa mai, châm chọc. Ba năm trôi qua, mỉa mai biến thành những đòn công kích bằng lời lẽ độc địa; anh dùng chính tài năng văn chương của mình để hạ nhục cô, chê bai cô ngu ngốc, xấu xí, quê mùa... Tóm lại, anh nhạy bén bắt trọn từng khuyết điểm nhỏ nhất của A Tĩnh rồi đem ra giễu cợt tàn nhẫn. Anh cũng đặc biệt nhạy cảm với các mối quan hệ xã giao của cô, thường xuyên bám đuôi theo dõi; những bạn học nam qua lại nhiều với A Tĩnh không một ai thoát khỏi sự thù hằn vô cớ từ anh.

Ban đầu, A Tĩnh luôn nỗ lực nhẫn nhịn. Nhưng trong hai năm cuối, cô thực sự không thể chịu đựng thêm được nữa. Cô vài lần nói lời chia tay, nhưng rồi trước những lời van nài khẩn thiết của Nhạc Đông, cô lại mềm lòng quay lại. Mãi đến ngày 31 tháng 12 năm 2002, A Tĩnh chuẩn bị mâm cơm và đĩa sủi cảo y hệt như năm năm trước. Sau khi lặng lẽ cùng Nhạc Đông ăn xong "bữa cơm tất niên", cô nói lời chia tay lần cuối cùng. Nhạc Đông cảm nhận được sự dứt khoát lần này ở cô nên không níu kéo nữa, để cô bước đi.

Kể từ đó, họ không còn liên lạc. Nhạc Đông chỉ nghe bạn bè kể lại rằng A Tĩnh đã kết hôn và sinh được một cô con gái; chồng cô có bằng thạc sĩ, ngoại hình bình thường, năng lực bậc trung, nhưng hết lòng yêu thương vợ. Còn Nhạc Đông tiếp tục chuỗi ngày phong lưu, cứ ba bốn tháng lại đổi bạn gái một lần, số phụ nữ từng chung giường với anh nhiều không đếm xuể. "Ai trong số họ cũng giỏi giang hơn A Tĩnh, xinh đẹp hơn cô ấy," Nhạc Đông tuyên bố. Thế nhưng, tận đáy lòng anh ngày càng chán ghét đàn bà. Anh cho rằng phụ nữ ai cũng thực dụng hám lợi: "Đàn bà chỉ toàn sống bám vào đàn ông, chẳng biết liêm sỉ là gì. Anh đã thấy người phụ nữ nào làm việc hết mình và trọng nghĩa khí như đàn ông chưa?"

Thế nhưng sâu thẳm trong tâm can, Nhạc Đông biết rõ ít nhất có một ngoại lệ: đó chính là A Tĩnh. Suốt mười năm đằng đẵng, anh hầu như chưa từng mơ thấy cô. Vậy mà đêm hôm ấy, anh mơ thấy khoảnh khắc lần đầu tiên A Tĩnh xách làn cơm với những hộp thức ăn nóng hổi bước vào nhà mình. Chỉ có điều, khi cô quay lưng bước đi, hình bóng ấy lại biến thành dáng vẻ của ngày 31 tháng 12 năm 2002 khi cô kiên quyết chia tay. Cô bình thản nói với anh:

"Mẹ anh nợ anh quá nhiều, nhưng em không nợ anh bất cứ điều gì cả. Em từng thích anh, và giờ vẫn còn yêu anh. Em biết anh muốn tìm kiếm một người mẹ lý tưởng, và em cũng đã cố gắng sắm vai người mẹ ấy. Em đã tận lực rồi, nhưng xin lỗi, em không làm được."

Nói xong, cô quay lưng rời đi. Khung cảnh trong mơ giống hệt ngày hôm ấy. Nhưng sau khi quay người, bóng lưng của A Tĩnh lại giống hệt mẹ anh; trong giấc mơ, anh dường như nghe thấy tiếng còi xe rít lên chói tai — âm thanh từng ám ảnh, đày đọa anh suốt những năm tháng sau vụ tai nạn của mẹ. Rồi anh bừng tỉnh khỏi cơn ác mộng, nhận ra chiếc gối dưới đầu đã đẫm ướt nước mắt.

Từ cha mẹ lý tưởng đến cha mẹ hiện thực

Khi tình yêu đạt đến độ sâu sắc, chúng ta sẽ biến thành những đứa trẻ.

Hiện tượng này tương tự như trong quá trình trị liệu tâm lý: một khi chuyên gia tâm lý trao trọn vẹn cho thân chủ sự quan tâm tích cực vô điều kiện, tâm lý của thân chủ sẽ thoái lui về thời thơ ấu. Rất nhiều vấn đề tâm lý bắt nguồn từ những tổn thương thuở nhỏ; những nguồn cơn ấy giống như một bọc mủ, ta bọc kín vết thương lại để "khuất mắt khôn coi". Muốn chữa lành, bắt buộc phải chạm vào bọc mủ đó. Thế nhưng ta luôn đề phòng, sợ người khác vì ác ý mà chọc vào vết thương khiến ta đau đớn. Chỉ khi đặt trọn niềm tin vào một ai đó, ta mới cho phép họ chạm vào bọc mủ ấy. Chỉ khi nhà trị liệu dành cho thân chủ sự quan tâm tích cực vô điều kiện, thân chủ mới tin tưởng tuyệt đối, không dựng lên bất kỳ rào cản nào để chuyên gia chạm tới vết thương.

Một bọc mủ trên thân xác rất dễ chạm vào, nhưng bọc mủ trong tâm hồn lại vô cùng khó tiếp cận. Nhà tâm lý muốn hiểu rõ vị trí và tình trạng của vết thương, thân chủ buộc phải thoái lui về đúng trạng thái lúc mình bị tổn thương. Nếu tổn thương xảy ra ở thời thơ ấu, họ phải trở về đúng bộ dạng của một đứa trẻ.

Tình yêu cũng vận hành theo nguyên lý tương tự. "Trong vô thức, chúng ta đều biến tình yêu thành một liệu trình chữa trị, hy vọng người yêu có thể đóng vai cha mẹ lý tưởng để chữa lành cho mình," Vinh Vĩ Linh phân tích. Chúng ta phóng chiếu mong muốn này lên người yêu. Nếu đối phương thực sự quan tâm đến ta, họ sẽ chủ động đáp ứng mong ước vô thức ấy và sắm vai cha mẹ lý tưởng. Một khi ta cảm thấy người yêu hoàn toàn khớp với hình tượng cha mẹ lý tưởng trong tâm trí, ta sẽ lập tức biến thành một đứa trẻ.

Thế nhưng vấn đề nằm ở chỗ: có đứa trẻ ngoan, và cũng có đứa trẻ hư. Điều tất yếu là một gia đình lành mạnh sẽ nuôi dưỡng nên đứa trẻ ngoan, còn một gia đình bất ổn sẽ tạo ra một đứa trẻ đầy thương tổn và gai góc.

Chúng ta lặp lại sai lầm là vì muốn được chữa lành

Hành trình tình ái giữa Nhạc Đông và A Tĩnh diễn ra đúng theo quy luật này.

A Tĩnh lớn lên trong một gia đình tương đối êm ấm, cha mẹ đều yêu thương cô. Thuở nhỏ, giống như mọi đứa trẻ khác, cô sùng bái cha như một thần tượng. Nhưng khi lớn khôn hơn một chút, cô nhận ra cha mình kỳ thực rất đỗi bình thường: diện mạo bình dân, năng lực bậc trung, không được nhiều người nể trọng và cuộc sống thiếu đi những nét rực rỡ, thi vị. Phát hiện này khiến A Tĩnh hụt hẫng, trong lòng cô dần hình thành một nguyên mẫu "người cha lý tưởng": tài hoa xuất chúng, tuấn tú phong nhã. Nhạc Đông vừa khéo lại trùng khớp hoàn hảo với nguyên mẫu ấy, vì vậy ngay từ lần gặp đầu tiên, cô đã phải lòng anh.

A Tĩnh cũng hoàn toàn phù hợp với hình mẫu "người mẹ lý tưởng" của Nhạc Đông. Nhạc Đông từng vô cùng thất vọng về mẹ mình: bà dù xinh đẹp, giỏi giang, giàu tài năng nhưng lại quá lăng nhăng, phong lưu, và anh luôn cảm thấy bà chẳng hề đoái hoài gì đến mình. "Người mẹ lý tưởng" của anh phải là người mang lại hơi ấm, cảm giác an toàn và tình yêu thương vô điều kiện.

A Tĩnh đã làm đúng như vậy. Vì quá yêu Nhạc Đông, ngay từ đầu cô đã sắm vai người mẹ lý tưởng, chăm sóc anh hết mực, dù anh đối xử với cô thế nào, cô vẫn trước sau như một dành trọn tình yêu cho anh. Khi đã nhận đủ tình yêu vô điều kiện từ A Tĩnh, Nhạc Đông nhanh chóng thoái lui tâm lý về thời thơ ấu, trở thành một "đứa trẻ con".

Ngặt một nỗi, đối với A Tĩnh, đứa trẻ này lại quá mức tồi tệ. "Người mẹ đời thực" nợ anh quá nhiều, giờ đây anh bắt "người mẹ lý tưởng" phải trả nợ thay; "người mẹ đời thực" trăng hoa phóng túng, giờ anh nghi ngờ "người mẹ lý tưởng" cũng sẽ lăng nhăng như vậy; anh ôm mối hận thù sâu sắc với "người mẹ đời thực", và giờ đây anh trút toàn bộ cơn thịnh nộ ấy lên đầu "người mẹ lý tưởng"...

Trong phân tâm học, hiện tượng này được gọi là "di tình" (transference) — tức là thân chủ chuyển dịch mô thức trong mối quan hệ cha mẹ - con cái sang mối quan hệ giữa mình và nhà trị liệu. Di tình chính là cơ hội vàng trong trị liệu tâm lý; một nhà tâm lý giàu kinh nghiệm sẽ tận dụng bước ngoặt này để kéo thân chủ ra khỏi bóng tối của vô thức, đưa họ trở về với ánh sáng. Nếu A Tĩnh là một chuyên gia tâm lý, cô sẽ hiểu rằng Nhạc Đông đang phơi bày bọc mủ tâm hồn trước mặt mình, và cô có thể cầm dao mổ can thiệp vào bọc mủ đó. Nhưng chỉ những ai qua đào tạo chuyên môn bài bản mới thấu hiểu và biết cách đặt nhát dao chuẩn xác, còn A Tĩnh thì không. Cuối cùng, cô đành phải rút lui.

"Sở dĩ chúng ta lặp lại những sai lầm thời thơ ấu trong tình yêu là vì trong vô thức, ta khát khao được chữa lành," Vinh Vĩ Linh đúc kết: "Chỉ có điều, nếu vết bệnh quá nặng lại thiếu đi động lực thay đổi, ta sẽ không phải là một bệnh nhân hợp tác, và dù bác sĩ tâm lý có tài giỏi đến đâu cũng đành bất lực."

Trường hợp 2: Sửa chữa sai lầm thời thơ ấu

Tuổi thơ của Nhạc Đông quá đỗi bi thảm, căn bệnh tâm lý của anh quá nặng. Nhưng vấn đề lớn hơn cả là anh thiếu đi động lực thay đổi bản thân. A Tĩnh vốn là người yêu lý tưởng nhất của anh; vô số người tình sau này không một ai yêu anh được như A Tĩnh, không một ai bằng lòng sắm vai người mẹ lý tưởng cho anh. Vốn dĩ, với một điều kiện thuận lợi đến thế, nếu anh biết tự phản tỉnh về cuộc đời mình, chủ động thay đổi mô thức hành vi, thì đó sẽ là cơ hội cứu rỗi quan trọng nhất đời anh. Thế nhưng anh không muốn thay đổi, anh cho rằng cha mẹ phải chịu trách nhiệm cho cả cuộc đời mình chứ bản thân không hề có lỗi; anh thường than vãn: "Đời tôi quá bất hạnh, tôi trở nên nông nỗi này đâu phải lỗi tại tôi."

"Trong trị liệu tâm lý, chỉ khi thân chủ có động lực thay đổi mạnh mẽ, nhà tâm lý mới có thể phát huy tác dụng," Vinh Vĩ Linh nhận định: "Trong tình yêu cũng hệt như vậy."

Trương Lợi, 24 tuổi, làm việc tại một công ty có vốn đầu tư nước ngoài ở Quảng Châu. Cô đem lòng yêu người đồng nghiệp hơn mình ba tuổi tên là Vương Giang, bởi Vương Giang hoàn toàn khớp với hình mẫu người đàn ông lý tưởng trong lòng cô.

Trương Lợi lớn lên ở Quảng Châu. Lên 3 tuổi, cha cô bỏ nhà theo người đàn bà khác, mãi đến năm cô 16 tuổi ông mới quay về đoàn tụ với mẹ. Vì thế, Trương Lợi ôm mối hận thù với cha; cô thề sau này nhất định phải tìm một người hoàn toàn trái ngược với cha mình: "Không thể để con mình phải lặp lại thảm kịch tuổi thơ của tôi." Vương Giang chính là người như thế. Nếu cha Trương Lợi là người phong lưu hào hoa, khéo ăn khéo nói thì Vương Giang lại chín chắn, thật thà, ít nói nhưng rất thông minh và tháo vát.

Vương Giang lớn lên ở vùng nông thôn. Dù những ngày tháng trước kia vô cùng gian khó, nhưng cha mẹ yêu thương anh, anh cũng hiếu thuận với cha mẹ, cả gia đình luôn tràn ngập tiếng cười ấm êm.

Năm đầu yêu nhau, hai người hòa hợp tuyệt vời. Trương Lợi chăm lo cho cuộc sống của Vương Giang đâu ra đấy, lại rất mực kính trọng cha mẹ anh. Vương Giang cũng hết lòng nâng niu Trương Lợi; dù xuất thân thôn quê nhưng anh rất lãng mạn, mỗi dịp lễ tết đều tạo cho cô những bất ngờ thú vị, hễ đi công tác xa đều nhớ mua về món quà cô yêu thích.

"Có phải em sợ anh giống như bố em không?"

Nhưng bước sang năm thứ hai, rắc rối bắt đầu nảy sinh. Trương Lợi thường xuyên kiếm cớ cãi vã vì những chuyện vặt vãnh, trong lòng dần mất niềm tin vào Vương Giang. Cô bắt đầu kiểm tra điện thoại, email, thậm chí theo dõi từng đường đi nước bước của anh. Ban đầu Vương Giang còn bao dung nhẫn nhịn, nhưng tần suất xảy ra ngày một nhiều khiến sự kiên nhẫn trong anh cạn kiệt dần. Cuối năm ngoái, hai người bùng nổ một trận cãi vã nảy lửa tại nhà. Đến cuối cùng, Trương Lợi ngồi bệt xuống đất khóc lóc thảm thiết như một đứa trẻ thơ.

Ngay tại thời khắc ấy, dường như Vương Giang đã ngộ ra điều gì. Anh nhìn cô rồi hỏi: "Có phải em sợ anh cũng giống như bố em, nên mới theo dõi anh và không tin tưởng anh đúng không?"

Câu hỏi ấy đánh trúng vào vết thương sâu kín nhất của Trương Lợi. Cô ôm chầm lấy Vương Giang rồi òa khóc nức nở, như muốn trút cạn mọi tủi hờn chất chứa từ thuở ấu thơ. Vương Giang hiểu ra tất cả, anh không nói một lời, chỉ siết chặt lấy cô vào lòng.

Sau khi Trương Lợi bình tâm lại, hai người đã trò chuyện rất lâu. Cuối cùng, Trương Lợi nhận ra rằng việc mình theo dõi Vương Giang hay kiếm cớ gây sự vì những chuyện cỏn con đều là sự lặp lại của những sai lầm thời thơ ấu. Hóa ra trước đây mẹ Trương Lợi công việc vô cùng bận rộn, thường đi sớm về khuya, bỏ mặc cô bé Trương Lợi thui thủi một mình ở nhà; ngay cả khi về nhà, bà cũng bận bịu việc riêng mà quên bẵng con gái. Những lúc ấy, Trương Lợi chỉ có thể dùng cách gây sự, cãi cọ để giành lấy sự chú ý của mẹ; mỗi khi cô nổi giận, mẹ mới chịu buông việc đến quan tâm cô. Dần dà, cãi vã trở thành phương thức quen thuộc để Trương Lợi tìm kiếm sự chú ý từ người thân. Giờ đây, sở dĩ cô liên tục cự cãi với Vương Giang là vì trong tiềm thức, cô ngỡ rằng mình có thể dùng cách đó để có được sự quan tâm của anh.

Nhưng sau cuộc trò chuyện sâu sắc này, Trương Lợi rốt cuộc đã thấu suốt: Vương Giang không phải là cha cô, cũng không phải là mẹ cô. Anh là người thân thiết nhất của cô, nhưng anh là một người thân hoàn toàn mới mẻ, khác biệt hoàn toàn với những người thân trong quá khứ. Cô không cần phải dùng những cách thức từng đối phó với cha mẹ để đối xử với anh.

Khi đã thông suốt, Trương Lợi không còn tra xét hành tung của Vương Giang nữa, đồng thời cố gắng kiềm chế bản thân không gây chuyện vô cớ. Về phía Vương Giang, anh cũng hiểu được căn nguyên đằng sau những "hành vi vô lý" của bạn gái, từ đó dành cho cô thêm nhiều sự bao dung, thấu hiểu.

"Khớp" không đồng nghĩa với "Bằng"

Trong giai đoạn trăng mật của tình yêu, hai người sẽ đóng vai cha mẹ lý tưởng của nhau, bởi trong tiềm thức mỗi người đều cảm nhận được đối phương đang khao khát điều gì.

Thế nhưng, khi tuần trăng mật qua đi, khoảng cách giữa hai người kéo lại gần đến mức không thể gần hơn, chúng ta sẽ bắt đầu xem người yêu như cha mẹ ngoài đời thực. Mọi nỗi bất mãn trước kia dành cho cha mẹ ruột giờ đây sẽ trút hết lên đầu người yêu. Hơn nữa, khi chuyển dịch cảm xúc, ta cư xử hệt như một đứa trẻ ngang ngược vô lý. Người yêu càng thương ta, ta lại càng trở nên vô lý.

Đây chính là giai đoạn thử thách mang tính sống còn đối với một mối tình. Vào thời điểm này, ta rất dễ nảy sinh tâm lý thiếu kiên nhẫn, dẫn đến việc không còn muốn tiếp tục trao đi tình yêu thương vô điều kiện. Muốn vượt qua khúc quanh gian nan ấy, kịch bản đẹp nhất là: một mặt, bản thân ta nhận thức được rằng rất nhiều cảm xúc tiêu cực của mình không phải do người bạn đời hiện tại gây ra, mà là di chứng từ quá khứ; mặt khác, người bạn đời vẫn tiếp tục kiên trì trao cho ta tình yêu vô điều kiện.

Trương Lợi và Vương Giang đã làm đúng theo cách đó. Trong trận tranh cãi gay gắt kia, Vương Giang bất chợt thấu suốt rằng Trương Lợi không phải đang điều tra hành tung của anh, cũng chẳng phải đang giận dỗi anh; thực chất cô đang điều tra hành tung của người cha và trút giận lên người mẹ trong ký ức. Sau khi anh chia sẻ sự thấu hiểu này, Trương Lợi lập tức bừng tỉnh, từ đó sản sinh động lực mạnh mẽ để thay đổi. Đồng thời, Vương Giang vẫn trước sau như một trao cho Trương Lợi tình yêu vô điều kiện, chứ không dùng phát hiện này làm vũ khí để chỉ trích, tấn công cô. Nhờ sự kết hợp của những yếu tố ấy, tổn thương thời thơ ấu của Trương Lợi cuối cùng đã được hàn gắn và sửa chữa trọn vẹn.

Đừng biến người yêu thành công cụ của tình cảm

"Khớp" không có nghĩa là "Bằng" — những ai đang đắm chìm trong tình yêu nhất định phải khắc cốt ghi tâm điều này. Bạn có một kỳ vọng nhất định về người yêu, và người yêu cũng có một kỳ vọng tương tự về bạn. Rất có thể bạn vừa vặn khớp với kỳ vọng của đối phương, và đối phương cũng khớp với mong đợi của bạn. Nhưng sự trùng khớp ấy đôi khi chỉ là một may mắn ngẫu nhiên; hai người chưa chắc đã thực sự thấu hiểu bản chất kỳ vọng của nhau. Dù người yêu có giống với hình mẫu cha mẹ lý tưởng của bạn đến nhường nào, thì đó cũng chỉ là sự phóng chiếu, là góc nhìn chủ quan bắt nguồn từ những khát khao thời thơ ấu của riêng bạn. Trên thực tế, người yêu của bạn sở hữu một trải nghiệm sống hoàn toàn khác biệt, họ là một cá nhân hoàn toàn độc lập. Nếu bạn chỉ nhìn nhận đối phương như cha mẹ lý tưởng của mình, điều đó đồng nghĩa với việc bạn chỉ xem họ như một công cụ hay một đối tượng để thỏa mãn nhu cầu yêu đương, chứ chưa hề xem họ như một con người độc lập để nhìn nhận, thấu hiểu và tôn trọng.

Hôn nhân sở dĩ dễ trở thành nấm mồ của tình yêu là bởi một nguyên nhân then chốt: hôn nhân thường chỉ là sự sao chép lại mô thức gia đình trong quá khứ. Trước khi tiến trình tình yêu hoàn tất, chúng ta coi nhau như cha mẹ lý tưởng trong mộng, và mỗi người đều ra sức sắm cho tròn vai hình tượng ấy. Nhưng một khi nghi thức kết hôn hoàn thành, cha mẹ lý tưởng lập tức rơi trở về với thực tại; chúng ta không còn thiết tha đóng vai hình mẫu lý tưởng của nhau nữa, và cũng chẳng còn sẵn lòng trao cho nhau sự quan tâm tích cực vô điều kiện.

Chúng ta dường như luôn quẩn quanh trong một vòng lặp luẩn quẩn, nhưng chỉ cần bạn nỗ lực, bạn hoàn toàn có cơ hội phá vỡ nó. Như trường hợp của Nhạc Đông kể trên, nếu anh chịu ngừng oán trách cha mẹ, bắt đầu nỗ lực thay đổi, không chỉ biết đòi hỏi nhận lại mà còn học cách cho đi, thì A Tĩnh đã không rời bỏ anh; hoặc giả sử cô có ra đi, anh vẫn sẽ tìm được những người cứu rỗi khác trong cuộc đời. Thật ra, ngay cả trong hoàn cảnh tồi tệ ấy, A Tĩnh đã là một vị ân nhân cứu rỗi vô cùng quan trọng đối với anh. Nếu không có A Tĩnh, có lẽ Nhạc Đông đã sớm trượt dài vào những vấn đề tâm thần nghiêm trọng hơn, chẳng hạn như tâm thần phân liệt hay thậm chí là tự sát.

Tình yêu: Bước chia tách cuối cùng với gia đình gốc

Đôi khi, một mối tình có thể tự động cứu vớt cả một con người — đó chính là lý do sâu xa vì sao tình yêu luôn được ca tụng là vĩ đại. Thế nhưng, nếu thực sự muốn được cứu rỗi, bản thân chúng ta buộc phải tự mình nỗ lực.

Vinh Vĩ Linh nói: "Có được cha mẹ tốt là may mắn trời ban, giúp chúng ta xây dựng một nền tảng tâm lý vững vàng. Thế nhưng, giá trị của sinh mệnh nằm ở chỗ chúng ta có quyền lựa chọn. Và tình yêu chính là cơ hội để ta lựa chọn. Nếu ta không phó mặc hoàn toàn cho tiềm thức chi phối, mà nỗ lực cứu lấy bản thân và cứu lấy người mình yêu, thì mỗi một lần yêu đều có thể trở thành một cơ hội trị liệu quý giá."

Muốn đạt được điều đó, bên cạnh việc học cách yêu thương vô điều kiện, chúng ta còn phải học cách chia tách.

Tình yêu là bước chia tách cuối cùng đối với gia đình gốc. Và bởi vì tình yêu là sự sao chép sâu sắc mối quan hệ cha mẹ - con cái, nên mối quan hệ yêu đương cũng đặc biệt khó lòng "chia tách"; nỗi đau do chia tay đôi lứa mang lại chẳng hề thua kém nỗi đau bị cha mẹ bỏ rơi thuở ấu thơ.

Chia tay ngay từ đầu đã định sẵn là đau đớn, bởi trong ta chất chứa quá nhiều ký ức đau buồn về sự chia ly. Thuở nhỏ, cha hoặc mẹ thường nhẫn tâm rời xa chúng ta; một phần là có lý do chính đáng như công việc, học tập; một phần là vô lý như cha mẹ ly hôn, hoặc đơn giản là họ không hề yêu thương ta. Dù hợp lý hay vô lý, chúng ta đều phải chịu tổn thương, bởi khi còn là một đứa trẻ sơ sinh, ta chưa đủ nhận thức để hiểu được những điều đó.

Sự chia cắt trong tình yêu cũng mang sức sát thương tương tự. Dẫu bây giờ ta đã phân biệt được đúng sai, hợp lý hay bất công, nhưng vì tình yêu trước hết là sự sao chép của mối quan hệ máu mủ, nên về mặt cảm xúc, ta hệt như đứa trẻ năm nào chẳng màng đến lý lẽ; ta chỉ nhìn thấy một sự thật trần trụi: "Anh ấy không cần mình nữa, giống hệt như bố" hoặc "Cô ấy ruồng bỏ mình rồi, giống hệt như mẹ".

Mối quan hệ là điều không thể đoán định

Thuở ấu thơ, ta khao khát sự ổn định, thèm muốn cha mẹ từng giây từng phút đều túc trực bên mình. Giờ đây, ta cũng khát khao sự ổn định y như thế, muốn người yêu luôn túc trực bên cạnh từng bước không rời. Thế nhưng, nếu cha mẹ không chịu chia tách khỏi chúng ta, ta sẽ không thể nào khôn lớn. Nếu người yêu không thể chia tách với ta, chúng ta cũng không thể tiếp tục trưởng thành. Việc hai con người cứ dính chặt lấy nhau chưa bao giờ là trạng thái tự nhiên và lành mạnh của sinh mệnh.

Thiết lập một mối quan hệ tốt đẹp là điều vô cùng khó khăn, bởi bạn vĩnh viễn không thể nào thao túng hay kiểm soát hoàn toàn một con người khác.

Chính vì mối quan hệ thân mật quá khó để dựng xây, một số người — đặc biệt là nam giới — đã chọn cách từ bỏ hoàn toàn các mối quan hệ thân mật để đắm chìm vào một lĩnh vực chuyên môn nhất định, và cuối cùng trở thành những bậc vĩ nhân lỗi lạc trong lĩnh vực đó, điển hình như Newton, Kant hay Van Gogh.

Kant dường như rất tận hưởng sự cô độc của mình; nhưng đối với Van Gogh, nỗi cô đơn lại là một bóng ma đáng sợ. Cả đời ông luôn khao khát có được một mối quan hệ thân mật với người khác giới, chỉ là ông chưa bao giờ học được cách để thiết lập nó.

"Xây dựng một mối quan hệ rất khó, bởi vì đối phương là người ta không thể kiểm soát; nhưng phát triển một hệ thống lý thuyết lại rất dễ, vì đó hoàn toàn là chuyện của riêng bạn. Bạn biết rằng chỉ cần bỏ công sức thì ắt sẽ gặt hái kết quả. Bạn có thể dự đoán được tương lai của học thuyết, nhưng một mối quan hệ thì vĩnh viễn không thể đoán định," Vinh Vĩ Linh chia sẻ.

Người thân mật đến đâu cũng là một cá thể khác

"Cuộc sống là một quá trình, và tình yêu lại càng là một quá trình," Vinh Vĩ Linh nói: "Nếu chỉ xem tình yêu như một kết quả, khăng khăng cho rằng 'tôi nhất định phải chiếm đoạt được người tôi yêu', thì chắc chắn bạn sẽ phải chuốc lấy tổn thương."

Quan trọng hơn cả, tình yêu không chỉ là một liệu trình chữa lành, mà còn là một cuộc thử nghiệm. Chúng ta đang thử tìm kiếm đối tượng phù hợp với hình mẫu cha mẹ lý tưởng của mình, và ta cũng đang thử nghiệm xem liệu hai người có thực sự hòa hợp hay không. Việc bất chấp đúng sai mà cứ khăng khăng dính chặt lấy nhau chỉ làm gia tăng nỗi đau đớn cho cuộc đời, khiến ta không ngừng lặp lại những bi kịch thời thơ ấu.

Đối với rất nhiều người, quá khứ ngập tràn những vết thương, và tình yêu chính là cơ hội để sửa chữa. Trước kia từng có một người cha không thương mình, vậy thì tốt thôi, ta nhất định phải tìm một người đàn ông giống cha để bắt anh ta phải yêu mình; trước kia từng có một người mẹ yêu thương mình, vậy thì ta nhất định phải tìm một người phụ nữ giống mẹ để cô ấy chăm sóc, yêu thương ta trọn vẹn... Sâu thẳm trong tim mỗi người đều chôn giấu một giấc mộng: lặp lại hạnh phúc và sửa chữa bất hạnh của tuổi thơ.

Thế nhưng vấn đề nằm ở chỗ: bất kể người ta chọn làm cha mẹ lý tưởng là ai đi chăng nữa, thì đó cũng chỉ là sự phóng chiếu từ tâm trí ta. Có thể đối phương quả thực rất khớp với hình mẫu cha mẹ lý tưởng trong bạn, nhưng họ lại có một quá trình trải nghiệm sống hoàn toàn khác biệt; họ cũng ôm ấp một hình mẫu cha mẹ lý tưởng của riêng mình, mà bạn thì chưa chắc đã phù hợp với hình mẫu ấy.

Ngay cả khi lúc đầu ngỡ rằng đôi bên hoàn toàn hòa hợp, chắc chắn rồi ta cũng sẽ nhận ra: đối phương không phải là con người trong tưởng tượng của ta, mà là một con người hoàn toàn khác biệt.

Đây chính là một trong những bài học đắt giá nhất của đời người, nó nhắc nhở chúng ta rằng: Người thân mật với bạn đến mấy thì họ vẫn là một con người khác, là một cá thể độc lập và quan trọng y như chính bạn. Nếu thấu triệt được điều này, chúng ta sẽ thực sự hiểu rằng toàn bộ thế giới này được tạo nên từ những con người độc lập giống hệt như chúng ta, và mỗi một cá nhân đều có vị thế quan trọng như nhau.