Viết Đến Kiệt Cùng - Write Like a Motherfucker

Vì vậy, hãy viết đi em... Không phải như một đứa con gái. Cũng không phải như một đứa con trai. Hãy viết như một kẻ liều mạng.

Tác giả: Cheryl Strayed | The Rumpus (19/08/2010)

Sugar kính mến,

Em viết như một đứa con gái. Em viết về những trải nghiệm trong cuộc đời đàn bà của mình, và những thứ tuôn ra thường là mớ cảm xúc không màng lọc, những mối tình đơn phương, và rồi kiểu gì cũng đem cái "vùng kín" của mình ra để làm phép ẩn dụ.

Đấy là những lúc em còn viết được, chứ bây giờ thì tịt ngòi hẳn rồi.

Ngay lúc này đây, em chỉ là một đứa con gái 26 tuổi thảm hại và hoang mang, một kẻ mang danh nhà văn nhưng không thể viết nổi một chữ. Em thức muộn để gửi cho chị một câu hỏi, nhưng thực ra là đang tự chất vấn chính mình. Em đã ngồi bên bàn làm việc suốt nhiều giờ liền, đầu óc hoàn toàn tê liệt. Em đi lục lọi trang cá nhân của những người mình từng yêu, rồi tự hỏi tại sao họ chưa từng yêu em. Em nằm úp mặt xuống giường và cảm thấy sợ hãi. Em gượng dậy, bước đến bên máy tính, và rồi cảm thấy mọi chuyện còn tồi tệ hơn.

David Foster Wallace từng tự coi mình là một kẻ viết lách thất bại ở tuổi 28. Vài tháng trước, khi con quỷ trầm cảm cắm phập răng vào người em, em đã than vãn với gã bạn trai lúc bấy giờ rằng em sẽ chẳng bao giờ giỏi được như Wallace; gã đã gào lên vào mặt em ngay giữa phố Guerrero ở San Francisco: “THÔI NGAY ĐI. ÔNG TA ĐÃ TỰ TỬ ĐẤY, ELISSA. LẠY TRỜI LẠY PHẬT CHO CÔ ĐỪNG BAO GIỜ GIỐNG NHƯ ÔNG TA.”

Em hiểu rằng những người phụ nữ giống như em đang phải chịu đựng tổn thương và đang phải vật lộn với sự tự hạ thấp giá trị bản thân, sự đố kị với những người thành công hơn, cùng lòng trắc ẩn đặt sai chỗ, sự nghiện ngập và trầm cảm, bất kể họ có phải là nhà văn hay không. Hãy nhìn vào văn đàn của các nữ văn sĩ mà xem: một chủ đề chung gắn kết họ là rất nhiều người đã kết thúc sự nghiệp bằng cách tự sát. Em vẫn thường giải thích với mẹ về nỗi ám ảnh của mình: rằng đã là một nhà văn/ một người đàn bà/ một nữ nhà văn thì đồng nghĩa với việc phải chịu đựng sự đau đớn tàn nhẫn để rồi cuối cùng ngã quỵ trong một đống đổ nát của suy nghĩ "Đáng ra mình đã có thể sống tốt hơn thế này". Mẹ đã van xin em: không thể sống khác đi được sao con?

Liệu có thể khác được không chị? Em chỉ muốn nhảy quắt ra ngoài cửa sổ vì một lý do duy nhất mà em đã đúc kết được: Em không thể viết nổi một cuốn sách. Nhưng thực ra không phải em muốn chết, mà là em muốn có một cuộc đời hoàn toàn khác. Em bắt đầu nghĩ mình nên chọn một nghề khác — như Lorrie Moore từng gợi ý: “ngôi sao điện ảnh kiêm phi hành gia, ngôi sao điện ảnh đi truyền giáo, hoặc ngôi sao điện ảnh kiêm giáo viên mầm non”. Em muốn rũ bỏ tất cả những gì mình tích lũy bấy lâu nay để bắt đầu lại như một con người mới, một kẻ tốt đẹp hơn.

Cuộc sống của em không hề tệ. Tuổi thơ của em cũng chẳng mấy đau thương. Em biết mình không phải là nhà văn duy nhất bị trầm cảm. “Nhà văn trầm cảm” — bởi chữ sau thì bớt chính xác, còn chữ trước thì lại quá nhức nhối. Em đã được chẩn đoán lâm sàng là mắc chứng rối loạn trầm cảm nặng và có một mối quan hệ lúc hợp lúc tan với các loại thuốc kê đơn. Em nói thật lòng như vậy để chị không nghĩ em đang lạm dụng hai chữ “trầm cảm”.

Nói là vậy, nhưng em vẫn là một kẻ "tổn thương thể nặng nhưng vẫn vận hành tốt" — một kẻ tâm thần biết tấu hài đủ nhiều để hầu hết mọi người không nhận ra sự thật. Sự thật là: Em đang phát ốm vì hoảng loạn. Em sợ mình không thể — và sẽ không bao giờ — vượt qua được những giới hạn, những nỗi bất an, lòng đố kị và sự bất tài của chính mình để viết cho ra hồn, viết bằng trí tuệ, bằng cả trái tim và bằng một độ dài dung lượng thích đáng. Và em sợ rằng ngay cả khi em có xoay xở viết được đi chăng nữa, thì những câu chuyện em viết — về cái vùng kín của mình, vân vân — cũng sẽ bị người đời ngó lơ và chế giễu.

Làm sao em có thể chạm vào trang giấy khi ngay cả cái việc nhấc mặt ra khỏi giường em cũng không làm nổi? Người ta phải tiếp tục thế nào đây, Sugar, khi nhận ra có thể mình chẳng có chút tài cán gì trong người? Một người đàn bà phải đứng dậy và trở thành nhà văn mà cô ấy hằng ao ước bằng cách nào?

Chân thành,

Elissa Bassist

Elissa Bassist thân mến,

Năm chị 29 tuổi, chị có một tấm bảng đen trong phòng khách. Đó là loại bảng gỗ chữ A hai mặt có thể tự đứng và gập gọn lại được. Ở một mặt bảng, chị viết: “Thành quả đầu tiên của sự tự thấu hiểu chính là lòng khiêm nhường” — Flannery O’Connor; và ở mặt bên kia, chị viết: “Cô ngồi đó và chỉ nghĩ về một điều duy nhất, về việc mẹ cô đang nắm và nắm chặt lấy đôi bàn tay của họ” — Eudora Welty.

Câu trích của Eudora Welty nằm trong cuốn tiểu thuyết Con gái của người lạc quan, tác phẩm đã đoạt giải Pulitzer cho hạng mục Hư cấu năm 1972. Đó là cuốn sách chị đã đọc đi đọc lại, và dòng chữ viết về người đàn bà ngồi nghĩ về một điều duy nhất chính là lý do cốt lõi cho việc đó. Chị cũng từng ngồi như thế. Chỉ nghĩ về một điều duy nhất. Một điều nhưng thực ra là hai thứ ép chặt vào nhau, giống như hai câu trích nằm ở hai mặt của tấm bảng đen: chị nhớ mẹ đến nhường nào, và cách duy nhất để chị có thể chịu đựng được cuộc sống thiếu mẹ chính là viết một cuốn sách. Cuốn sách của riêng chị. Cuốn sách mà chị biết nó đã nằm sẵn trong người mình từ rất lâu trước khi chị biết những người như mình cũng có thể mang một cuốn sách trong cơ thể. Cuốn sách mà chị cảm thấy nó đang đập phập phồng trong lồng ngực như một trái tim thứ hai, vô hình vô khối cho đến ngày mẹ chị qua đời, và rồi nó hiện ra ở đó, cốt truyện được phơi bày, một câu chuyện mà chị không thể sống nổi nếu không kể ra. Tác phẩm đầu tay của chị.

Việc chị vẫn chưa viết xong cuốn sách đó khi đã 29 tuổi là một cú sốc đau đớn đối với chính chị. Chị từng kỳ vọng những điều vĩ đại hơn ở bản thân mình. Hồi đó chị cũng hơi giống em bây giờ đấy, Elissa Bassist ạ. Chưa có sách lận lưng, nhưng không hẳn là không có chút tiếng tăm văn chương nào. Chị đã giành được vài khoản tài trợ và giải thưởng, xuất bản được đôi ba truyện ngắn và tản văn. Những thành công vụn vặt đó đã nuôi dưỡng những ý niệm vĩ cuồng trong chị về những gì mình sẽ đạt được và ở độ tuổi nào mình sẽ đạt được nó. Chị đọc sách một cách ngấu nghiến. Chị gần như học thuộc lòng tác phẩm của những nhà văn mình yêu thích. Chị ghi chép lại cuộc đời mình một cách dồi dào và đầy tính nghệ thuật trong những cuốn nhật ký. Chị viết truyện trong những đợt bùng nổ sốt sắng, ngắt quãng, tin rằng chúng sẽ bằng một phép màu nào đó tự hợp thành một cuốn tiểu thuyết mà chị chẳng cần phải chịu quá nhiều đau khổ vì nó.

Nhưng chị đã lầm. Trái tim thứ hai bên trong chị đập ngày một mạnh mẽ hơn, nhưng chẳng có phép màu nào biến nó thành một cuốn sách cả. Khi ngày sinh nhật lần thứ 30 cận kề, chị nhận ra rằng nếu mình thực sự muốn viết câu chuyện cần phải kể, chị sẽ phải gom góp tất cả những gì có trong người để biến nó thành hiện thực. Chị sẽ phải ngồi đó và nghĩ về một điều duy nhất, lâu hơn và gian khổ hơn những gì chị tưởng mình có thể chịu đựng. Chị sẽ phải đau khổ. Mà "đau khổ" ở đây, nghĩa là làm việc.

Vào thời điểm đó, chị đã tin rằng mình đã lãng phí cả những năm tháng tuổi đôi mươi vì không bước ra khỏi đó với một cuốn sách hoàn chỉnh, và chị đã cay nghiệt sỉ vả bản thân vì điều đó. Chị đã nghĩ về mình rất nhiều điều giống hệt như em đang nghĩ về em bây giờ, Elissa Bassist ạ. Rằng mình thật lười biếng và què quặt. Rằng mặc dù mình có câu chuyện trong người, nhưng mình lại không có đủ bản lĩnh để đưa nó đến ngày đơm hoa kết trái, để thực sự lôi nó ra khỏi cơ thể và đặt lên trang giấy, để viết như em nói, với “trí tuệ, bằng cả trái tim và bằng một độ dài dung lượng thích đáng”. Nhưng cuối cùng chị đã chạm đến một ngưỡng mà ở đó, viễn cảnh không viết được một cuốn sách còn kinh khủng hơn viễn cảnh viết ra một cuốn sách dở tệ. Và thế là cuối cùng, chị bắt tay vào làm việc một cách nghiêm túc.

Khi viết xong cuốn sách đó, chị hiểu ra rằng mọi chuyện đã diễn ra đúng như những gì nó phải thế. Rằng chị không thể viết cuốn sách của mình sớm hơn được. Chị đơn giản là chưa đủ khả năng để làm điều đó, cả với tư cách là một người viết lẫn một con người. Để đạt đến độ chín có thể viết nên cuốn sách đầu tay, chị đã phải làm tất cả những gì chị đã làm ở tuổi đôi mươi. Chị đã phải viết rất nhiều câu văn chẳng đi đến đâu và những câu chuyện chẳng bao giờ hóa phép thành một cuốn tiểu thuyết. Chị đã phải đọc đến rạc cả người và viết những dòng nhật ký cạn kiệt tâm can. Chị đã phải lãng phí thời gian, phải để tang mẹ, phải học cách chấp nhận tuổi thơ của mình, phải lao vào những mối quan hệ thể xác ngu ngốc, ngọt ngào lẫn đầy tai tiếng, và phải trưởng thành.

Nói tóm lại, chị phải đạt được sự tự thấu hiểu mà Flannery O’Connor đã nhắc đến trong câu trích trên tấm bảng đen của chị. Và một khi đã chạm đến đó, chị phải khựng lại một cách đau đớn ở thành quả đầu tiên của sự tự thấu hiểu: lòng khiêm nhường.

Em có biết lòng khiêm nhường là gì không, cô bé của chị? Thế nào là khiêm tốn? Từ này trong tiếng Latin bắt nguồn từ humilis và humus. Nghĩa là hạ mình xuống thấp. Nghĩa là thuộc về đất đen. Nghĩa là nằm sát mặt đất. Đó chính là nơi chị đã thuộc về khi viết xong từ cuối cùng của cuốn sách đầu tay. Chị lao thẳng xuống sàn gạch mát lạnh để khóc. Chị nấc nghẹn, chị gào lên, rồi chị lại bật cười qua làn nước mắt. Chị đã nằm im như thế suốt nửa tiếng đồng hồ không dậy nổi. Chị quá hạnh phúc và biết ơn đến mức không đứng vững. Chị vừa bước sang tuổi 35 vài tuần trước đó. Chị đang mang thai đứa con đầu lòng được hai tháng. Chị không biết liệu người ta sẽ nghĩ cuốn sách của mình là hay hay dở, là kinh khủng hay tuyệt diệu, và chị cũng chẳng thèm quan tâm. Chị chỉ biết rằng lồng ngực mình từ nay không còn hai trái tim cùng đập nữa. Chị đã tự tay lôi một trái tim ra bằng chính đôi bàn tay trần của mình. Chị đã chịu đau khổ. Chị đã dâng hiến cho nó tất cả những gì mình có.

Cuối cùng chị đã có thể dâng hiến nó, bởi vì chị đã buông bỏ tất cả những ý niệm vĩ cuồng mà chị từng có về bản thân và ngòi bút của mình — ôi tài năng làm sao! ôi trẻ tuổi làm sao! Chị đã thôi không còn vĩ cuồng nữa. Chị đã hạ mình xuống với ý nghĩ rằng điều duy nhất tối thượng có ý nghĩa chính là lôi cái trái tim đang đập thừa thãi kia ra khỏi lồng ngực. Điều đó đồng nghĩa với việc chị phải viết cuốn sách của mình. Cuốn sách rất có thể sẽ rất tầm thường. Cuốn sách rất có thể sẽ chẳng bao giờ được xuất bản. Cuốn sách tuyệt đối không có cửa để chung mâm với những nhà văn mà chị từng ngưỡng mộ đến mức thuộc lòng từng câu chữ. Chỉ đến lúc đó, khi chị khiêm nhường đầu hàng, chị mới có thể làm phần việc mà mình cần phải làm.

Chị hy vọng em sẽ suy nghĩ thật kỹ về điều đó, bé bỏng ạ. Nếu em có một tấm bảng đen hai mặt trong phòng khách, chị sẽ viết chữ "khiêm nhường" ở một mặt và chữ "đầu hàng" ở mặt kia cho em. Đó chính là những gì chị nghĩ em cần phải tìm thấy và thực hiện để kéo mình ra khỏi vũng lầy u uất này. Điều thú vị nhất đối với chị trong bức thư của em là: chôn giấu bên dưới tất cả những lo âu, muộn phiền, sợ hãi và căm ghét bản thân kia, cốt lõi của nó lại là sự kiêu ngạo. Nó ngầm định rằng em phải thành công ở tuổi 26, trong khi thực tế hầu hết các nhà văn phải mất nhiều thời gian hơn thế rất nhiều để chạm đến đích. Nó than vãn rằng em sẽ chẳng bao giờ giỏi được như David Foster Wallace — một thiên tài, một bậc thầy của kỹ nghệ — trong khi cùng lúc đó lại mô tả việc em viết ít đến nhường nào. Em căm ghét bản thân, nhưng lại bị thiêu rụi bởi những ý niệm vĩ cuồng về tầm quan trọng của chính mình. Em đang đứng ở nơi quá cao và lại nằm ở nơi quá thấp. Chẳng có nơi nào trong hai chỗ đó là nơi chúng ta có thể làm việc được cả.

Chúng ta làm việc ở ngay trên mặt đất. Và điều tử tế nhất chị có thể làm cho em là bảo em hãy đặt cái mông của mình xuống sàn nhà đi. Chị biết viết lách là điều rất khó khăn, cưng ạ. Nhưng không viết còn khó khăn hơn nhiều. Cách duy nhất để em tìm ra liệu mình “có tài cán gì trong người hay không” là bắt tay vào làm việc và xem thử xem. Cách duy nhất để vượt qua “những giới hạn, nỗi bất an, lòng đố kị và sự bất tài” của em là phải tạo ra sản phẩm. Em có những giới hạn. Ở một khía cạnh nào đó, em đúng là bất tài. Điều này đúng với mọi nhà văn, và nó đặc biệt đúng với những nhà văn ở tuổi 26. Em sẽ cảm thấy bất an và đố kị. Việc em trao bao nhiêu quyền lực cho những cảm xúc đó hoàn toàn phụ thuộc vào em.

Việc em phải vật lộn với chứng rối loạn trầm cảm nặng chắc chắn là đã chồng thêm một lớp khó khăn nữa. Chị không tập trung xoáy sâu vào nó trong câu trả lời của mình bởi vì chị tin — và có vẻ như em cũng tin — rằng nó chỉ là một lớp bề mặt. Cuộc đời của em quan trọng hơn việc viết lách của em, đó là điều không cần phải bàn cãi, và em nên tham khảo ý kiến bác sĩ về việc chứng trầm cảm có thể góp phần vào nỗi tuyệt vọng em đang cảm thấy đối với công việc ra sao. Chị không phải là bác sĩ, nên chị không thể cho em lời khuyên về việc đó. Nhưng chị có thể bảo với em rằng em không cô đơn trong những nỗi bất an và sợ hãi của mình; đó là những căn bệnh kinh điển của người cầm bút, ngay cả với những người không bị trầm cảm. Nghệ sĩ thuộc mọi lĩnh vực khi đọc những dòng này đều sẽ hiểu những vật lộn của em. Trong đó có cả chị.

Một lớp lo âu khác của em dường như bắt rễ từ nỗi lo rằng, vì là đàn bà, nên những bài viết mang “cảm xúc không màng lọc, những mối tình đơn phương” và việc bàn luận về “vùng kín như một phép ẩn dụ” của em sẽ bị coi nhẹ hơn so với đàn ông. Phải, cưng ạ, có thể là như thế thật đấy. Nền văn hóa của chúng ta đã có những bước tiến đáng kể khi đối diện với nạn phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính và kỳ thị đồng tính, nhưng chúng ta vẫn chưa đi được đến tận cùng của chặng đường. Một sự thật là các tác phẩm văn học của phụ nữ, của người đồng tính, của những người viết da màu thường bị đóng khung vào cái gọi là tính đặc thù thay vì tính phổ quát, bị coi là nhỏ nhặt thay vì vĩ đại, là chuyện cá nhân cá biệt chứ không phải là điều có tầm ảnh hưởng xã hội. Có những việc em có thể làm để vạch trần và thách thức những định kiến và những trò nhảm nhí đó. Các tổ chức như VIDA (Phụ nữ trong Ngành Văn học Nghệ thuật) tồn tại chính là để kết nối các nữ nhà văn làm điều đó.

Nhưng điều tốt nhất có thể mà em có thể làm là đặt cái mông của mình xuống sàn nhà. Hãy viết tốt đến mức rực lửa, tốt đến mức không một cái khung nào có thể đóng nổi em lại. Chẳng có ai ban phát cho em cái quyền được viết về vùng kín của mình đâu, em yêu. Chẳng có ai cho không em cái gì cả. Em phải tự ban nó cho chính mình. Em phải nói cho chúng tôi biết những gì em cần phải nói.

Đó là những gì các nữ nhà văn xuyên suốt mọi thời đại đã làm và là những gì chúng ta sẽ tiếp tục làm. Không có chuyện cứ là “một nữ nhà văn thì đồng nghĩa với việc phải chịu đựng sự đau dớn tàn nhẫn để rồi cuối cùng ngã quỵ trong một đống đổ nát của suy nghĩ 'Đáng ra mình đã có thể sống tốt hơn thế này'”, cũng chẳng có chuyện “chủ đề chung gắn kết họ là việc kết thúc sự nghiệp bằng cách tự sát”. Chị khẩn thiết mong em hãy rũ bỏ những niềm tin đó đi. Chúng vừa không chính xác, vừa mang tính kịch tính hóa một cách thái quá và chúng chẳng giúp ích gì cho em cả. Người thuộc mọi ngành nghề đều chịu đau khổ và tự tử. Bất chấp những huyền thoại thêu dệt quanh giới nghệ sĩ về việc chúng ta mỏng manh dễ vỡ về mặt tâm lý ra sao, thực tế là nghề nghiệp không phải là yếu tố dự báo hàng đầu cho việc tự sát. Đúng vậy, chúng ta có thể kể ra một danh sách các nữ nhà văn đã tự liều mình, và đúng vậy, chúng ta có thể phỏng đoán rằng địa vị người đàn bà của họ trong xã hội lúc bấy giờ đã góp phần đẩy họ vào trạng thái trầm cảm và tuyệt vọng để rồi làm liều. Nhưng đó không phải là chủ đề chung gắn kết tất cả.

Em có biết chủ đề chung thực sự là gì không?

Là biết bao nhiêu người đàn bà đã viết nên những cuốn tiểu thuyết, những câu chuyện, những bài thơ, những bài tản văn, những vở kịch, những kịch bản và những bài hát tuyệt mỹ, bất chấp tất cả những thứ rác rưởi mà họ phải cam chịu. Biết bao nhiêu người trong số họ đã không ngã quỵ trong một đống đổ nát của suy nghĩ "Đáng ra mình đã có thể sống tốt hơn thế này", mà thay vào đó, họ cứ thế tiến thẳng về phía trước và trở nên tốt đẹp hơn những gì bất kỳ ai có thể dự đoán hoặc cho phép họ trở thành. Chủ đề chung gắn kết ở đây là sự kiên cường và đức tin. Chủ đề chung là việc trở thành một chiến binh, thành một kẻ liều mạng. Đó không phải là sự mỏng manh. Đó là sức mạnh. Đó là sự can trường. Và “nếu sự can trường từ bỏ bạn —” như Emily Dickinson từng viết, “hãy vượt lên trên cả sự can trường của chính mình”. Viết lách là việc gian nan với tất cả mọi người — kể cả những gã đàn ông da trắng dị tính. Đi đào than còn gian nan hơn. Em có nghĩ các công nhân mỏ than suốt ngày đứng quanh năm ngày tháng để than vãn về việc đào than vất vả thế nào không? Họ không làm thế. Họ chỉ đơn giản là đào thôi.

Em cũng cần phải làm như vậy, cô bé đom đóm kiêu ngạo, xinh đẹp, điên rồ, tài năng, đau khổ, ngôi sao đang lên yêu dấu của chị. Việc em bị trói buộc vào chuyện viết lách đến như thế nói cho chị biết rằng viết lách chính là lý do em có mặt trên đời này. Và khi con người ta sinh ra để làm việc đó, họ hầu như luôn nói cho chúng ta nghe một điều gì đó mà chúng ta cần phải lắng nghe. Chị muốn biết em có những gì bên trong mình. Chị muốn nhìn thấy những đường nét của trái tim đang đập thứ hai của em.

Vì vậy, hãy viết đi, Elissa Bassist. Không phải như một đứa con gái. Cũng không phải như một đứa con trai. Hãy viết như một kẻ liều mạng.

Thân mến,

Sugar

Nguồn: DEAR SUGAR, The Rumpus Advice Column #48: Write Like a Motherfucker