Thất tình trong hôn nhân: Cuộc đời có hôn nhân nhưng không người bầu bạn, không nỗ lực thì chỉ đợi hóa tro tàn! - Đặng Huệ Văn

2-3 Coi trọng nguyên tắc hơn cảm xúc

Một nguyên nhân phổ biến khác khiến cảm giác yêu đương trong hôn nhân biến mất, là khi một bên cho rằng bên kia coi trọng những nguyên tắc kiểu như "gia đình" hay "người nhà" hơn là cảm xúc với tư cách một "con người".

Hiểu Phương

Cô ấy là một người mẹ tận tụy, và dĩ nhiên cũng là một người vợ tốt. Kể từ khi có con, cô ấy luôn là người gìn giữ gia đình chu đáo nhất kiêm "trưởng ban phong trào". Cứ mỗi dịp cuối tuần hay ngày nghỉ, cô ấy đều lên kế hoạch trước xem sẽ đưa con đi đâu chơi; trong suốt quá trình đó, cô ấy cũng có hỏi ý kiến tôi. Thế nhưng, nếu tôi tỏ ra không muốn đi nghỉ hoặc không muốn đến nơi cô ấy gợi ý, cô ấy sẽ không ngần ngại đem đại đạo lý ra giảng giải cho tôi — "Vì sự trưởng thành của con, chúng ta nên cho con tiếp xúc nhiều hơn với thiên nhiên"; "Vì sự phát triển của con, nên đồng hành cùng con tham gia nhiều hoạt động hơn"; "Cả nhà thì phải cùng hành động, cho nên đương nhiên người lớn phải phối hợp theo con cái..."

— Chồng của Hiểu Phương

Những lời này, các bà vợ có phải cũng thường hay nói không? "Ngày thường bận đi làm suốt rồi, hiếm hoi lắm mới ở nhà thì không được dùng điện thoại, không nên lên mạng", "Lúc ăn cơm không nên xem tivi, cả nhà phải ngồi cùng nhau để chia sẻ những chuyện diễn ra trong ngày", "Vào ngày nghỉ thì chúng ta không nên tăng ca nữa, cũng không nên đi xã giao bù khú"... Những điều này nghe qua đều là các nguyên tắc rất tuyệt vời cho một gia đình lành mạnh.

Vấn đề là, bất kỳ nguyên tắc nào cũng cần được điều chỉnh cho phù hợp với tình trạng của con người, bằng không sự hiện diện của con người sẽ bị lu mờ và tan biến bên dưới các nguyên tắc. Chẳng hạn, đôi khi người bạn đời đang chịu áp lực thăng tiến chốn công sở, trong lòng anh ấy rất muốn tận dụng một kỳ nghỉ cuối tuần nào đó để đọc xong tập tài liệu, hoặc gấp rút hoàn thành mấy bản báo cáo — những thứ có thể giúp anh ấy thể hiện xuất sắc trong cuộc họp tuần tới, vượt trội hơn các đồng nghiệp khác. Đôi khi, trong khoảng thời gian gọi là giờ ăn tối hay giờ sum họp gia đình, anh ấy chỉ muốn thư giãn một chút, xem tivi hoặc lướt điện thoại. Khi người vợ khăng khăng bám vào những nguyên tắc rất tuyệt vời về việc "gia đình nên như thế nào", anh ấy thực sự không có lý do gì để phản đối, bởi những đạo lý ấy nghe qua đều vô cùng chuẩn xác. Nhưng dần dà, đối với anh ấy, "gia đình" không còn là một nơi được tạo dựng vì nhu cầu và cảm xúc của bản thân nữa; "ngôi nhà" của họ giống như một triết lý đồng đội — nơi anh ấy cùng vợ sắm vai những bậc cha mẹ mẫu mực, nỗ lực dẫn dắt cả gia đình hướng về một nơi đúng đắn...

Trong thâm tâm mỗi con người đều có phần bản ngã, thậm chí là ích kỷ. Như đã đề cập ở phần trước, người bạn đời của bạn về mặt lý trí có thể tán thành các nguyên tắc của bạn, cũng cố hết sức để phối hợp; thế nhưng bất giác, khi sở thích của anh ấy không còn là ưu tiên hàng đầu khi quyết định công việc, khi ý kiến riêng biệt của anh ấy không còn được coi trọng, thậm chí không còn một chút không gian nào để được "tùy hứng", điều khó tránh khỏi là anh ấy sẽ ngày càng rời xa cảm giác được cưng chiều, được như một đứa trẻ — mà trớ trêu thay, chính cảm giác ấy lại là điều kiện thiết yếu để nảy sinh cảm xúc yêu đương. Thế rồi, bạn biết người bạn đời của mình là một người lớn biết điều, hợp lẽ; nhưng khi ở bên nhau, hai người chỉ răm rắp làm theo kế hoạch những việc nên làm, thiếu đi bao nhiêu điều thú vị, không có sự biến hóa, cũng chẳng còn chút cảm giác nhõng nhẽo, tinh nghịch hay được nuông chiều lẫn nhau.

Độc giả có thể sẽ cảm thấy ngạc nhiên: tôi nêu ra ví dụ như vậy, chẳng lẽ là phản đối mọi người vận hành gia đình theo cách lành mạnh hay sao?

Không phải vậy. Thực ra bản thân tôi cũng vô cùng đồng tình với những nguyên tắc sinh hoạt gia đình kể trên. Điều tôi muốn làm rõ là: nếu chúng ta quá coi trọng các khái niệm mà quên mất bạn đời với tư cách là một "con người", sẽ rất dễ dẫn đến những khuôn mẫu cứng nhắc, khiến "con người" cảm thấy không được coi trọng và từ đó đánh mất đi cảm giác yêu đương. Khái niệm gia đình bắt nguồn từ chính "con người", và khái niệm "gia đình nên như thế nào" sinh ra là để cho mỗi một con người đều được hạnh phúc, vì vậy nó cần luôn giữ được sự linh hoạt để điều chỉnh.

Việc thực thi nguyên tắc đến mức khiến bạn đời cảm thấy không được coi trọng, thường là do chính chúng ta đã đối xử với bản thân mình như vậy trước: cống hiến trọn vẹn bản thân cho gia đình mà không hề giữ lại chút gì, hiếm khi đoái hoài đến nhu cầu của chính mình, thậm chí đạt đến mức hòa làm một kiểu "nhu cầu của gia đình chính là nhu cầu của tôi". Bởi vậy, chúng ta hoàn toàn không nghĩ đến chuyện bản thân có được coi trọng hay không, cũng chẳng nhận ra giữa cá nhân và gia đình vốn có những xung đột lợi ích đầy tinh vi. Người ở trong trạng thái này rất khó hình dung nổi người bạn đời không nằm trong trạng thái đó rốt cuộc "bị làm sao", cớ sao anh ta lại có những hành động kỳ quặc là không chịu hợp tác với mọi người? Hoặc giả, sự phối hợp của anh ấy vốn dĩ là điều đương nhiên, tại sao lại nảy sinh bất mãn?

Đến khi hai vợ chồng bắt đầu giao tiếp, cho phép người chồng nói ra cảm xúc của mình, người vợ mới kinh ngạc nhận ra mức độ để tâm đến nhu cầu cá nhân giữa hai người lại chênh lệch nhau nhiều đến thế! Người chồng — vốn không cho rằng cá nhân cần phải thay đổi nhiều đến thế vì gia đình — thậm chí còn nghĩ rằng người vợ giương cao ngọn cờ luân lý gia đình thực chất chỉ là để tranh thủ sở thích của riêng cô ấy; mà một khi đã cùng là sở thích cá nhân, "tại sao tôi lại phải nghe theo cô ấy?". Nếu không thể mở rộng lòng mình để thực sự hiểu thấu khoảng cách trong tâm lý của nhau, sẽ rất khó nghe và hiểu được điều đối phương đang nói, lâu dần chỉ đành ôm nỗi oán hờn mà ngày càng rời xa nhau.

Uyển Nghi và Sĩ Hào

"Khi người nhà vi phạm những quy tắc mà tôi cho là đúng, tôi không thể không lên tiếng chứ! Ví dụ như khi con bị ốm, tôi nghĩ chồng phải lập tức xin nghỉ làm về ngay, cùng tôi đưa con đi khám bác sĩ. Nếu anh ấy không về, đương nhiên là tôi sẽ khó chịu rồi," Uyển Nghi nói.

Sĩ Hào: "Công việc của tôi rất bận rộn, nhưng cô ấy lại cho rằng con ốm thì người làm cha không được đứng ở hàng sau, không được để mẹ một mình đưa con đi khám, cô ấy nghĩ điều đó sẽ tạo cho con ấn tượng không bình đẳng về cha mẹ. Cho nên cô ấy muốn tôi lúc nào cũng phải xin nghỉ được, bất kể ngày hôm đó có công việc quan trọng đến đâu."

Uyển Nghi: "Thế có gì sai sao?"

Sĩ Hào: "Không có gì sai cả. Nhưng em có thể nói năng tử tế được không? Đâu cần phải làm như đang mắng mỏ tôi không làm tròn trách nhiệm như thế."

Uyển Nghi: "Nếu anh làm tròn trách nhiệm thì tôi lấy đâu ra cơ hội để mắng anh?"

Sĩ Hào: "..."

Quan điểm của Uyển Nghi không có gì sai, vả lại mỗi khi con cần đi khám, cô ấy chưa bao giờ ngần ngại mà xin nghỉ ngay lập tức. Thế nhưng, Sĩ Hào cảm thấy cô ấy coi trọng đúng sai hơn là cảm xúc của anh:

"Tôi đang đi làm phải đột ngột xin nghỉ, rồi lái xe bao nhiêu lâu về nhà, rồi lại lái xe quay lại công ty, rồi lại phải tăng ca, rồi mới hoàn thành được công việc của mình... những điều đó em hoàn toàn không màng tới. Hơn nữa cái gọi là con bị ốm, đôi khi chỉ là cảm mạo xoàng thôi."

Một bên thì lý lẽ tràn trề, bên kia thực ra cũng thấy mình có lý, nhưng lý lẽ không được đường hoàng to tát bằng; thế là dần dà trở thành im lặng không buồn đáp lại, không buồn giao tiếp, hiềm khích giữa hai người ngày một lớn. Đây là nỗi bất lực thường thấy trong hôn nhân: rõ ràng anh chồng là người lơ ngơ, đứng ngoài cuộc hơn, thế mà lại không được nói. Nếu người vợ không kìm được mà để lộ sự bất mãn, anh ấy lại càng trở nên thụ động; kết quả là người vợ buộc phải gay gắt hối thúc anh ấy làm việc hơn, còn thái độ của anh ấy lại càng thêm chống đối, trở thành một vòng luẩn quẩn độc hại.

Chuyên gia tâm lý: "Uyển Nghi, nếu một mình chị đưa con đi khám bác sĩ, liệu có khó khăn gì không?"

Uyển Nghi: "Nhiều chứ ạ! Con ốm tôi đã căng thẳng lắm rồi, lại còn phải gọi xe, mà taxi thì không có ghế an toàn cho trẻ em; đến bệnh viện lúc thì phải thanh toán viện phí, lúc lại dẫn đi làm xét nghiệm nọ kia, rất là luống cuống! Đã vậy thời gian của bác sĩ lại gấp gáp, tôi cũng sợ mình hỏi sót điều gì."

Chuyên gia tâm lý (hỏi Sĩ Hào): "Uyển Nghi có rất nhiều nỗi lo lắng về việc một mình đưa con đi khám, những điều này hai người đã từng thảo luận với nhau chưa?"

Sĩ Hào: "Chưa bao giờ! Cô ấy chưa từng nói như vậy. Nếu cô ấy nói thế thì tôi đã hiểu rồi. Nhưng những gì cô ấy nói với tôi chưa bao giờ là khó khăn của việc một mình đưa con đi khám, mà luôn là những lý do đao to búa lớn: 'Anh làm bố thế nào mà có thể vô trách nhiệm như vậy', thế này thế nọ. Cứ như thể tôi là một kẻ tệ hại lắm vậy."

Về phía Uyển Nghi, nếu có thể bày tỏ rằng bản thân cần sự đồng hành của chồng, thay vì chỉ trích những thiếu sót của anh ấy, mối quan hệ phần nhiều sẽ có cơ hội xoay chuyển; nhưng trong đời sống thực tế, điều này lại không hề dễ làm. Thử nghĩ xem, người chồng ngay từ đầu đã tương đối thụ động, người phụ nữ thường xuyên phải một mình gánh vác trọng trách dần dần sẽ quên mất rằng mình có quyền đòi hỏi sự giúp đỡ, cũng không còn tin rằng việc "nói năng nhẹ nhàng" có thể lay động được chồng, vì thế rất khó dùng giọng điệu dịu dàng "em cần anh" để thỉnh cầu hỗ trợ. Lần nào cũng phải gồng gánh đến khi không chịu nổi nữa mới cất lời, lại thêm trong lòng đã dự trù trước rằng chồng sẽ lại viện ra những cái cớ để thoái thác... kết quả đương nhiên là phải lôi các đại đạo lý ra để giáo huấn, tức là cái mà chồng gọi là "giọng điệu chỉ trích". Rốt cuộc chuyện này nên trách ai đây?

2-4 Trở thành một người vô vị

Bạn có phải là một người thú vị không? Anh ấy có phải là một người thú vị không?

Hãy thử tưởng tượng về bất kỳ một bộ phim thần tượng nào, nếu nam nữ chính có một mối tình sinh động, tràn đầy sức sống, thì hai người này nhất định đều có những nét đáng yêu — ít nhất là trong mắt của nhau. Khi ở bên nhau, họ có chút hồn nhiên con trẻ, có sự bộc lộ chân thành của tâm hồn, đôi khi chỉ là một trò đùa nhỏ khiến người ta phải bật cười nghiêng ngả...

Những cặp đôi rơi vào cảnh "thất tình trong hôn nhân" lại thiếu vắng những yếu tố thú vị ấy.

Một trường hợp là bạn thực sự đã trở nên vô vị, vô vị theo nghĩa tuyệt đối. Không chỉ người bạn đời thấy bạn nhạt nhẽo, mà ngay cả con cái, người thân, bạn bè cũng cảm thấy bạn rất tẻ nhạt. Vì sao lại trở nên như vậy? Phần lớn thực ra không phải lỗi của bạn. Bạn có thể là một người rất nghiêm túc, một khi đã bước vào một vai trò nào đó thì luôn nỗ lực, nỗ lực và nỗ lực hơn nữa để làm trọn những việc mình nên làm. Trải qua năm tháng, những gì bạn quen thuộc chỉ còn xoay quanh chuyện gia đình. Bạn ngừng tiếp thu tri thức mới ở các lĩnh vực khác, bạn không thể bận tâm đến những chuyện khác, bởi vì việc nhà cửa, người thân mà bạn bận lòng đã chiếm trọn toàn bộ thời gian. Cho dù có thời gian rảnh, bạn cũng không cho phép bản thân dành tâm sức cho những chuyện không liên quan đến gia đình. Nửa kia có lẽ cũng rơi vào tình cảnh tương tự, thế nên anh ấy cũng trở nên rất vô vị.

Một con người ngày qua ngày dùng cùng một phương thức để làm những việc giống nhau, cộng thêm tuổi tác ngày một tăng, càng dễ sinh ra tâm lý bài xích những điều mới mẻ, thậm chí nảy sinh nỗi sợ hãi trước những kích thích mới, chỉ biết thu mình trong vùng an toàn, hiển nhiên sẽ dần trở nên nhạt nhẽo. Giữa hai vợ chồng, chỉ cần một người rơi vào tình trạng này thì cả hai sẽ rất khó tạo ra bất kỳ tia lửa nào. Ở đây tôi phải nhấn mạnh: một cặp vợ chồng tẻ nhạt vẫn có thể thấu hiểu, trân trọng nhau, gắn bó keo sơn và có một cuộc sống êm ấm ngọt ngào theo cách người ngoài không hiểu được. Thế nhưng điều đó không nằm trong phạm vi bàn luận của cuốn sách này, bởi vì họ không hề phiền lòng vì chuyện thất tình. Điều chúng ta bàn tới ở đây là: những người vợ khao khát có được cảm giác yêu đương, nhưng lại không hay biết rằng "sự vô vị" mới chính là căn nguyên của vấn đề.

Sự vô vị chính là kẻ hủy diệt hơi thở cuộc sống. Trái ngược với tình trạng tẻ nhạt theo nghĩa tuyệt đối kể trên, có những người bản thân không hề nhạt nhẽo, nhưng nửa kia lại không cùng tần số hoặc không biết trân trọng. Trước mặt người khác, bạn là một người đầy thú vị, nhưng trong mắt bạn đời, bạn lại vô cùng tẻ nhạt.

Đây quả thực là một tình cảnh khiến người ta ấm ức — "Tôi rõ ràng rất có sức hút, cả thế giới đều thấy, duy chỉ có anh là không thấy", "Anh hệt như một tảng băng khiến người khác muốn đông cứng", "Ở bên anh chẳng khác nào đàn gảy tai trâu". Những lời cằn nhằn này xem ra vẫn còn nhẹ nhàng, có nhiều người vợ thậm chí nói thẳng với chuyên gia tâm lý rằng: "Chồng tôi chẳng khác nào một người chết biết đi."

Tình trạng này xảy ra thường là do những điều đôi bên bận tâm không có điểm giao thoa, cuộc đời phát triển theo hai hướng khác nhau. Sở thích, tín ngưỡng hay nghề nghiệp của vợ chồng không nhất thiết phải giống nhau, nhưng nếu khác nhau thì nhất định phải thường xuyên chia sẻ. Nếu không nghiêm túc duy trì sự giao lưu, hai người sẽ dần xa cách, rồi bất giác trôi dạt về nơi mà người này chẳng còn hiểu nổi niềm vui hay cái thú của người kia. Có một người vợ không ngừng nuôi dưỡng sở thích về văn hóa nghệ thuật, nhưng người chồng thì chưa bao giờ đi xem triển lãm hay nghe hòa nhạc, anh cho rằng "mấy thứ đó đều viển vông, chẳng thực tế chút nào". Trong mắt người vợ, người chồng thật vô vị; còn trong mắt người chồng, vợ mình cũng nhạt nhẽo chẳng kém. Lại có những người đàn ông mê thể thao, liên tục sắm sửa đồ tập mới như golf, tennis, tập tạ..., nhưng người vợ lại ghét vận động; trong những trường hợp tôi từng tiếp xúc, thậm chí có người bị dị ứng với ánh nắng và thảm cỏ, thế nên hoàn toàn không thể tham gia tập luyện cùng chồng. Nếu họ không có những mối quan tâm chung nào khác, sẽ rất dễ cảm thấy đối phương thật tẻ nhạt.

Những trường hợp tương tự có rất nhiều. Có người mối bận tâm không phải là các thú vui như thể thao hay nghệ thuật, mà là con cái; ngay cả khi nói chuyện với nửa kia, họ cũng không đổi tông giọng hay thói quen nói chuyện với trẻ con. Ví dụ, lúc không có con ở bên, người vợ lại nói với chồng thế này: "Bố phải ăn hết veo chỗ rau rau này đi đấy nhé!" Cảnh tượng như thế này quả thật khá đáng sợ, đúng không?

Dù là vì nguyên do gì, khi bạn không còn tiếp tục mở rộng tầm nhìn của mình, con người bạn trở nên phẳng lì đơn điệu chứ không còn chiều sâu sống động, không có sức sống, không còn những khả năng mới mẻ — đó chính là một con người vô vị.

Khi đối diện với cảnh "thất tình trong hôn nhân", phụ nữ thường theo quán tính văn hóa mà quy kết nguyên nhân, chẳng hạn như: Mình già nua tàn tạ, anh ấy chán mắt rồi; mình sinh con đẻ cái, vóc dáng sồ sề nên anh ấy thay lòng đổi dạ; mình tằn tiện chắt bóp, chẳng buồn chưng diện nên anh ấy mất hứng thú rồi. Kết luận của những suy nghĩ này đều là "chồng thật chẳng có lương tâm". Còn suy nghĩ khiến đàn ông hay tự dằn vặt nhất lại là "mình kiếm không đủ tiền nên bị vợ coi thường". Thực chất, những điều này thường không phải là gốc rễ của vấn đề; dẫu có tồn tại những vấn đề ấy, chúng cũng chưa chắc khiến mọi cảm xúc tốt đẹp trong hôn nhân tan biến hoàn toàn. Rất nhiều cặp vợ chồng vẫn sở hữu vẻ ngoài ưa nhìn, có được những thành tựu vẻ vang, nhưng xét về mặt cảm xúc của một "con người", họ lại thật sự vô vị. Và đó mới chính là lý do khiến tình yêu dần dần cạn kiệt.

2-5 Không thể chia sẻ cảm xúc

Giữa những người yêu nhau, người ta muốn sẻ chia mọi thứ, từ cảm xúc, suy nghĩ, chất dịch cơ thể cho đến tiền bạc... Thế nhưng, hai người một khi đã đánh mất cảm giác yêu đương thì giữa họ như bị ngăn cách bởi một bức tường thành, không thể sẻ chia và cũng chẳng thể xuyên thấu.

Cùng bạn đời chia sẻ cảm xúc là một dạng năng lực. Trong quãng thời gian gắn bó ngắn ngủi, chẳng hạn như lúc nồng nàn trong giai đoạn say đắm, chuyện gì cũng đem ra tâm sự với đối phương, đối phương nói gì cũng sẵn lòng lắng nghe, điều đó dường như rất đỗi dễ dàng. Nhưng sau khi bước vào cuộc sống hôn nhân, duy trì năng lực này lâu dài lại không phải là điều ai cũng làm được.

Có người ngày nào cũng bày tỏ cảm xúc của bản thân, nhưng lại chẳng thể lắng nghe đối phương bộc lộ; có người lại không nói rõ được cảm xúc của chính mình, chỉ thấy mỗi khi tâm trạng tồi tệ thì trách nhiệm thuộc về đối phương, vì thế hễ mở miệng là cằn nhằn than vãn, khiến nửa kia ngột ngạt không thở nổi; lại có những người suốt ngày ép buộc đối phương phải chia sẻ cảm xúc, nhưng mục đích của họ chỉ là muốn nhanh chóng giải quyết cho xong mớ cảm xúc ấy của bạn đời, chứ không hề có ý ủng hộ hay đồng hành. Đó đều không phải là những cách thức có thể nuôi dưỡng tình yêu.

Lý thuyết tâm lý học về các kiểu gắn bó có thể giúp chúng ta thấu hiểu vấn đề này giữa các cặp đôi. Người thuộc kiểu né tránh một khi nảy sinh cảm xúc bất ổn sẽ lập tức rút lui về pháo đài an toàn của riêng mình; trong khi người thuộc kiểu lo âu - mâu thuẫn khi có cảm xúc tiêu cực lại cần bám chặt lấy người mà họ bận tâm, giãi bày cặn kẽ tường tận cảm xúc của mình với bạn đời, mong đối phương có thể hiểu thấu. Tâm lý học của Carl Jung lại dùng khái niệm "hướng nội" và "hướng ngoại" để mô tả sự khác biệt giữa hai kiểu người này. Nếu hai vợ chồng thuộc hai kiểu khác nhau mà không có sự phối hợp ăn ý, việc chia sẻ cảm xúc thường sẽ biến thành một thảm họa.

Khi tiến hành tham vấn cặp đôi, chúng tôi thường chứng kiến một bên thao thao bất tuyệt than phiền bên kia lạnh lùng, vô tình đến mức nào; thế nhưng khi bên kia cuối cùng có cơ hội mở lời, họ lại nói rằng mình liên tục bị "ném bom" cảm xúc, đành phải giữ im lặng và ra sức lẩn tránh. Phía bị gán mác là lạnh nhạt này thực ra cũng từng cố gắng bày tỏ cảm xúc, nhưng cảm nhận của họ luôn bị chất vấn hoặc vùi dập, trừ phi phải đồng thuận với cảm nhận của đối phương: "Anh/Em phải thấy thỏa mãn chứ", "Anh/Em nên thấy vui mới phải", "Anh/Em phải biết ơn tôi", bằng không thì đừng mong có lấy một giây phút yên bình. Do đó, người này ngày càng không muốn thổ lộ lòng mình, mọi cảm xúc và vấn đề giữa hai vợ chồng đều dồn cho người kia gánh vác, xử lý. Kết quả là phía bên kia chịu áp lực ngày một lớn, cảm xúc cần xả ra ngày một nhiều, vai diễn của họ càng lúc càng trở nên đáng ghét, đến độ sau cùng chẳng còn phân biệt nổi đâu là cảm xúc của chính mình, đâu là cảm xúc của người bạn đời không chịu mở lời kia nữa. Điều này khiến cho mọi cảm giác tốt đẹp giữa hai người dần tan biến sạch sành sanh.

Bên cạnh kiểu tính cách, việc giao tiếp giữa vợ chồng còn liên quan đến những khuôn mẫu định kiến văn hóa về vai trò: vai trò của người chồng, vai trò của người vợ, vai trò của nam giới, vai trò của nữ giới... Nếu không bỏ ra nhiều công sức để tự soi chiếu và thức tỉnh, người ta rất dễ rơi vào thế bế tắc kể trên. Vấn đề ứng xử theo vai trò khuôn mẫu này là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến mối quan hệ trở nên tồi tệ. Tuy nhiên, nếu có thể thấu hiểu kiểu nhân cách của nhau và thoát ra khỏi mô thức giao tiếp cũ, thì đây cũng chính là rào cản có nhiều cơ hội cải thiện nhất trong các trục trặc quan hệ.

Nhu An và Chí Vĩ

Mẹ của Nhu An tuổi tác đã cao, mấy năm gần đây sức khỏe không được ổn định. Nhu An luôn đau đáu lo cho mẹ, thường phải ngồi xe hai, ba tiếng đồng hồ về thị trấn nơi mẹ ở để chăm sóc bà. Chí Vĩ rất ủng hộ và thấu hiểu cho hoàn cảnh này. Những lúc Nhu An vắng nhà, anh thường xuyên đỡ đần cô, không chỉ cáng đáng việc nhà chung mà thậm chí còn giúp Nhu An xử lý những email công việc cần hồi đáp gấp, thu thập tài liệu... Nhìn bề ngoài, họ phối hợp với nhau rất ăn ý trong chuyện này, và cả hai đều cảm thấy đối phương đang làm điều đúng đắn.

Một ngày nọ, Chí Vĩ nhận được lời đề nghị từ cấp trên: công ty cử anh sang châu Âu tham gia một khóa đào tạo chuyên môn kéo dài sáu tháng. Khóa đào tạo này đồng nghĩa với việc sau khi về nước, anh sẽ được thăng chức.

Chí Vĩ và Nhu An từng có một giao ước: nếu ai phải ở nước ngoài quá một tháng thì tốt nhất là cả hai cùng đi. Suốt nhiều năm qua họ vẫn luôn giữ đúng lời hẹn này. Khi biết được cơ hội tu nghiệp và thăng tiến quý giá, Chí Vĩ rất lo lắng điều này sẽ gây áp lực cho Nhu An. Anh nghĩ, thời điểm này mà bảo Nhu An ra nước ngoài mấy tháng ắt hẳn sẽ rất khó khăn cho cô. Cô sẽ lo lắng cho mẹ, cũng sẽ thấy cắn rứt với mẹ; nhưng chẳng lẽ lại từ chối ngay cơ hội hiếm có này? Cuối cùng, Chí Vĩ quyết định đem chuyện ra bàn bạc với vợ.

Nhu An nghe xong mỉm cười nói với Chí Vĩ: "Anh quyết định đi, nếu anh thấy đây là cơ hội tốt thì chúng ta cùng đi."

Chí Vĩ nói: "Nhưng còn mẹ em thì sao, không sao thật chứ?"

Nhu An bảo: "Em lo được mà, cùng lắm thì khi nào cần em bay về, ở đây vẫn còn vợ chồng em trai em nữa."

Biểu hiện của Nhu An như thể cô chẳng hề vướng bận hay băn khoăn gì về chuyện này. Tuy nhiên, ngày phải trả lời cấp trên càng lúc càng đến gần, Chí Vĩ nhận thấy Nhu An không hề bày tỏ thêm bất kỳ suy nghĩ nào về chuyến đi. Mỗi lần anh hỏi: "Anh có nên trả lời công ty chưa? Chúng mình chốt là đi chứ?", Nhu An luôn đáp: "Bây giờ em không có thời gian nói chuyện này, anh cứ quyết đi rồi em sẽ theo."

Chí Vĩ cảm nhận được rằng tuy Nhu An miệng nói không sao, nhưng mỗi khi anh nhắc đến chuyện này, ánh mắt cô lại nhìn đi chỗ khác, vẻ mặt dường như phảng phất nét không vui. Vì vậy Chí Vĩ chần chừ mãi không dám trả lời công ty. Đến trước ngày hết hạn một hôm, anh nói với Nhu An: "Anh phải quyết định xem có nhận cơ hội này hay không rồi, em có thể khẳng định chắc chắn là em đồng ý không?" Lúc này Nhu An bỗng nổi giận đùng đùng: "Em đã bảo anh là anh cứ quyết đi mà! Anh cứ gặng hỏi mãi là do bản thân anh đang do dự thì có! Đừng có đùn đẩy trách nhiệm sang cho em!"

Chí Vĩ cảm thấy sự quan tâm của mình bị hiểu lầm, và hai người đã cãi nhau một trận nảy lửa. Trận cãi vã này lôi ra hàng loạt vấn đề, phơi bày những gút mắc tầng tầng lớp lớp trong lòng hai người cùng sự bất lực trong việc giao tiếp.

Chí Vĩ: "Anh lo em vướng bận mẹ nên mới hỏi đi hỏi lại xem em có chắc chắn đi nước ngoài được không."

Nhu An tức giận: "Anh hỏi dồn dập, không tin lời em nói rằng em có thể đi cùng anh, rốt cuộc là có ý gì? Đúng là em hay về chăm mẹ, nhưng việc trong nhà này có việc gì em chưa làm tròn không? Anh có gì bất mãn với chuyện em dành thời gian chăm mẹ à?"

Chí Vĩ cảm thấy bị oan ức, anh nhấn mạnh rằng mình xưa nay luôn hết lòng ủng hộ Nhu An chăm mẹ, cũng làm bao nhiêu việc để đỡ đần cô. Nhưng điều đó chỉ khiến Nhu An càng thêm phẫn nộ: "Hóa ra anh nghĩ làm mấy việc đó là to tát, vĩ đại lắm sao? Anh nghĩ là tôi đang nợ anh à?"

Tôi thường nghĩ, những cuộc cãi vã giữa vợ chồng trên phim ảnh thường quá dễ hiểu. Còn kiểu lệch sóng một cách kỳ quặc như Chí Vĩ và Nhu An, để rồi cuối cùng chẳng thể hiểu nổi rốt cuộc mình cãi nhau vì cái gì, mới chính là điển hình của những mâu thuẫn vợ chồng ngoài đời thực.

Điều gì đã thực sự diễn ra trong nội tâm của Chí Vĩ và Nhu An?

Nhu An đứng trước hai lựa chọn: chăm sóc mẹ già và cùng Chí Vĩ ra nước ngoài. Rõ ràng hai việc này xung đột về mặt thực tế, từ đó tạo ra áp lực đè nặng. Cô không thể giải quyết thấu đáo những cảm xúc và tâm trạng phức tạp trong lòng mình, mà luôn mong muốn bản thân có thể vẹn cả đôi đường. Cô không muốn trở thành rào cản trên con đường sự nghiệp của Chí Vĩ, nhưng cũng không thể bỏ mặc mẹ. Bên cạnh nhu cầu của chồng và mẹ, ý muốn thực sự của bản thân cô là gì? Nếu đi cùng chồng ra nước ngoài, âu cũng là một khoảng thời gian xả hơi hợp lý, để em trai gánh vác bớt trách nhiệm chăm sóc mẹ... Nhưng suy nghĩ ấy vừa lóe lên đã lập tức kéo theo cảm giác tội lỗi. Những tâm tư phức tạp ấy, bản thân Nhu An không thể nhận diện và sắp xếp rành mạch, nên đã hóa thành những dòng sóng ngầm truyền sang người nhạy cảm như Chí Vĩ.

Khi Chí Vĩ năm lần bảy lượt gặng hỏi để Nhu An xác nhận, anh cũng đang đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu thực sự muốn thông cảm cho vợ, chi bằng từ bỏ luôn cơ hội tu nghiệp và thăng tiến. Nhưng anh lại rất muốn nắm bắt cơ hội này; nói cách khác, trong thâm tâm anh biết rõ mình đang đòi hỏi sự hy sinh, phối hợp từ vợ. Anh có chút lo sợ mình quá ích kỷ, vì vậy muốn nhận được sự cam đoan trăm phần trăm từ vợ để khẳng định cô hoàn toàn tự nguyện, nhờ đó cảm giác áy náy trong lòng anh có thể vơi bớt đi. Nhu An cảm nhận được tâm lý này của Chí Vĩ nên mới nổi giận — rõ ràng anh cần sự phối hợp của tôi, biết rõ anh đang bắt tôi làm một việc khó xử, thay vì cứ gặng hỏi dồn ép, sao không thành thật nói một câu "Cảm ơn em vì dưới áp lực lớn thế này vẫn bằng lòng ủng hộ anh đi tu nghiệp"? Khi cả hai người đều không muốn gánh lấy cảm giác tội lỗi, câu chuyện sẽ biến thành như thế.

Sau khi bước vào quá trình tham vấn và mổ xẻ mối quan hệ hôn nhân, Nhu An dần nhận thức được những cảm xúc bị dồn nén bấy lâu. Việc thường xuyên phải vắng nhà để chăm sóc mẹ thực ra khiến cô có chút chột dạ, lo sợ Chí Vĩ cảm thấy mình không được coi trọng, thế nên cô rất dễ hoài nghi rằng Chí Vĩ đang bất mãn với mình; còn Chí Vĩ khi ủng hộ Nhu An đôi lúc cũng phớt lờ cảm xúc của chính bản thân. Đôi vợ chồng này đều ngỡ rằng mình có thể toàn tâm toàn ý nghĩ cho đối phương, nhưng rốt cuộc ý muốn thực sự của bản thân họ nằm ở đâu? Những ý muốn cá nhân không được nhận thức đến cuối cùng sẽ tạo ra cảm xúc tiêu cực trong tiềm thức, và bộc lộ ra ngoài bằng những cách thức méo mó, quanh co. Giữa vợ chồng với nhau, nếu không thể thẳng thắn bộc bạch cảm xúc thực sự, không thể cùng hợp tác để khám phá những nút thắt trong vô thức của đối phương, thì dẫu có cảm thấy mình đang nỗ lực hết mình để chiều theo nửa kia đến đâu — như Nhu An và Chí Vĩ — khoảng cách giữa hai người vẫn sẽ dần dần hình thành. Một người xa cách với cảm xúc chân thật của chính nội tâm mình thì chắc chắn cũng sẽ có khoảng cách với người bạn đời của họ.

2-6 Dung túng những hành vi gây hại cho mối quan hệ

Sau khi mối quan hệ trở nên xấu đi, vợ chồng rất dễ than phiền rằng đối phương đã làm những điều khiến mình nản lòng thoái chí. Chẳng hạn như: “Anh ấy quyết định mọi việc mà chẳng thèm hỏi ý kiến tôi, tôi hoàn toàn không được tôn trọng”; “Tôi cảm thấy anh ấy coi tôi như người giúp việc, sai bảo tới lui, săm soi cách tôi làm việc, làm tốt thì coi là điều hiển nhiên, làm không tốt thì chắc chắn bị mắng mỏ”; “Đối với cách ăn mặc, vóc dáng của tôi, anh ấy chê bai không chút nể nang; tôi chỉ đang xem tivi thấy một nữ minh tinh mặc bộ váy đẹp, buột miệng nói: ‘Bộ đó đẹp quá, em cũng muốn mua!’, thế là anh ấy cùng con xúm vào chế giễu: ‘Mặc lên người cô thì coi được chắc?’”. Và còn nhiều điều nữa, hầu như mọi khía cạnh của đời sống gia đình đều có thể đem ra phàn nàn: “Bố mẹ anh ấy thái độ rất tệ”, “Chị gái anh ấy rất đáng ghét”.

Chúng ta hãy tạm dừng lại một chút. Được rồi, anh ấy quả thực đã làm rất nhiều điều khiến bạn nản lòng, thảo nào bạn không cho anh ấy được nét mặt vui vẻ, thảo nào mối quan hệ của hai người dần trở nên nguội lạnh, thậm chí chuyển thành đối đầu thù địch. Nhưng chúng ta hãy tự hỏi một câu: Bạn đã từng thử ngăn anh ấy lại chưa? Bạn đã từng ôn hòa mà kiên định nhắc nhở anh ấy rằng hành vi như vậy sẽ làm tổn thương mối quan hệ của hai người chưa? Hay là, ngoài việc nhẫn nhịn ra, bạn chỉ biết đốp chát mỉa mai, chờ đợi cơ hội để phản công?

Cả hai người đều có trách nhiệm trong việc duy trì chất lượng của mối quan hệ. Thử nghĩ xem, khi một đứa trẻ vì thiếu suy nghĩ mà phá hỏng đồ đạc quan trọng trong nhà, hoặc giơ tay đánh người, chúng ta sẽ làm gì? Những ai từng làm cha mẹ đều hiểu rằng, lúc này cần phải thiết lập cho đứa trẻ một ranh giới hữu ích, ví dụ như bình tĩnh nói với con rằng không được đánh người. Với đứa trẻ lớn hơn một chút, chúng ta sẽ nói: “Con đang rất tức giận, con có thể dùng lời nói để diễn đạt, việc đánh mẹ không giúp con giải quyết được vấn đề”. Nhờ sự trợ giúp của chúng ta, đứa trẻ có thể biết được trong ranh giới như thế nào thì bản thân an toàn, và trong ranh giới như thế nào thì không làm tổn thương đến người rất quan trọng đối với mình. Loại ranh giới này cũng rất quan trọng đối với các bậc cha mẹ, nó giúp chúng ta yêu thương con cái một cách dễ dàng, thuận lợi hơn. Đạo lý đơn giản dường ấy lại thường xuyên bị xem nhẹ trong mối quan hệ vợ chồng. Khi nửa kia chỉ trích, hạ thấp, xao lãng, làm ra những chuyện gây tổn thương một cách vô tâm thiếu suy nghĩ, liệu có phương pháp nào để thiết lập một ranh giới bảo vệ cho cả hai hay không?

Trong ví dụ kể trên, khi người chồng cùng các con chế giễu vóc dáng của người vợ, nếu người vợ cảm thấy tổn thương, cô ấy nên nghiêm nghị nói: “Mọi người nói như vậy, em/mẹ rất buồn đấy!”. Họ có thể sẽ lúng túng rồi gạt đi mà bảo: “Ôi dào, em đừng có chuyện bé xé ra to thế được không! Có nghiêm trọng đến mức đấy đâu? Mọi người trêu đùa một tí thôi, em đừng có phá hỏng bầu không khí!”. Được rồi, bạn có thể để cho chương trình truyền hình đó kết thúc trọn vẹn, nhưng sau đó nhất định phải tìm một thời điểm, bình tĩnh nói với bạn đời rằng: nếu anh ấy cứ tiếp tục làm như vậy, bạn sẽ cảm thấy mình không được trân trọng, và bạn không muốn giữa hai người nảy sinh cảm giác tiêu cực này. Đây chính là một hành động “thiết lập ranh giới”.

Cũng giống như trong các mối quan hệ xã hội, chúng ta không cho phép người khác tùy tiện công kích hay làm nhục mình. Nếu cứ mặc cho đối phương liên tục gây tổn thương về mặt cảm xúc, bản thân rất khó tránh khỏi việc sẽ phản công lại vào một thời điểm nào đó, và những đòn công kích qua lại này sẽ từng chút từng chút một phá hủy mối quan hệ. Lâu dần, chúng ta chỉ cảm thấy ở bên đối phương lúc nào cũng trong thế giương cung bạt kiếm, nếu không thì cũng là đau buồn thắt lòng. Khi anh ấy không còn là người khích lệ bạn, không còn giúp bạn khẳng định giá trị của bản thân, cảm giác vô giá trị cùng cảm giác không được trân trọng sẽ khiến bạn đánh mất hơi thở của sự sống. Điều này liên kết với điều chúng ta đã bàn ở các phần trước: trong mắt anh ấy, bạn sẽ ngày càng trở nên vô vị. Còn trong mắt bạn, anh ấy lại càng vô vị hơn, thậm chí còn tồi tệ hơn cả vô vị — anh ấy đã trở thành nguồn cơn của sự tổn thương.

Giữa bạn đời với nhau, khi một người có hành vi gây hại cho mối quan hệ, người kia cần phải tìm cách ngăn chặn người đó lại. Đây không phải là sự phản công gay gắt, mà là một sự định hướng, một sự bảo vệ được thiết lập cho cả hai. Mối quan hệ giống như một thảm cỏ cần được chăm sóc giữ gìn, chúng ta phải nhẹ nhàng bảo cho du khách biết cách trân trọng thảm cỏ. Xin hãy đối xử dịu dàng với nó, đừng giẫm đạp tùy tiện. Không để bản thân bị chồng giẫm đạp, mới có thể đảm bảo bản thân sẽ không giẫm đạp lại người chồng. Những hành vi khác thậm chí còn gây hại cho mối quan hệ nhiều hơn, ví dụ như không chung thủy, lừa dối, trộm cắp tiền bạc, hoặc không giao tiếp, không nỗ lực cải thiện mối quan hệ mà lại dùng việc ngoại tình để giải quyết nhu cầu của bản thân — đây đều là những hành vi làm tổn thương mối quan hệ thường thấy. Phía còn lại không thể đối mặt bằng sự nhẫn nhịn vô hạn, mà phải dùng thái độ cởi mở nhưng kiên định để đối phương biết rằng hành vi của anh/cô ấy đã chạm vào lằn ranh giới hạn trong việc duy trì mối quan hệ này của mình. Giữa vợ chồng nếu thiếu đi chức năng gìn giữ, bảo hộ này, tình yêu cũng sẽ rất dễ tan biến.