PHẦN 2: MỔ XẺ MỐI QUAN HỆ THÂN MẬT

PHẦN 2: MỔ XẺ MỐI QUAN HỆ THÂN MẬT

Người đúng đắn, ở nơi đâu?

［ Khi yêu vì bù trừ mà đến với nhau ］

Nhiều người khi chọn đối tượng yêu đương thường vướng mắc vào một câu hỏi: Rốt cuộc nên tìm một người có tính cách bù trừ, hay tìm một người có tính cách tương đồng? Có một lý thuyết cho rằng, sở dĩ tình yêu nảy sinh là vì hai người có sự khác biệt rất lớn; nhưng cũng có lý thuyết lại bảo, tình yêu nảy sinh là do ta nhìn thấy một bản thân khác nơi đối phương, người ấy giống mình nên mới nảy sinh tình yêu. Rốt cuộc lý thuyết nào mới đúng?

Trong đời sống thực tế, cả hai khả năng ấy đều tồn tại. Chẳng hạn như Đặng Văn Địch và Murdoch: Đặng Văn Địch đầy dã tâm và tham vọng, ghét lối mòn bảo thủ; Murdoch thì bảo ông nhìn thấy một bản ngã khác nơi cô — ở đây bên cạnh sự thu hút, còn có cả yếu tố tự luyến (ái kỷ): Tôi rất yêu chính mình, thế nên tôi cảm thấy mình cũng yêu luôn cả em. Nhưng xét một cách tương đối, trường hợp bù trừ cho nhau vẫn chiếm số đông và phổ biến hơn.

Nhiều người nghĩ rằng kết hôn và yêu đương là để mưu cầu hạnh phúc và niềm vui, song tôi cho rằng có một động lực còn mạnh mẽ hơn thế: đó là mưu cầu sự viên mãn của bản thân (tự ngã viên mãn). Thế nào là mưu cầu sự viên mãn của bản thân? Hãy hình dung một người tu Phật có mười chiếc hũ, mỗi chiếc dùng để tích lũy một pháp Ba-la-mật-đa; khi cả mười Ba-la-mật-đa đều được lấp đầy thì công đức viên mãn. Chiếc hũ nào đã đầy, người tích lũy sẽ không còn hứng thú lớn với nó nữa, mà phải chuyển sang tu tập những thứ khác. Ví như có Tinh tấn Ba-la-mật-đa: một người cực kỳ nỗ lực, cực kỳ tinh tấn thì chẳng bao lâu chiếc hũ Tinh tấn của anh ta đã tràn đầy, nhưng anh ta có thể lại thiếu vắng trí tuệ; do đó anh ta sẽ chẳng mấy hứng thú với những kẻ cũng tinh tấn như mình, mà lại đặc biệt say mê những người có trí tuệ, bởi anh ta muốn bù đắp vào phần khiếm khuyết của bản thân.

Trong tình yêu, tình cảnh này cũng hiển hiện vô cùng rõ nét. Có nhiều lúc chúng ta mong muốn bản thân được viên mãn, nhưng cảm thấy tự mình không thể sống trọn vẹn phần đó ra được; lúc này chúng ta cần tìm một người khác để sống thay phần khiếm khuyết ấy của mình — tức thiếu thứ gì thì bù đắp thứ nấy. Cho nên ta mới thấy, hiện tượng bù trừ trong tình yêu xuất hiện nhiều hơn so với hiện tượng tương đồng.

［ Sau khi kết hôn vì bù trừ mà chiến tranh ］

Nghịch lý ở chỗ: Hai con người thuở yêu nhau vì bù trừ mà hút lấy nhau, sau khi bước vào mối quan hệ thân mật lại thường tha thiết mong mỏi đối phương vì mình mà thay đổi, biến thành hình mẫu mà mình kỳ vọng, thậm chí truy cầu sự đồng nhất. Ví như trước khi cưới, một người thích động, một người thích tĩnh, đôi bên đều chấp nhận lối sống của nhau; nhưng cưới xong rồi mới thấy vấn đề ập đến: Tôi muốn đi đánh bóng, anh ấy lại chẳng chịu đi cùng, thế là bắt đầu đủ màn cọ xát giằng co. Cọ xát chán chê rồi thấy đối phương vẫn chứng nào tật nấy, ta bắt đầu thất vọng về đối phương, thất vọng về cuộc hôn nhân — mà thực chất là thất vọng về việc bản thân bất lực không thể cải tạo được đối phương.

Căn nguyên của việc khi yêu vì bù trừ mà đến với nhau, cưới rồi lại vì bù trừ mà chiến tranh tối ngày, cũng bắt nguồn từ chính sự tự luyến của con người. Sâu trong tiềm thức của chúng ta luôn tồn tại khát khao hướng tới sự viên mãn của sinh mệnh nội tại; động lực mưu cầu viên mãn thôi thúc ta tìm kiếm người khác biệt với mình, nhưng rồi thói tự luyến ngạo mạn lại khiến ta đinh ninh rằng “tôi đúng, bạn sai, bạn phải nghe theo tôi”, thế là bùng nổ chiến tranh hôn nhân.

Nếu mọi người có thể nhận thức rõ ràng rằng: Kỳ thực mọi sự lựa chọn đều vô cùng hợp lý, ẩn chứa bên trong những lựa chọn ấy là động lực mưu cầu sự viên mãn của bản thân. Thấu tỏ được điều này, chúng ta mới có thể hữu ý xích lại gần đối phương; song sự xích lại này không phải do đối phương ép buộc, mà là sự lựa chọn tự giác, có ý thức và tỉnh thức của chính mình. Chẳng hạn, tôi vốn là một người hướng nội, lấy một người hướng ngoại; tôi dần dà để bản thân bước về phía cởi mở hướng ngoại, còn người bạn đời vốn hướng ngoại lại dần đánh thức và biểu đạt phần tĩnh lặng hướng nội bên trong họ. Đó mới là một sự kết hợp tuyệt vời.

Trong tiến trình thích nghi lẫn nhau ấy, nếu không đòi hỏi bản thân mà chỉ chăm chăm mong đối phương thay đổi, đó gọi là tự luyến. Nếu suy nghĩ theo hướng cực đoan, đó gọi là thiên chấp (cố chấp hoang tưởng). Thế nên bạn cần phải hiểu rằng, việc bạn khao khát ép buộc đối phương phải thế này thế nọ, chính là sự kết hợp giữa tự luyến thiên chấp và thói lấy mình làm trung tâm.

Tôi có một người bạn vô cùng thông tuệ. Anh ấy nhận ra ai nấy trên đời đều mong người khác thuận theo ý mình; đã vậy, anh ấy liền chủ động thỏa mãn đối phương trước. Kết quả anh nhận thấy, một khi mình đã thỏa mãn người khác trước, người ta lại càng sẵn lòng thỏa mãn lại mình.

［ Mối quan hệ là do sáng tạo nên ］

Bàn về việc mưu cầu sự viên mãn của bản thân, tôi từng viết riêng một bài mang tên Ai là mặt đối lập trong nhân cách của bạn?, bài viết bắt nguồn từ một câu chuyện có thật. Thời tôi mới chập chững bước vào nghề tư vấn tâm lý, tay nghề cũng chỉ bậc thường thường bậc trung. Có một nữ thân chủ tìm đến tôi, trao đổi chừng ba bốn buổi nhưng tôi chẳng giúp được gì nhiều cho cô ấy. Vấn đề của cô là gì? Cô là một người đàn bà cực kỳ tiết kiệm, tằn tiện, trong khi chồng cô lại dính vào cờ bạc, thế là họ ly hôn. Sau khi ly hôn, nội trong một năm cô đi xem mắt năm sáu lần, nhưng với những người đàn ông ấy cô tuyệt nhiên không có chút cảm xúc nào; cô lại quay về tìm chồng cũ để bàn điều kiện tái hôn. Cô bảo chồng cũ: “Chỉ cần anh bỏ cờ bạc, chúng mình lập tức tái hôn.” Chồng cũ lại đáp: “Trừ chuyện đó ra, cái gì anh cũng chiều em được.” Thế là chuyện không thể bàn tiếp, bế tắc tại chỗ.

Buổi tư vấn cuối cùng, cô nhờ tôi cho một lời khuyên. Thường thì tôi ít khi đưa ra lời khuyên cho thân chủ, nhưng lần ấy, tôi nửa đùa nửa thật gợi ý: “Hay là chị cũng đừng tằn tiện quá mức như thế nữa, hãy thử tiêu xài rộng tay một chút, thậm chí thử đi đánh bạc xem sao.” Dẫu thái độ là nửa đùa nửa thật, nhưng trong bụng tôi thực sự nghĩ như vậy. Lẽ dĩ nhiên đánh bạc thì không nên, song nếu có thể mạnh tay tiêu tiền, thử một lần xa xỉ, sống bộc lộ ra mặt đối lập với sự tằn tiện của mình, sự tình có lẽ sẽ rẽ sang một hướng khác. Tôi vừa dứt lời, cô ấy bảo: “Thầy Vũ, thầy nói vậy ngẫm ra rất có lý.” Cô kể chồng cô nguyên trước đây không hề cờ bạc, sau khi cưới nhau được hai năm anh ta mới bắt đầu dính vào đỏ đen.

Về sau tôi tự suy ngẫm lại chuyện này: Logic nhân sinh của người phụ nữ này chính là tiết kiệm; tuổi tác càng tăng, mức độ tằn tiện càng khắc nghiệt, khiến cho hệ thống nội tại của sinh mệnh phát sinh sự mất cân bằng nghiêm trọng. Sinh mệnh của cô cần một nguồn động lực khác để đối trọng và cân bằng với sự tiết kiệm ấy — đó chính là điều chúng ta gọi là sự viên mãn của bản thân — thế nên chồng cô mới bắt đầu sa đà vào cờ bạc. Nói một cách hơi cường điệu, thì người chồng ấy đang dùng chính thói cờ bạc để yêu thương người vợ tằn tiện này.

Nghe qua thì có vẻ khó hiểu, nhưng kỳ thực chính là điều chúng ta vẫn nói: Mối quan hệ là do sáng tạo nên, và mọi mối quan hệ giữa người với người đều là kết quả của sự tương tác qua lại. Trong một mối quan hệ song phương, nhất định là do bạn đã làm điều gì đó hoặc không làm điều gì đó, thì mối quan hệ mới biến thành bộ dạng như hiện tại. Những ai tối ngày cằn nhằn than phiền về bạn đời hãy thử tự ngẫm lại: Người ấy trở nên như ngày hôm nay là do chính bạn nhào nặn nên; ắt hẳn bạn đã làm việc gì, hoặc đã bỏ bê việc gì, đối phương mới phô diễn trạng thái ấy. Nếu bạn đổi sang một thái độ hoàn toàn trái ngược với trước đây, thử hoán đổi vị trí với người ấy, ban đầu đối phương sẽ thấy tò mò, rồi dần dà, anh ta sẽ dùng một trạng thái khác để phối hợp với bạn.

Đôi khi, chấp niệm của chúng ta quá nặng nề, đến mức không thể sống thực với mặt đối lập của chính mình. Như người phụ nữ trong câu chuyện trên, cô xuất thân từ một gia đình Triều Sán điển hình: là chị cả, dưới còn có sáu đứa em gái và một cậu em trai. Trong một gia đình như thế, phận làm con gái muốn nhận được tình yêu thương và sự công nhận của cha mẹ là vô cùng khó khăn; cô đành phải thông qua việc cần kiệm quán xuyến việc nhà, gánh vác đỡ mẹ để đổi lấy sự thừa nhận của song thân. Vì thuở nhỏ cô dùng logic này để sinh tồn và nhận được sự khẳng định của cha mẹ, nên cô cực kỳ chấp nhất vào nó.

Thế nhưng tiềm thức của cô lại hình thành nên một mặt đối lập: Tiềm thức mách bảo rằng phận làm con trẻ, cô cũng muốn được tự do, cũng muốn được một lần vung tay tiêu pha, nhưng cô không dám. Vì sao không dám? Vì cô sợ làm vậy cha mẹ sẽ không còn yêu thương mình nữa. Do cô đã ngăn cách quá sâu với tiềm thức của chính mình, người chồng bèn sống thay cho cô mặt đối lập ấy. Tình huống này là hiện tượng vô cùng phổ biến trong tình yêu và hôn nhân.

Khi ta đánh mất sự kết nối với một phần nội tại bên trong, không thể tự mình sống bật ra phần đó, ta sẽ thông qua con đường yêu đương để phóng chiếu (đầu xạ) phần đó ra ngoài: tìm một người có thể phô diễn nét tính cách ấy, rồi ở bên họ. Yêu đương đồng nghĩa với kết hợp; thâm tâm ta vốn hy vọng thông qua sự kết hợp với người này để bù đắp phần khiếm khuyết của bản thân. Nhưng trớ trêu thay, lòng tự luyến ngạo mạn lại khiến ta đinh ninh mình luôn đúng, từ đó quay sang bài xích chính phần tính cách ấy, kết cục là làm nảy sinh muôn vàn trắc trở trong chuyện tình cảm.

Vài thân chủ tìm đến tôi, luôn đinh ninh mình là thiên thần, còn ông chồng thì tệ hại muôn phần, muốn làm gì thì làm, tóm lại là một gã ma quỷ. Tôi bảo: “Chị thử nhìn xem vì sao anh ấy lại đóng vai ma quỷ? Là bởi trong nhà chỉ có vỏn vẹn hai chiếc ghế: một chiếc của thiên thần, một chiếc của ma quỷ. Chị cứ ngồi lì trên chiếc ghế thiên thần không chịu bước xuống, người ta không có chỗ ngồi, đành phải ngồi vào ghế ma quỷ để phối hợp diễn cùng chị thôi. Giờ hai người đổi chỗ cho nhau đi: chị cũng nếm thử mùi vị làm ma quỷ xem sao, cũng làm càn một bận, nổi đóa một phen, vô trách nhiệm một lần xem sự thể thế nào!” — Thế là sự tương tác mới bắt đầu được khai mở.

Bởi vậy, khi bạn cảm thấy bế tắc và oán trách mối quan hệ, hậm hực rằng “dựa vào đâu mà anh ta lại đối xử với tôi như thế”, hãy thử ngẫm lại xem bản thân đã làm những gì; hoặc giả liệu cách hành xử của đối phương thực chất chính là điều thẳm sâu trong lòng bạn bấy lâu nay muốn làm mà không dám làm, bạn phóng chiếu lên người họ, biến họ thành cái bản ngã mà bạn khao khát nhưng lại chẳng dám đối diện hay chăng.

Trong tình cảm, chúng ta nhất định phải hoàn toàn chân thực

［ Bao dung mới có thể sống thực với một cái tôi mang tính công kích ］

Chúng ta thường bảo hai người kết hôn phải biết bao dung lẫn nhau; vậy cái gọi là bao dung ấy rốt cuộc chỉ điều gì? Nhẫn nhịn mọi thói hư tật xấu của người ta, đó gọi là bao dung ư?

Trước khi bàn về bao dung, chúng ta hãy nói về tình yêu. Yêu là sự kết nối tình cảm sâu sắc nhất. Nếu hai con người mà tôi đeo một chiếc mặt nạ, bạn cũng mang một chiếc mặt nạ, đôi bên vĩnh viễn chẳng thể nào yêu nhau thực sự. Bắt buộc phải lột bỏ mặt nạ, phô bày bản ngã chân thực trong mối quan hệ tình cảm thì sự kết nối mới có thể sản sinh. Đã là phô bày chân thực, lẽ tự nhiên vừa phải bộc lộ tình yêu, lại vừa phải biểu đạt sự oán hận; vừa phải bộc lộ cảm xúc tích cực, lại vừa phải biểu đạt cảm xúc tiêu cực; vừa phải nói ra sự hài lòng, biết ơn, lại vừa phải học cách bộc lộ nỗi bất mãn. Hơn nữa, những thứ gọi là cảm xúc tiêu cực ấy đôi khi lại chân thực hơn nhiều.

Thông thường, những thứ chúng ta gọi là ưu điểm thực chất là chiếc mặt nạ nhân cách (persona) mà ta đã nhọc công trui rèn từ thuở ấu thơ; ta ngỡ rằng có chiếc mặt nạ ấy sẽ giúp mình chung sống với người đời tốt hơn. Nhưng đó đâu phải là sự thật, hoặc giả đó không phải là toàn bộ sự thật. Trong tình cảm, chúng ta nhất định phải hoàn toàn chân thực; mà hoàn toàn chân thực đồng nghĩa với việc phải sống bật ra được một cái tôi mang tính công kích (tính tấn công).

Chúng ta kết giao bạn bè là kết giao với ưu điểm của người ta; nhưng chung sống với người bạn đời là chung sống cùng khuyết điểm của họ. Bắt buộc phải yêu cả khuyết điểm của đối phương, mà phải yêu với một sự tỉnh thức sâu sắc, thì sự kết nối mới thực sự được dựng xây.

Muốn sống bật ra phần mang tính công kích ấy, lẽ dĩ nhiên cần đến sự bao dung. Mối quan hệ giữa hai người nếu đủ vững chãi, thì mỗi người đều có thể sống thực với cái tôi mang tính công kích, sống trọn vẹn với một bản ngã chân thật nhất.

［ “Hoàn hảo” là một hình thức công kích khác ］

Thế nhưng ta lại thấy, trong rất nhiều cuộc hôn nhân, thường có ít nhất một bên vì muốn duy trì mối quan hệ mà luôn tìm cách giấu nhẹm cái tôi mang tính công kích đi. Điều này dẫn đến một hệ lụy — nói quá lên một chút — là bạn cảm thấy mình hệt như một người bạn đời hoàn hảo, thế nhưng đối phương lại dứt khoát không hề yêu bạn.

Kẻ ẩn giấu bản ngã ấy thường là phụ nữ; đàn ông ít khi nhẫn nhục đến mức này. Tôi từng nghe quá nhiều câu chuyện như sau:

Có những người phụ nữ giấu biến tính công kích của mình đi, trong gia đình chu toàn mọi bề, nhẫn nhục chịu đựng, hy sinh quên mình; thế nhưng chồng của họ lại chẳng hề biết ơn hay cảm kích. Người vợ vì thế mà oán thán, cảm thấy ngoài việc có một ông chồng tệ bạc ra thì bản thân mình cái gì cũng tốt; ngoài việc chồng không hoàn hảo ra thì cuộc đời mình đúng là điểm mười. Thế nhưng ông chồng sống chết cũng không chịu ghi nhận. Vì sao vậy? Bởi sự “hoàn hảo” của cô thực chất chỉ là một người nộm giả tạo; đằng sau những sự “hy sinh” ấy, người đàn ông hoàn toàn không cảm nhận được tình yêu. Đã vậy, bên trong đó còn ẩn chứa một sự công kích vô hình: Cô đang dùng chính cái mác “tôi rất tốt” để công kích đối phương — chính vì tôi quá tốt, nên mọi vấn đề trong cuộc hôn nhân này đều là lỗi tại anh!

Lối công kích vòng vo tam quốc ấy khiến người ta vô cùng ngột ngạt khó chịu. Hơn nữa, trong đó không chỉ có sự công kích gián tiếp, mà còn tồn tại một sự bất bình đẳng về mặt đạo đức: Tôi đúng anh sai, tôi cao anh thấp; tôi tốt đẹp nhường này, tất cả là do anh có vấn đề, anh cư xử không ra gì! Điều này lập tức đẩy đối phương vào chân tường, không cách nào phản kháng nổi. So sánh ra, một sự công kích được phô bày chân thực — như “Anh à, em đang rất bất mãn với anh” hay “Anh này, chuyện vừa xảy ra khiến em thực sự nổi giận” — cách biểu đạt thẳng thắn ấy trái lại mang tính bình đẳng, chân thành và dễ được tiếp nhận hơn nhiều.

Song nhiều người trong hôn nhân lại nơm nớp lo sợ: nếu mình trực tiếp bộc lộ tính công kích, đồng nghĩa với việc tự đặt mình vào một trạng thái trần trụi không che đậy, đứng ở vị thế bình đẳng, thậm chí hơi lép vế hơn đối phương một chút, và họ xem đó là một canh bạc mạo hiểm lớn. Thành thử, phần lớn họ chọn cách giấu kín tính công kích của mình, rồi dùng công thức “tôi tốt — anh tồi” để hoàn tất đòn tấn công. Kết cục là kẻ nhịn nhục thì thấy tủi hờn oan ức, người bị nhịn thì thấy uất nghẹn bức bối, cả hai rốt cuộc đều rước lấy muộn phiền u uất.

［ Bao dung là có dung lượng để hóa giải sự công kích của đối phương ］

Chúng ta thường lầm tưởng rằng bao dung nghĩa là nhẫn nhục chịu đựng, bao dung là giấu nhẹm tính công kích của mình đi; song đó thực chất chỉ là một mối quan hệ giả tạo. Sự bao dung trong hôn nhân đòi hỏi: trước khi bao dung, phải học được cách công kích, phải sống bật ra được tính công kích của chính mình.

Chỉ phô diễn mặt tốt mà giấu biến mặt xấu, đồng nghĩa với việc phần “xấu” bên trong ta chưa từng được sống thực. Mối quan hệ thân mật tựa như một chiếc bình chứa; sức sống chân thực thường mang theo một chút tính công kích. Khi dòng sinh lực ấy luân chuyển trong chiếc bình chứa thân mật, ta mong manh hy vọng chiếc bình đủ vững vàng để chịu tải được những đợt sóng cảm xúc cuộn trào mà không nguy cơ đổ vỡ. Một khi cảm xúc đã được luân chuyển hanh thông, đôi bên đều sẽ cảm nhận được sự thân mật sâu sắc, thấy mình được tin cậy, được dung dưỡng, và mối liên kết lại càng thêm bền chặt. Cho nên, bao dung được tính công kích của đối phương mới gọi là chân bao dung.

Nhắc đến đây, tôi nhớ lại một câu chuyện rất đỗi tuyệt vời. Tôi có một người bạn thân ở Quảng Châu, là một người cực kỳ nhạy cảm. Điều kiện bên ngoài của anh rất cừ, nhưng cảm giác an toàn lại rất tệ, hay nói đúng hơn là nỗi bất an bên trong cao ngút trời; thế nên trong mối quan hệ thân mật, hễ cảm thấy bất an là anh liền đổi bạn gái, hoặc đi tìm những người đàn bà khác ngoài người yêu. Lần cuối cùng, anh tìm được một người phụ nữ có nội tâm vô cùng mạnh mẽ, và người phụ nữ ấy về sau đã thu phục được anh hoàn toàn.

Thu phục bằng cách nào? Thú vị vô cùng: Vào một dịp lễ nọ, anh đến nhà bạn gái chơi, nhưng lại có cảm giác mình bị người nhà cô ghẻ lạnh nghiêm trọng. Nuốt một bụng tức giận bước ra ngoài, anh nung nấu ý định trả thù bạn gái, tìm cơ hội tấn công cô. Thế là anh bảo với người yêu: “Em biết không, anh là người học tâm lý học đấy” (tất nhiên đây chỉ là cái cớ anh bịa ra chứ anh không học chuyên ngành này), “Xét từ góc độ tâm lý học, trạng thái đáng có nhất của mỗi con người là chân thành và chân thực. Bây giờ anh nói thật lòng cho em biết: Anh thực sự chẳng có chút hứng thú nào với cơ thể của em cả!”

Đối với một người phụ nữ, nghe chính bạn trai mình bảo không có hứng thú với thân xác mình, đó là một đòn công kích tàn nhẫn biết nhường nào! Có thể hình dung, cô bạn gái lúc ấy phẫn nộ tột cùng, quay lưng bỏ đi ngay tức khắc. Thế nhưng hai ngày sau, người phụ nữ ấy lại chủ động tìm đến anh và bảo: “Em đã suy nghĩ kỹ về chuyện này rồi. Anh bảo anh không có hứng thú với em, nhưng em thì lại cực kỳ có hứng thú với cơ thể của anh đấy!”

Người phụ nữ vừa dứt lời, người đàn ông ấy liền òa khóc nức nở. Bởi bản ý của anh vốn dĩ chỉ là muốn trả đũa việc bị gia đình bạn gái ghẻ lạnh trong ngày lễ; anh đang trút bỏ tính công kích của mình bằng một phương thức rất đỗi đời thường và vụng về, thành thử vô cùng sát thương. Không ngờ người phụ nữ ấy quá đỗi bao dung và mạnh mẽ, cô đã đón nhận trọn vẹn đòn công kích của anh.

Sự bao dung ấy chân thực vô cùng: không phải anh đến cắn tôi mà tôi không giận — nếu thế thì thành ra bất bình thường — cô ấy cũng tức giận, giận dỗi suốt hai ngày trời, rồi sau đó mới rất đỗi chân thành nói cho anh biết: “Em vẫn có hứng thú với anh.” Giây phút ấy, người đàn ông hoàn toàn sụp đổ.

Người đàn ông này từng tìm đến bác sĩ tâm lý để làm tư vấn suốt hơn một năm ròng, anh bảo chưa từng có khoảnh khắc nào khiến anh sụp đổ đến mức ấy. Là một thân chủ, anh cũng từng công kích bác sĩ tâm lý, nhưng dẫu sao giữa hai bên không có sự ràng buộc về mặt lợi ích tình cảm, nên lực công kích luôn có giới hạn, không đến mức khốc liệt khiến người ta chịu không nổi. Thế nhưng trong sự việc lần này, anh đã thực sự tung đòn công kích người mình yêu, một đòn tấn công cực mạnh gây kích động dữ dội. Theo phản xạ thông thường, anh đinh ninh đối phương nhất định sẽ phản đòn, và anh cũng đã thủ thế sẵn sàng đánh trả. Nào ngờ đối phương không hề đánh trả, đối phương trao cho anh sự bao dung; thế nên người đàn ông ấy lập tức òa khóc như một đứa trẻ. Theo cách hiểu của tôi, những vết thương sâu kín thời kỳ ấu thơ của anh đã được chữa lành ở mức độ rất lớn qua trận khóc nức nở ấy.

Sau sự việc đó, tôi gặp lại anh và cảm thấy vô cùng kinh ngạc. Khi ấy tôi chưa hề biết câu chuyện này, chỉ buột miệng bảo: “Dạo này trông ông khác thế!” Anh hỏi: “Khác chỗ nào?” Tôi đáp: “Tôi thấy ông thả lỏng hẳn ra.” Trước đây anh luôn là một kẻ căng như dây đàn; thực chất trong lần khóc òa giải tỏa triệt để ấy, anh lập tức nếm trải cảm giác bản thân được dung dưỡng, che chở một cách an toàn và vững chãi, thế nên anh mới thả lỏng được.

Chữ “bao dung” nói ở đây tuyệt đối không phải là sự nhẫn nhịn đơn phương, mà là có đủ dung lượng để hóa giải đòn công kích của đối phương. Phía sau điều này quả thực đòi hỏi một tình yêu thương vô cùng mạnh mẽ.

Như người phụ nữ kia, cô chẳng dùng bất kỳ thủ thuật nào, chỉ đơn thuần đối diện thành thật với nội tâm của chính mình: Dẫu đòn công kích của anh khiến em phẫn nộ, nhưng em buộc phải thừa nhận và muốn nói cho anh biết một sự thật — dẫu anh không yêu em, em vẫn cứ thích anh tha thiết.

［ Bao dung mang lại sự đồng điệu nhịp bước tuyệt vời ］

Kể tiếp câu chuyện này: Sau khi người phụ nữ bao dung một đòn công kích cực đoan của người đàn ông và vẫn đối đãi với anh bằng sự chân thành, người đàn ông ấy đã hoàn toàn đổi khác. Anh đem trải nghiệm ấy ứng dụng vào đời sống thường nhật, cũng phô diễn một sự bao dung vô cùng to lớn. Gặp lại tôi, anh bảo: “Thầy Vũ, cuộc sống hiện tại của em đang chứng kiến mọi mối quan hệ đều chuyển biến. Em phát hiện ra trong đối nhân xử thế có một chân lý tối thượng: Ai cũng muốn người khác thuận theo ý mình.” Tôi bảo: “Đúng vậy, đại đa số người Trung Quốc đều là những cự anh (đứa trẻ to xác), mà cự anh thì lại càng muốn người khác phục tùng mình, cả thế giới phải quay quanh mình.” Anh nói: “Đã là người ta nghĩ thế, ai nấy đều khát khao điều đó, vậy thì em cứ thử chiều theo họ, trao cho họ thứ họ muốn xem sao!”

Tôi ngạc nhiên vô cùng. Kỳ thực trước đây, anh bạn này dẫu mê tâm lý học, nhưng tôi không nghĩ anh là người dễ dàng đạt được những sự đốn ngộ và trải nghiệm tinh tế, tuyệt diệu đến thế; vậy mà anh lại có được những bước ngoặt nhận thức mang tính cốt lõi và chứa đựng trí tuệ thâm sâu.

Về sau, khi nảy sinh xung đột với vợ cũ, với con cái, hay với người bạn gái hiện tại (kể cả sau này khi hai người đã kết hôn), thậm chí cả khi va chạm với những người xung quanh, anh đều áp dụng sách lược “chân thành thuận theo đối phương”: Trước tiên suy ngẫm xem đối phương rốt cuộc muốn gì, bản thân mình muốn gì, rồi sau đó hết sức chân thành chiều theo họ. Anh nhận ra tình huống xung đột thường gặp là: bản thân anh muốn đi về hướng Đông, còn đối phương lại nằng nặc đòi đi về hướng Tây. Nếu là trước kia, anh sẽ nghĩ điều kiện mình tốt thế này, đối xử với người ta tốt thế kia, lại hiểu biết hơn người, cớ sao không chịu đi về hướng Đông cùng mình? Thế là đùng đùng nổi giận, hai bên đối đầu chan chát, tìm đủ trăm phương ngàn kế ép đối phương phải theo mình.

Còn cách xử lý hiện tại của anh là: Nếu em nhất quyết muốn đi về hướng Tây, vậy thì chúng ta cùng đi về hướng Tây; anh tâm đầu ý hợp, cam tâm tình nguyện cùng em đi về hướng Tây một đoạn. Kết quả anh nhận thấy: khi anh làm như vậy, đối phương chắc chắn sẽ tự động quay đầu, sẵn sàng cùng anh đi về hướng Đông. Nhờ thế mà bao nhiêu căng thẳng trong các mối quan hệ của anh đều tan biến.

Anh phát hiện ra một quy luật vô cùng giản đơn nhưng trăm lần như một, hiệu nghiệm phi thường: Nếu bạn muốn đi về phía Tây, tôi sẽ cam tâm tình nguyện đi cùng bạn về phía Tây; và rồi, điều đó ắt sẽ đổi lại việc bạn cũng cam tâm tình nguyện cùng tôi rảo bước về phía Đông.

Kỳ thực đó mới là trí tuệ đích thực để cảm hóa và thay đổi đối phương. Nhưng tiền đề để thay đổi người khác là phải thay đổi chính mình. Khi bạn muốn cải tạo đối phương, hãy làm ngược lại: hãy chủ động phối hợp với họ, để họ nhận ra bạn đang thuận theo họ; lúc ấy họ cũng sẽ tự khắc điều chỉnh bước chân, và thế là nhịp bước của hai người bỗng hòa quyện đồng điệu một cách vô cùng kỳ diệu.

［ Địch ý ắt gợi dậy địch ý, còn tình yêu sẽ gợi dậy tình yêu ］

Người bạn tôi về sau đúc kết lại ba điểm cốt tử:

1. Trong mối quan hệ đã xác lập, hãy thuận theo đối phương trước;

2. Nhất định phải chân thành;

3. Dẫu có cãi vã ầm ĩ đến đâu, cũng phải truyền đi thông điệp: “Anh/em sẽ không bao giờ rời bỏ em/anh.”

Chẳng hạn, khi xảy ra xung đột trong mối quan hệ, trong lòng có hận thì phải nói ra sự hận, có yêu thì phải giãi bày tình yêu. Nhưng khi biểu đạt sự oán hận, nhất định phải bồi thêm vài câu thế này: “Bây giờ em đang rất giận anh, em đang vô cùng phẫn nộ và oán hận anh, nhưng em nói cho anh biết là em đến để nói chuyện với anh, dù thế nào đi chăng nữa em vẫn muốn tiếp tục cùng anh đi hết cuộc đời này. Anh đừng ngỡ em nói ra nỗi hận là muốn phá vỡ mối quan hệ; thực chất em bộc lộ sự oán hận cũng chỉ là để đôi mình có thể ở bên nhau tốt đẹp hơn mà thôi.” Phải truyền đạt được ý tứ ấy, để đối phương hiểu rằng dẫu mình có bộc lộ cảm xúc thế nào đi nữa, mình vẫn hết lòng yêu thương họ.

Thế nhưng có đôi khi sự kích động quá mạnh khiến đối phương đùng đùng bỏ đi, vậy phải làm sao? Anh bạn tôi sẽ lập tức đuổi theo ôm ghì lấy đối phương và nói: “Bây giờ em đang lúc nóng giận, em nghĩ rằng để trút cơn thịnh nộ lên anh thì em cần phải rời xa anh một lát; nhưng anh mong em hiểu rằng, anh tuyệt đối không muốn chia tay, anh yêu em và muốn mãi mãi ở bên em.”

Điểm này vô cùng, vô cùng quan trọng. Mỗi khi chúng ta cãi vã, công kích lẫn nhau, ẩn sâu phía sau luôn có một nỗi sợ cốt lõi: sợ mình không còn được yêu thích, không còn được yêu thương, thậm chí sợ bị ruồng bỏ. Nhưng nếu trước khi bộc lộ mọi thứ, bạn gửi gắm trước một thông điệp rằng: “Dù anh/em có công kích em/anh thế nào, tất cả cũng chỉ vì muốn mối quan hệ của chúng ta tốt đẹp hơn, vì muốn không bao giờ buông tay nhau”, thì khi ấy đối phương sẽ cảm thấy vô cùng an toàn.

Tôi từng gặp một cặp mẹ con trong siêu thị ở Mỹ. Đứa bé chừng hơn một tuổi, vừa mới bập bẹ biết nói. Lúc ấy đứa trẻ cứ khóc ngằn ngặt, còn người mẹ thì đang rất vội vã chọn đồ. Tôi không rõ nguyên nhân đứa trẻ khóc, có lẽ vì ngồi trên chiếc xe đẩy quá thấp, không nhìn thấy phía trên, không thấy mặt mẹ nên hoảng sợ vì ngỡ người lớn không để mắt tới mình.

Nếu là một bà mẹ Trung Quốc, cách xử lý thường thấy sẽ là quát tướng lên: “Nín ngay! Khóc cái gì mà khóc!” hoặc vội vàng bế thốc lên dỗ dành. Nhưng người mẹ này lại dừng tay chọn hàng, ngồi xổm xuống, nhìn thẳng vào mắt đứa con và ôn tồn bảo: “Con biết mẹ rất yêu con, đúng không nào?” Gương mặt đứa bé ướt nhòe nước mắt như cánh hoa vương hạt sương, nhìn mẹ gật đầu. Người mẹ lại nói tiếp: “Tốt lắm, con biết mẹ rất yêu con, và con cũng yêu mẹ, đúng không? Ừm, đã là con cũng yêu mẹ, vậy con cho mẹ mười phút nhé; mẹ cần mua sữa bột cho con, mua xong sữa bột mẹ con mình sẽ ra ngoài ngay. Cho nên trong mười phút này con không khóc nữa, được không con?” Đứa bé vậy mà lập tức nín bặt, ngoan ngoãn lạ thường.

Khoảnh khắc chứng kiến cảnh tượng ấy, tôi ngỡ như vừa thấy một phép màu: Một đứa trẻ hơn một tuổi làm sao có thể hiểu được những điều đó? Nhưng kỳ thực đó chính là điều chúng ta vừa bàn tới: Thẳm sâu trong nội tâm con người luôn có một thỉnh cầu tha thiết — mong mối quan hệ thân mật luôn bền vững, mong người ấy sẽ không bao giờ bỏ mình mà đi. Việc tôi khóc lóc, làm mình làm mẩy, hay trở nên hung hăng cáu bẳn, thực chất là bởi tôi đang quá đỗi kinh hãi viễn cảnh bạn sẽ vì thế mà rời bỏ tôi.

Thế nhưng tôi càng sợ hãi, càng quấy phá, bạn lại càng muốn dứt áo ra đi. Bởi vậy, bằng mọi giá phải trao cho đối phương niềm tin vững chắc ấy: trước khi một trong hai người chuẩn bị khóc lóc giận hờn hay công kích đối phương, đôi bên nhất định phải đạt được một sự đồng thuận ngầm — rằng dù trời đất có đảo điên, hai ta vẫn sẽ không bao giờ rời bỏ nhau, vẫn sẽ ở lại trong mối quan hệ này. Khi ấy, sự bao dung mới thực sự xảy ra. Đó chính là ý nghĩa đích thực của tình yêu.

Trong trường hợp người mẹ ở siêu thị, người mẹ là bên chủ động; còn trong câu chuyện của bạn tôi và vợ, họ là tấm gương soi chiếu lẫn nhau. Soi chiếu lẫn nhau nghĩa là: Tôi soi thấy bạn là người xứng đáng được yêu, và bạn soi thấy tôi cũng là người đáng được trân quý; và quan trọng hơn cả, để nhận được tình yêu của bạn, tôi chủ động yêu thương bạn trước.

Ở đây tồn tại hai dạng logic hoàn toàn khác biệt: logic của trẻ sơ sinh và logic của người trưởng thành. Theo logic của trẻ sơ sinh, đứa trẻ mặc định chỉ có mẹ mới được chủ động, còn mình chỉ có thể bị động nằm chờ mẹ đến ban phát tình yêu; nhưng theo logic của người trưởng thành, muốn nhận được tình yêu thì bản thân phải trao đi tình yêu trước, muốn gặt hái điều gì thì phải chủ động dâng tặng điều đó trước tiên.

Đó chính là phần mở rộng rút ra từ khái niệm “bao dung”: Bạn muốn điều gì, hãy trao đi điều đó trước; tức địch ý ắt gợi dậy địch ý, còn tình yêu sẽ gợi dậy tình yêu. Trong cảnh giới bao dung, đỉnh cao nhất hiển nhiên là “ngay cả khi bạn mang lòng thù địch, tôi vẫn bao bọc bạn bằng tình yêu thương” — dẫu điều này muôn phần gian nan. Song với tư cách là những người trưởng thành, khi muốn chủ động kiến tạo một mối quan hệ, chí ít chúng ta phải thấu suốt nguyên lý này.

Dùng tình yêu để khơi gợi tình yêu, âu cũng chính là đạo lý của sự tu hành.

Chân tướng của kẻ thứ ba

［ Kẻ thứ ba “mẫu kinh điển” ］

Ngoại tình là bài toán nan giải dễ bắt gặp nhất trong hôn nhân, và hiện nay tần suất xảy ra tại Trung Quốc đang ngày một gia tăng. Song tại các xã hội phương Tây, một khi chuyện ngoài luồng bị phơi bày ra ánh sáng, người trong cuộc thường nhanh chóng đưa ra lựa chọn dứt khoát: hoặc là đến với nhân tình, hoặc là quay về hàn gắn hôn nhân, hay chấp nhận từ bỏ một điều gì đó vì mối quan hệ ngoài luồng ấy. Trái lại ở Trung Quốc, tình cảnh phổ biến hơn là chẳng ai buồn đưa ra quyết định: hôn nhân không giải thể, mà tình ngoài luồng cũng chẳng chịu cắt đứt; các bên cam tâm chôn chân trong mối quan hệ tay ba trường kỳ, và ai nấy đều tự tìm cho mình những lý do vô cùng chính đáng.

Đàn ông Trung Quốc luôn có một sở thích cố hữu: muốn hưởng trọn “tề nhân chi phúc”, vừa có hoa hồng đỏ lại vừa có hoa hồng trắng. Trong khi đó người vợ của anh ta tuyệt đối không có mối quan hệ thân mật nào khác ngoài hôn nhân, và cô nhân tình có khi cũng chẳng qua lại với ai khác. Thực chất anh ta chính là kẻ hưởng lợi lớn nhất trong mớ bòng bong này. Thêm nữa, cùng là chuyện phản bội, xã hội phương Tây sẽ chĩa mũi dùi chỉ trích chính kẻ ngoại tình; nhưng ở Trung Quốc, dư luận lại đồng thanh đổ dồn mọi phẫn nộ lên đầu kẻ thứ ba, dùng đủ mọi lời lẽ nhục mạ cay độc nhất để trút lên người thứ ba.

Dẫu miệng đời cay nghiệt là thế, kẻ thứ ba vẫn cứ lũ lượt xuất hiện. Vậy thì rốt cuộc nguyên do nào khiến một người cam tâm làm kẻ thứ ba? Điều gì đã mê hoặc họ? Liệu có phải như số đông vẫn mặc định: do đạo đức bại hoại, nhất quyết muốn đi phá hoại gia đình người khác, hay ắt hẳn là vì hám tiền của nhân tình?

Dưới lăng kính tâm lý học, những kẻ thứ ba này thường mang trong mình một chân tướng mà ngay cả bản thân họ cũng không hề hay biết.

Bạn của một người bạn tôi: nhan sắc mặn mà, học vấn cao, là quản lý cấp cao tại một doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, thu nhập hậu hĩnh, mọi phương diện đều vô cùng xuất sắc; thế nhưng cô ta lại đi làm kẻ thứ ba. Đã vậy, người đàn ông cô chọn xét trên mọi phương diện đều không hề xứng tầm: học vấn thấp, nghề nghiệp là tài xế taxi. Dẫu nghề nghiệp không phân biệt sang hèn, nhưng nhìn vào ai cũng thấy đôi đũa này quá đỗi lệch lạc. Người ngoài chẳng ai hiểu nổi cô cặp kè với gã đàn ông này để mưu cầu điều gì: tiền không có, tài cán đặc biệt cũng không.

Cô tâm sự rằng đơn giản chỉ cảm thấy rất ấm áp: “Bọn em quen nhau qua những lần đi taxi, dần dà thành bạn bè tâm sự. Ban đầu em đâu có ý định đến với anh ấy; chỉ tại anh ấy cứ than thở với em rằng quan hệ giữa hai vợ chồng không tốt, em sinh lòng trắc ẩn, cảm thấy người đàn ông này tội nghiệp quá, chưa từng được nếm trải hương vị tình yêu đích thực, nên em muốn bù đắp cho anh ấy một chút, vừa vặn lúc đó em cũng đang trống vắng. Nào ngờ càng ngày càng lún sâu; lúc đầu ngỡ mình chẳng cần danh phận, về sau mới nhận ra bản thân kỳ thực vô cùng để tâm đến điều đó. Nhưng anh ấy thì sống chết cũng không chịu bước qua ranh giới ly hôn, thành thử bây giờ em đau đớn, khổ sở vô cùng.”

Người phụ nữ trong câu chuyện này có thể coi là một trong những “mẫu kinh điển” của kẻ thứ ba: trong vô thức, hay nói đúng hơn là trong tiềm thức, họ mải miết truy cầu sự cạnh tranh trong mối quan hệ tay ba. Ban đầu, khi nghe gã tài xế kể lể chuyện vợ chồng lục đục, trong cô liền nảy sinh lòng “thương hại”; song đằng sau sự “thương hại” ấy kỳ thực ẩn giấu một tâm lý cạnh tranh mà chính cô không hề hay biết, ấy là: “Anh nhìn xem, người đàn bà kia (vợ gã tài xế) làm sao sánh được với tôi; cô ta không biết vỗ về an ủi anh, nhưng tôi thì làm được!”

Trong tình huống này, phản ứng tâm lý tầng sâu của cô chính là sự đố kỵ và cạnh tranh giữa những người phụ nữ với nhau: “Tôi tốt đẹp hơn người đàn bà kia, tôi có thể chứng minh cho anh thấy; tôi có thể trao cho anh tình yêu đích thực.” Thế nên những lời cô bảo không màng danh phận, chẳng qua chỉ là lớp vỏ bọc nơi đầu môi chót lưỡi. Mở miệng nói “tôi chẳng muốn tranh giành”, song kỳ thực lòng đố kỵ của mẫu phụ nữ này lại vô cùng mãnh liệt, chỉ có điều cô ta không tự nhìn thấy được dã tâm ghen ghét của chính mình.

Đây chính là cái bẫy mà rất nhiều kẻ thứ ba — đặc biệt là nữ giới — thường xuyên sa chân vào. Mà cái bẫy ấy chẳng phải do ai khác đào sẵn, nó vốn dĩ đã hình thành từ những trải nghiệm thuở ấu thơ chưa từng được nhận biết và chữa lành của chính họ.

［ Chen chân vào là cạnh tranh, đố kỵ, phá hoại, chứ chẳng phải tình yêu ］

Chúng ta có thể hình dung: Mối quan hệ một chiều (nhất nguyên) hoàn toàn không có ý nghĩa gì, nó vô cùng bấp bênh tựa như một quả cầu tròn hay một dấu chấm đơn độc. Kế đến là mối quan hệ hai chiều (nhị nguyên) gồm hai điểm tạo thành một đoạn thẳng; đoạn thẳng ấy dẫu có đặt nằm ngang thì thế đứng vẫn rất chông chênh. Nhưng một khi chuyển thành mối quan hệ ba chiều (tam nguyên), kết thành một hình tam giác, mọi sự bỗng chốc trở nên vững như bàn thạch. Trên thực tế, trong tất thảy các mối quan hệ, cấu trúc tam giác luôn là cấu trúc ổn định nhất. Bản tính con người luôn khát khao cảm giác cân bằng và vững chãi, thế nên chúng ta đều có nhu cầu vô thức muốn thiết lập nên những mối quan hệ tam giác.

Đối với mỗi người, gia đình gốc chính là cấu trúc tam giác đầu đời: cha, mẹ và con cái. Trong câu chuyện trên, cô gái cũng lớn lên trong một cấu trúc tam giác như thế, nơi cô và mẹ cùng cạnh tranh tình yêu thương của người cha. Nếu mắt xích này được giải quyết êm đẹp thuở nhỏ, thì mặc cảm tam giác của cô sẽ được xoa dịu rất nhiều, mai này lớn lên cô sẽ không còn thôi thúc mãnh liệt phải tái lập cấu trúc ấy nữa.

Thế nào là “được giải quyết êm đẹp”? Tức là người cha yêu thương cô, người cha cũng yêu thương người mẹ, và người mẹ cũng yêu thương cô — tương đương với việc ba cạnh của tam giác đều đặn và tràn đầy. Nhờ thế đứa trẻ đạt được sự cân bằng nội tâm, không bị kết lại thành một khối u uất (tâm kết).

Nhưng nếu các cạnh trong tam giác này bị lệch lạc nghiêm trọng: chẳng hạn người cha yêu con gái hơn yêu vợ mình, ắt sẽ nảy sinh vấn đề. Hoặc một nguyên nhân phổ biến hơn dẫn đến mặc cảm tam giác là: người cha rất yêu người mẹ nhưng lại bỏ bê lạnh nhạt với con gái; hoặc người cha vừa không yêu vợ, lại vừa hắt hủi con thơ. Khi ấy đứa con gái sẽ đinh ninh rằng: Sở dĩ mình không có được tình yêu của cha là vì mình đã bị mẹ đánh bại! Điều này tạo nên một mặc cảm tam giác vô cùng nặng nề, thôi thúc cô khi bước vào đời sẽ tìm cách tái hiện lại cấu trúc ấy một lần nữa. Khi trưởng thành đi tìm bạn đời, bề ngoài trông như cô đang muốn chiếm đoạt một người đàn ông, song thực chất là cô đang muốn thông qua việc đánh bại một người phụ nữ khác để đoạt lấy người đàn ông ấy; thậm chí mục tiêu cốt lõi của cô là đánh bại người đàn bà kia, chứ không hẳn vì bản thân người đàn ông.

Bởi vậy ta mới thường thấy kịch bản này: Có những người đàn ông vì bồ nhí mà dứt áo ly hôn, nhưng ly hôn xong lại bàng hoàng nhận ra ả nhân tình chẳng còn thiết tha theo mình nữa; hoặc dẫu có về ở với nhau thì chuỗi ngày sau đó cũng chẳng ra sao. Kẻ thứ ba đột nhiên không còn nồng nhiệt như thuở anh ta còn êm ấm bên vợ, thậm chí kẻ thứ ba còn quay sang trách móc người đàn ông dạo này lạnh nhạt với mình. Bởi trong mối quan hệ luôn tồn tại sự phóng chiếu: thực chất chính cô ta đã hết hứng thú với người đàn ông, nhưng lại phóng chiếu thành người đàn ông không còn nồng nàn với mình.

Trên mạng từng lan truyền một câu chuyện thế này: Một cô gái tìm đến Mộc Tử Mỹ để xin lời khuyên, kể rằng hồi còn trẻ, lúc đang học đại học hoặc vừa mới tốt nghiệp, cô đi quyến rũ một viên quan chức nhỏ. Kết quả là viên quan kia mê đắm cô như điếu đổ, làm ầm ĩ một trận rồi ly dị vợ; ly dị xong xuôi, cô gái bỗng thấy cắn rứt lương tâm với người vợ cũ, thế là cô phủi tay dứt áo ra đi.

Mộc Tử Mỹ bèn bảo: Cô em này ra tay tàn độc thật đấy! Muốn hại người thì đi mà hại mấy tay đại quan tham nhũng, việc gì phải đi hại cái gia đình thường dân bé mọn kia, người ta sống cũng đâu có dễ dàng gì! Em phá nát gia can nhà người ta cho tan đàn xẻ nghé, cuối cùng lại chê người đàn ông kia tầm thường chẳng ra gì rồi ruồng bỏ anh ta, quả thực là gieo họa khôn cùng! Em vừa đâm một nhát dao vào người vợ, lại vừa sát thương người đàn ông; giỏi giang tàn nhẫn như thế sao không đi hại chết mấy gã tham quan thực thụ đi, có khi thiên hạ người ta còn vỗ tay cảm ơn!

Kỳ thực đối với cô gái này, điều quan trọng nhất mà cô săn lùng là trải nghiệm: “Đánh bại một người phụ nữ, cướp đi người đàn ông yêu dấu ngay trước mắt cô ta”, chứ tuyệt nhiên không phải vì chân ái với gã đàn ông kia. Đó thực chất là sự cạnh tranh và đố kỵ trần trụi. Đến khi đã đạt được mục đích, cô ta lại dâng lên cảm giác tội lỗi, tự thấy mình là kẻ xấu xa; chính vì cảm giác tội lỗi ấy, cô quay sang công kích người đàn ông bằng cách ruồng bỏ anh ta, đồng thời cũng tự trừng phạt chính bản thân mình vì rốt cuộc hai bàn tay trắng. Mộc Tử Mỹ nhìn thấu tâm can chuyện này, hiểu quá rõ bản chất nên mới thẳng thừng vạch mặt cô gái đang gieo rắc tai ương.

Chúng ta vẫn thường nói kẻ thứ ba “phá hoại gia đình người khác”; chữ “phá hoại” ấy thực chất chỉ là một cách diễn đạt bề mặt. Cô ta kỳ thực không có chủ đích phá hoại gia đình ấy, mà chỉ đang mải miết thỏa mãn hoặc hoàn tất một mặc cảm tâm lý còn dang dở từ thuở ấu thơ: Đánh bại mẹ mình để giành lấy tình yêu của người cha. Cho nên trong mối quan hệ tay ba kiểu này, cốt lõi hành vi xuất phát từ sự đố kỵ, cạnh tranh rồi dẫn tới phá hoại, chứ chẳng phải vì tình yêu.

［ Treo chữ yêu nơi cửa miệng chỉ để che đậy một sự thật ］

Một người bạn thân của tôi trước năm hai mươi tư tuổi từng làm kẻ thứ ba không dưới mười lần. Cô có một người bạn trai, qua lại suốt ba năm trời rồi chia tay. Sau khi chia tay, người đàn ông ấy bảo với cô: “Em biết không, anh thực sự rất yêu em; anh từng vô số lần muốn ly dị vợ để cưới em làm vợ, nhưng rồi anh nhận ra mình không thể làm thế.” Cô gái vô cùng kinh ngạc hỏi: “Tại sao lại như vậy?” Người đàn ông đáp: “Mỗi lần ở bên anh, có đến 70% thời gian là em thao thao bất tuyệt nói về vợ anh. Anh có cảm giác em dành tâm tư cho cô ấy còn nhiều hơn cho anh, em để tâm đến cô ấy vượt xa cả sự quan tâm dành cho anh. Anh sợ rằng một khi anh ly hôn rồi, em cũng sẽ lập tức rời bỏ anh mà đi.”

Ở đây, tôi muốn gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh cho những ai đang “nghiện” làm kẻ thứ ba, cũng như những ai đang “nghiện” tìm kiếm kẻ thứ ba: Bạn cần phải tỉnh táo nhận biết bản thân thực sự muốn đạt được điều gì trong một mối quan hệ. Từ một mối quan hệ vụng trộm kéo dài dằng dặc ấy, bạn rốt cuộc muốn gặt hái điều chi? Cớ sao bạn lại cam chịu một mối quan hệ tình cảm kéo dài, không chút tôn nghiêm, không hề có cảm giác an toàn, đầy rẫy hiểm nguy và cực kỳ trái đạo đức đến nhường ấy?

Khi bạn đem mọi sự quy chụp cho hai chữ “tình yêu”, hãy thử nhìn sâu xem đằng sau thứ tình yêu ấy rốt cuộc là cái gì? Con người ta rất giỏi dùng đủ thứ lý do để tự thôi miên chính mình: nào là “tôi đến để cứu rỗi cuộc hôn nhân nguội lạnh không tình yêu này”, nào là “tôi yêu người đàn ông này tha thiết”, hay “sở dĩ tôi không ly hôn là vì tôi thương con, vì tôi là người cha/người mẹ vĩ đại”... Thảy đều không phải! Trong những câu chuyện chúng ta vừa bàn, chân tướng chỉ có hai chữ: đố kỵ và phá hoại.

Đây có lẽ là “nét đặc thù kiểu Trung Quốc” của kẻ thứ ba: Cốt lõi của cô ta kỳ thực không phải xuất phát từ sự rung động chân thành rằng mình yêu tha thiết người đàn ông này, mà đơn thuần chỉ là sự trỗi dậy của một dục vọng cạnh tranh mang tính hủy diệt. Dưới góc độ của bác sĩ tâm lý, những kẻ nghiện làm người thứ ba hay nghiện tìm người thứ ba chỉ biết treo chữ “yêu” nơi cửa miệng; thực chất cái danh xưng “tình yêu” ấy chỉ nhằm che đậy một sự thật trần trụi: Bạn đang đố kỵ, bạn đang tranh giành, bạn đang làm trò phá hoại. Đó là sự chắp vá cho một lỗ hổng tâm lý chưa từng được lấp đầy từ thuở nhỏ.

Những ai thực sự muốn bản thân được hạnh phúc an yên, xin đừng bao giờ sa chân vào trò “bù đắp mối quan hệ” đầy rẫy sự hạ thấp nhân phẩm căn bản này. Trong cuộc sống hãy chú tâm học hỏi, trau dồi và nâng tầm bản thân, học cách dùng những phương thức lành mạnh và giá trị hơn để vá lại những khiếm khuyết trong tâm hồn; có như thế bạn mới có thể làm chủ cuộc đời mình mong muốn. Nếu có thể tỉnh thức nhìn nhận lại chặng đường lớn lên thuở ấu thơ, tự mình điều chỉnh — hoặc nhờ sự trợ giúp của chuyên gia — để gỡ rối mối quan hệ giữa con gái với cha, giữa con trai với mẹ, thì khi đối diện với các khúc mắc tình cảm, bạn mới có thể đủ sáng suốt, lý trí và sớm ngày gặt hái được một mái ấm hạnh phúc của riêng mình.

Những “chính cung” không chịu ly hôn

［ Mái nhà vỡ vụn, thế giới sẽ phân rã tan tành ］

Hiện nay có rất nhiều cuộc hôn nhân xuất hiện kẻ thứ ba, song người trong cuộc dứt khoát không ly hôn, mà cũng chẳng buồn hàn gắn. Những gia đình ấy duy trì trạng thái giằng co trường kỳ, ai nấy đều tự viện cho mình những lý do muôn phần chính đáng: Người vợ tào khang bảo: “Tôi vì con cái nên không thể ly hôn”; kẻ ngoại tình phân bua: “Tôi không muốn làm tổn thương gia đình, cũng không nỡ làm tổn thương người bên ngoài”; kẻ thứ ba lại thanh minh: “Em đến vì tình yêu.” Ai nấy đều khoác lên mình những tấm áo choàng đạo mạo, quang minh chính đại.

Tôi từng đọc được một kiến giải cho rằng: Trong mối quan hệ tay ba kiểu này, người vợ nguyên phối và kẻ ngoại tình dường như đã ngấm ngầm cấu kết với nhau (hợp mưu). Hai vợ chồng biết thừa hôn nhân của mình thủng lỗ chỗ, nhưng họ không buồn vá lại, mà mượn tình cảm của kẻ thứ ba để trám vào. Khi kẻ thứ ba xuất hiện, người vợ liền có lý do vững chắc để dùng cảm giác tội lỗi thao túng kẻ phản bội: “Anh có lỗi với tôi, thế nên anh càng không có tư cách ly hôn tôi; chúng ta sống tiếp là vì con cái!” Kẻ ngoại tình vì cắn rứt lương tâm nên sẽ chịu khó làm việc nhà hơn, chu cấp tiền bạc xông xênh hơn để chứng minh mình vẫn là người có trách nhiệm với gia đình; còn những chuyện khác thì cứ mắt nhắm mắt mở, không ai nhắc tới, cứ thế mà lần lữa sống qua ngày.

Thế nhưng tôi không nghĩ trong mối quan hệ tay ba, người vợ và kẻ thứ ba lại có sự cấu kết ngầm, cũng không cho rằng người vợ muốn dùng hạ sách ấy để khiến chồng hay tình địch phải dằn vặt. Tôi cho rằng việc người vợ cứ cam chịu chôn chân trong mối quan hệ này, lấy con cái làm bình phong, chỉ là nguyên nhân nơi bề nổi. Đằng sau cái cớ ấy là một căn nguyên sâu xa hơn mà chính cô không nhận ra, hoặc giả có nhận ra nhưng chẳng dám đối diện: Đó chính là cảm giác bất an. Nói cách khác, người vợ cắn răng ở lại trong mối quan hệ tay ba, sống chết không chịu bước ra khỏi cánh cửa hôn nhân, là bởi nội tâm cô quá đỗi trống rỗng, kiệt quệ, cô hoàn toàn thiếu thốn cảm giác an toàn.

Cô cảm thấy nếu cuộc hôn nhân này tan vỡ, toàn bộ con người cô cũng sẽ nát vụn thành trăm mảnh. Để duy trì sự vẹn toàn mang tính hình thức nơi bề mặt của mái ấm, cô chấp nhận nuốt cay đắng ngậm tủi hờn, chịu đựng nỗi đau đớn xé lòng, chỉ cốt để níu giữ chút thể diện, níu giữ một bản ngã đã rạn nứt, ngõ hầu duy trì một ảo tưởng vẹn toàn. Chính vì lẽ đó, những người vợ “chính cung” rất khó lòng đi đến quyết định ly hôn.

Họ thường mở miệng là bảo vì con, nhưng “đứa trẻ” ấy thực chất chính là đứa trẻ bên trong tâm hồn họ — tức là chính bản thân họ. Hễ nghĩ tới chuyện ly hôn, trong lòng cô sẽ dâng lên một nỗi kinh hoàng tột độ: toàn bộ thế giới của cô sẽ sụp đổ hoàn toàn. Trong những ca tham vấn tâm lý tôi từng tiếp nhận, việc người vợ lần lữa mãi không chịu đệ đơn ly hôn bắt nguồn chủ yếu từ nguyên nhân này; nó vượt xa tình yêu cô dành cho chồng, cũng lấn át cả lý do vì con cái, luôn chễm chệ chiếm giữ vị trí số một.

Có lẽ nhiều người sẽ hoài nghi: Tình cảnh này thời phong kiến xưa thì dễ hiểu, chứ thời buổi hiện đại, một người phụ nữ chỉ cần có khả năng độc lập tài chính, dắt theo đứa con thì việc gì mà không sống nổi, cớ sao lại đến nông nỗi ấy? Kỳ thực đối với những con người thiếu thốn cảm giác an toàn, sự túng thiếu về mặt vật chất chưa bao giờ là bài toán khó giải nhất; tư liệu sinh hoạt cơ bản trong xã hội ngày nay đã dễ dàng kiếm tìm hơn xưa rất nhiều, phụ nữ chỉ cần có một công việc ổn định thì chẳng lo chết đói. Nỗi bất an được nhắc tới ở đây là sự bất an về mặt tâm lý.

Một nữ thân chủ của tôi là một nữ đại gia sở hữu khối tài sản hàng trăm triệu tệ, doanh nghiệp của cô ăn nên làm ra vô cùng, mọi điều kiện sinh tồn đều ở mức đỉnh cao; thế nhưng khi chồng ngoại tình, cô dứt khoát không thể mở lời đòi ly dị. Cô giãi bày với tôi căn nguyên: Cô đã nhọc công dựng xây nên một thế giới hoàn mỹ — có một doanh nghiệp hoàn hảo, một gia đình hoàn hảo; nếu cô ly hôn, sự hoàn hảo ấy sẽ lập tức tan thành mây khói. Vì thế, cô thà duy trì một sự hoàn hảo mang tính hình thức, chứ kiên quyết không bước theo hướng ly hôn. Đương nhiên gã chồng cũng chẳng dại gì ly dị, bởi tiền bạc đều do cô kiếm về, gia đình cũng một tay cô cáng đáng; anh ta rất thực dụng, nghĩ bụng bên này mình cứ khéo léo giữ gìn, bên ngoài lại có đam mê vụng trộm, vẹn cả đôi đường.

Lý lẽ của người phụ nữ này nghe qua ta thấy thật khó đồng tình, ngỡ rằng cô quá chuộng hư danh bề ngoài, theo đuổi sĩ diện đến mức cực đoan mà không tiếc dìm mình trong một cuộc đời giả tạo. Song cô chấp nhận sống giả tạo như thế là bởi bản ngã bên trong cô vô cùng vỡ vụn, trống rỗng không chút điểm tựa. Nếu mái ấm này tan nát, cô sẽ cảm thấy cả bầu trời sụp đổ; đó là một nỗi sợ hãi tột cùng mà tiền tài, vật chất đơn thuần không tài nào xua tan nổi. Bản ngã nơi đáy lòng cô mỏng manh yếu ớt vô cùng; cảm giác phân rã tan tành từ sâu thẳm tâm can đối với cô là một sự tra tấn khủng khiếp không thể kham nổi, nên cô vô cùng khiếp sợ khi phải đối mặt. Vì lẽ đó, nhiều người vợ dẫu bị phản bội, dẫu cuộc hôn nhân ấy đã trở thành một cối xay nghiền nát và bào mòn sinh lực của mình, vẫn dùng dằng không chịu buông tay.

［ Tôi muốn thể diện hư ảo, chứ không phải con người chân thực ］

Những câu chuyện vì sĩ diện mà không chịu ly hôn có nhiều vô kể; có những chuyện thậm chí chẳng hề dính dáng tới người thứ ba, thuần túy chỉ vì hai chữ thể diện.

Một người bạn ngoại quốc của tôi kết hôn với một phụ nữ Trung Quốc. Ban đầu hai người yêu nhau rất thắm thiết, nhưng khi về chung sống một nhà, sự khác biệt bắt đầu lộ rõ, mâu thuẫn ngày một leo thang. Cưới nhau mới được hơn bốn mươi ngày, hai bên cãi vã đánh nhau một trận, người phụ nữ liền đùng đùng bỏ đi. Anh bạn tìm đến tôi than thở: “Vũ ơi, cậu xem tôi có thảm hại không cơ chứ! Tôi mới sống cùng một cô gái đẹp được hơn bốn mươi ngày, mà lý lịch nhân sinh đã sắp bị đóng cái dấu ‘ly dị’ rồi!”

Thế nhưng anh phát hiện ra bi kịch còn lớn hơn thế: Anh muốn ly hôn mà đối phương dứt khoát không cho ly hôn! Nhà người phụ nữ ấy rất giàu có, cô ta bay đi khắp thế giới làm từ thiện, không thèm về nhà, chẳng buồn đoái hoài tới anh, nhưng cũng kiên quyết không chịu ký đơn ly hôn, khiến thủ tục ly hôn của anh vấp phải muôn vàn trắc trở. Bạn tôi mếu máo bảo: “Vũ này, cậu bảo cô ấy làm thế để hành hạ tôi làm gì cơ chứ? Cô ấy hận tôi đến mức ấy sao? Tôi đâu có làm tổn thương cô ấy, cớ sao cô ấy lại đối xử với tôi như vậy?”

Một ngày nọ, anh đột nhiên nhận được một bức email từ người vợ: “Bố em vừa lập di chúc cho em, em được chia một khối tài sản khổng lồ. Em cũng muốn lập một bản di chúc cho anh, lỡ mai này em chết đi, toàn bộ số tài sản này sẽ thuộc về anh.” Bạn tôi xúc động vô cùng, ngỡ rằng người vợ vẫn còn yêu mình tha thiết; thế là anh cặm cụi viết một bức thư dài mấy chục trang giấy, sợ dùng email không đủ chân thành nên anh tự tay nắn nót viết bút mực, gửi kèm cả ảnh chụp của mình cho cô. Nào ngờ sau đó, người phụ nữ ấy lại bặt vô âm tín, tiếp tục phớt lờ anh như một bóng ma.

Về sau qua lời người khác, anh mới hay tin người vợ đem ảnh của anh lồng vào khung kính trang trọng, đặt ở nhà và phòng làm việc, khoe với mọi người đây là chồng mình. Ai nấy trầm trồ: “Chồng em đẹp trai thế!”, cô ta liền hãnh diện khoe thêm: “Không chỉ đẹp trai mà còn tài hoa xuất chúng, sự nghiệp ở Trung Quốc thành công rực rỡ, lại còn tốt tính nữa...” Còn bức thư tay dài mấy chục trang của anh? Cô ta tống thẳng vào máy hủy tài liệu nghiền nát vụn, không buồn đoái hoài lấy một chữ! Anh bạn tôi hoang mang tột độ: “Vũ ơi, rốt cuộc cô ta đang làm cái trò gì vậy?”

Cách hiểu của tôi là: Điều người phụ nữ này cần chỉ là một thể diện hư ảo, chứ không phải một con người bằng xương bằng thịt. Hay nói đúng hơn, cô ta không tin rằng mình có đủ khả năng sở hữu một con người chân thực. Khi từ đáy lòng không thể thực sự có được một ai đó, không thể sở hữu một ai đó về mặt tình cảm, thì việc sở hữu một con người trên danh nghĩa hình thức — một người là chồng mình trên giấy tờ pháp luật — cũng đủ để an ủi tâm hồn cô. Nó khiến cô cảm thấy mình tựa như một cánh diều đứt dây, dẫu bay dạt khắp bốn phương trời nhưng vẫn có thể tự huyễn hoặc rằng vẫn còn một sợi dây mỏng manh đang nằm trong tay một ai đó, cho dù sợi dây ấy mỏng manh, mục nát đến cùng cực.

Có người nghe xong sẽ thấy người phụ nữ này thật bệnh hoạn, chí ít là hành vi đối với bạn tôi quá đỗi quái đản; nhưng tôi lại thấu hiểu cho cô ấy: cô ấy thực chất vô cùng, vô cùng yếu ớt; cô chỉ đang bám víu vào một mối liên kết hình thức le lói với một ai đó trên cõi đời này mà thôi.

［ Tôi muốn trả thù anh, kiên quyết không ly hôn! ］

Bên cạnh cảm giác an toàn và thể diện, còn một nguyên nhân khác khiến nhiều người vợ kiên quyết không chịu ly hôn: đó là lòng thù hận và sự đố kỵ sâu sắc. Rất nhiều phụ nữ mang suy nghĩ: Tôi thà kiên quyết không ly hôn để tự hủy hoại chính mình, và kéo các người cùng xuống địa ngục!

Tất nhiên, những người mang tâm lý báo thù này trước hết là những người có cảm giác an toàn cực thấp. Trong lòng họ chôn giấu một nỗi sợ hãi tột cùng: nếu mái ấm này tan nát thì bản thân mình cũng sụp đổ tan tành; thế nên họ mới nảy sinh tâm lý trả đũa mãnh liệt: “Đã vậy thì cùng nhau ngọc đá cùng tan, tôi sống chết cũng không buông tay! Các người không phải muốn tranh giành với tôi sao? Không phải muốn tới công kích tôi, ghen ghét với tôi sao? Vậy thì tôi sẽ hủy diệt tất cả các người!” Dưới tâm thế ấy, những chuyện vô cùng kinh hoàng rất dễ bị châm ngòi.

Một bác sĩ tâm lý là bạn tôi từng tiếp nhận ba ca bệnh tương tự: Trong một gia đình, người vợ vốn là mẫu phụ nữ hiền thục, đoan trang, luôn nhẫn nhịn nhún nhường. Khi người chồng ngoại tình, ngỡ rằng mình đã tìm thấy “chân ái”, liền rất nhẹ nhàng đề nghị ly hôn với vợ; anh ta đinh ninh chuyện ly hôn sẽ dễ dàng êm thấm vì vợ xưa nay luôn dễ bảo. Nào ngờ ngay khoảnh khắc anh ta vừa mở lời đòi ly dị, người vợ liền gọi đứa con lại, rồi ngay trước mặt chồng, thẳng tay đánh đập đứa trẻ một cách dã man tàn bạo!

Những người vợ như thế thực sự vô cùng đáng sợ. Trong lòng cô ấy ắt hẳn đã tích tụ chất chứa biết bao oán hận ngập tràn; hành động đánh con mang thông điệp uất nghẹn: “Tôi đối xử với anh tốt như thế, tôi đã nhẫn nhịn chịu đựng nhường này mà anh còn đối xử với tôi như vậy; thế nên tôi phải trả thù anh! Tôi mà không sống ra hồn thì các người cũng đừng hòng có kết cục tốt đẹp!” Đó là lối hành xử theo kiểu ngọc đá cùng tan.

Nếu một người phụ nữ rơi vào hoàn cảnh bi đát này, tôi nghĩ điều cô cần nhất là phải nhìn thấu nỗi sợ hãi ẩn giấu đằng sau sự nhẫn nhịn và oán hận của mình; đồng thời phải nhận thức sâu sắc rằng hành vi trả thù của mình có thể gây tổn thương cho những người vô tội — như chính đứa con máu mủ — từ đó tìm kiếm phương thức giải quyết tốt đẹp hơn.

Nếu nỗi sợ hãi trong lòng quá sâu đậm, thực sự cảm thấy hễ buông tay ly hôn là bản thân sẽ nát vụn, tan thành tro bụi, thì cô ấy quả thực rất cần sự trợ giúp của người có chuyên môn — chẳng hạn như tìm một bác sĩ tâm lý đồng hành cùng cô vượt qua cơn bão tố này, điều đó tối quan trọng. Có như thế, cô mới có thể ở trong một trạng thái bản ngã tương đối hoàn chỉnh để đối diện với mê cục tam giác, đối diện với nguy cơ ly hôn hay cuộc chiến phân chia tài sản. Bằng không, với một tâm can vỡ vụn kiệt quệ, cô sẽ chẳng có đủ sức mạnh để chống đỡ những phong ba ấy.

Bên cạnh bác sĩ tâm lý, cô còn cần tìm thêm một luật sư dạn dày kinh nghiệm. Điểm hay của bác sĩ tâm lý là giúp cô đối diện với tình cảm và cảm xúc chân thực của chính mình; còn một luật sư chuyên nghiệp, từng trải sẽ hỗ trợ cô về mặt pháp lý. Hơn nữa, những luật sư đã kinh qua trăm trận đại chiến ly hôn thường chứng kiến vô vàn câu chuyện đời thực, thậm chí còn phong phú hơn cả bác sĩ tâm lý; điều đó cũng góp phần rất lớn trong việc xoa dịu nỗi âu lo hoảng loạn của người trong cuộc.

Nếu một người vợ sau nhiều năm chồng ngoại tình, bản thân bị đày đọa sâu sắc mà vẫn không chịu có bất kỳ hành động nào, có lẽ cô cần phải nhìn lại chặng đường lớn lên của chính mình: suy ngẫm về mối quan hệ giữa mình và cha mẹ thuở ấu thơ, tìm kiếm căn nguyên của những nỗi tủi hờn năm xưa, để rồi bằng nỗ lực của chính mình mà đối diện, chữa lành và bù đắp. Chỉ khi bạn thực sự hòa giải được với mối quan hệ thuở ban sơ ấy, bạn mới có thể đủ sức mạnh đối diện với những trăn trở bế tắc của thực tại.

Người đạp hai chiếc thuyền

［ Vừa muốn ổn định, lại vừa muốn đam mê ］

Trong quan niệm thông thường của chúng ta, kẻ phản bội thường là đàn ông; song thực tế chưa hẳn đã vậy. Xét về mặt thống kê học, tổng lượng ngoại tình giữa nam và nữ là ngang ngửa nhau. Cho nên kẻ ngoại tình được nói tới ở đây không chỉ đích danh đàn ông hay đàn bà, mà chỉ chung những người có mối quan hệ ngoài luồng trong hôn nhân.

Cùng với sự phát triển của công nghệ liên lạc hiện đại, việc làm quen với một người khác giới xa lạ trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết: WeChat, thả chai trôi dạt (phiêu lưu bình), Momo, lắc tìm bạn, thậm chí cả vài ứng dụng gọi xe công nghệ cũng mang màu sắc hẹn hò kích thích hormone. Mạng xã hội phát triển vượt bậc khiến chuyện “ngoại tình” trở thành một việc quá đỗi dễ dàng với cái giá phải trả vô cùng rẻ rúng.

Trong các ca tham vấn tâm lý, những rắc rối gia đình liên quan đến ngoại tình và người thứ ba xuất hiện rất nhiều; bởi thế mới có người buông tiếng thở dài: chẳng hiểu con người thời nay kết hôn còn có ý nghĩa gì nữa?

Thực ra, ở những thời đại khác nhau, tín ngưỡng tôn giáo khác nhau, bối cảnh văn hóa xã hội khác nhau, ý nghĩa của hôn nhân quả thực có sự phân biệt. Hiện nay, cách lý giải phổ biến nhất về ý nghĩa kết hôn thường bao gồm hai điểm:

1. Kết hôn là tìm kiếm một đối tượng quan hệ tình dục hợp pháp;

2. Hôn nhân là một bản khế ước xã hội.

Trong xã hội hiện đại, sự tự do của mỗi cá nhân trong quan hệ tình dục cao hơn xưa rất nhiều, con đường tiếp cận cũng đa dạng hơn muôn phần, việc ngoại tình lẽ dĩ nhiên trở nên dễ dàng hơn; thế nhưng đồng thời, trong các ca tham vấn, tôi cũng hết lần này đến lần khác chứng kiến sự đổ vỡ tình cảm gây ra vết thương tàn khốc biết bao cho một con người và một mái ấm.

Điều đó tạo nên một cặp mâu thuẫn: Một mặt, bản năng sinh học của con người luôn thôi thúc kiếm tìm nhiều hơn những bạn tình chất lượng hơn; song mặt khác, con người lại vô cùng yếu đuối, luôn khao khát một mối quan hệ bền vững, mong mỏi tình cảm không bị rạn nứt. Hành vi ngoại tình chính là sự phô diễn cụ thể của cặp mâu thuẫn này:

⚬ Một mặt, kẻ ngoại tình vẫn muốn mái ấm gia đình của mình được yên ổn, họ không muốn chuyện trăng hoa làm lung lay sự ổn định và cân bằng của gia đình;

⚬ Mặt khác, ngọn lửa đam mê ngoài hôn nhân — thứ trạng thái giúp họ tìm lại cảm giác hiện diện mãnh liệt — lại có sức quyến rũ chết người, họ khát khao sở hữu nhiều trải nghiệm hơn sự “bình ổn” tẻ nhạt kia.

Thành thử, một bên thì tham sự ổn định, một bên lại hám sự phong phú.

［ Soi qua tấm gương tình yêu để trở thành một bản thân tốt đẹp hơn ］

Vậy thì trong cặp mâu thuẫn ấy, yếu tố “tình cảm” — thứ phân biệt con người với loài cầm thú — rất đáng để chúng ta mổ xẻ. Về phương diện tình cảm, con người có sự khác biệt rõ rệt so với động vật. Dẫu nhiều người không chịu thừa nhận, song trên thực tế, con người trong tình cảm rất dễ bị tổn thương. Trong các tác phẩm văn học, 90% chủ đề sáng tác đều xoay quanh tình yêu.

Trong tâm lý học có một ẩn dụ kinh điển về tình yêu: Hai con người yêu nhau hay ở trong mối quan hệ tình cảm, thực chất họ chính là tấm gương soi của nhau — tôi từ tấm gương của bạn soi thấy tôi là ai, và bạn từ tấm gương của tôi soi thấy bạn là người thế nào. Hơn nữa, việc một người có thể sống trọn vẹn với tình yêu tốt đẹp đến đâu thường do mức độ hoàn thiện nhân cách của chính họ quyết định. Tình yêu và sự hoàn thiện nhân cách là hai mặt tương hỗ, thúc đẩy lẫn nhau: Nhân cách của bạn càng kiện toàn, bạn càng có khả năng sống bật ra một tình yêu tuyệt vời; đồng thời, khi bạn sống trọn vẹn trong một tình yêu sâu sắc, sự hoàn thiện bản thân lại càng trở nên dễ dàng hơn, bởi từ tấm gương của đối phương, bạn soi thấy một bản thân tốt đẹp.

Nói cách khác, nhân cách càng kiện toàn thì tình yêu nhận được càng chất lượng; và tình yêu chất lượng cao sẽ bồi đắp, tác động ngược trở lại quá trình hoàn thiện nhân cách, để rồi qua tấm gương tình yêu ấy, bạn trở thành một phiên bản tốt đẹp hơn của chính mình. Cho nên tình yêu — hay mối quan hệ thân mật — kỳ thực mang một tầng ý nghĩa vô cùng sâu sắc, chứ không đơn thuần chỉ là việc đi tìm kiếm một sự ổn định như chúng ta vẫn tưởng.

Nếu lần tìm về cội nguồn của tình yêu trong tiến trình sinh mệnh, ta có thể bắt đầu từ mối quan hệ giản đơn nhất: mối quan hệ mẫu tử (mẹ và con thơ). Người đầu tiên mà loài người yêu thương đều là mẹ của mình. Trong mối quan hệ mẫu tử, đối với đứa trẻ sơ sinh, người mẹ chính là tấm gương đầu đời. Trong mối quan hệ gương soi này:

1. Đứa trẻ cần từ tấm gương của mẹ soi thấy sự hiện diện của chính mình; có sự hiện diện ổn định của mẹ, đứa trẻ mới kiến tạo nên một bản ngã ổn định vững vàng;

2. Đứa trẻ cần từ tấm gương của mẹ soi thấy mình là người được hoan nghênh, được chào đón; có được cảm nhận ấy, đứa trẻ mới thấy mình là người tốt đẹp, mình xứng đáng được yêu thương.

Vì thế trong tâm lý học có một quan điểm hết sức thịnh hành: Người mẹ tốt nhất nên đồng hành cùng con khôn lớn đến năm ba tuổi; điều đó đồng nghĩa với việc trong ba năm đầu đời, người mẹ luôn là một sự hiện diện vững chãi. Người mẹ không chỉ hiện diện ổn định mà sự đồng hành còn phải chan chứa chất lượng; một đứa trẻ như thế mới có được nền tảng tâm lý khỏe mạnh. Nếu trong ba năm này có một người mẹ đủ tốt nuôi nấng, đứa trẻ mai này có thể tránh khỏi sự đày đọa của các chứng bệnh tâm lý.

Đương nhiên, điều này không có nghĩa là đứa trẻ lớn lên sẽ không bao giờ nếm mùi đau khổ. Nó vẫn sẽ nếm trải đớn đau, vẫn vấp phải trắc trở, đòn roi, trở ngại, vẫn có những giằng xé, khó chịu, chán chường của riêng mình; thế nhưng những trắc trở ấy sẽ không thể quật ngã được nó, không thể biến thành chứng bệnh tâm lý. Ngay từ ba năm đầu đời, chúng ta cần phải có một mối quan hệ yêu thương ổn định và chất lượng, để trong mối quan hệ ấy ta liên tục soi thấy bản thân mình tốt đẹp.

［ Thỏ khôn ba hang mới có cảm giác an toàn ］

Trong tình yêu của tuổi trưởng thành, chúng ta cũng y như vậy: cần một mối quan hệ ổn định để soi thấy bản thân mình tốt đẹp. Ngày nay chuyện ngoại tình xảy ra ngày càng nhiều, bên cạnh nguyên nhân sinh học, còn có một căn nguyên khác: đó là trải nghiệm lớn lên thuở nhỏ của chúng ta chưa đủ lý tưởng; phần lớn mọi người thời thơ ấu chưa nhận được sự đồng hành đủ tốt, chưa hình thành nên cảm giác an toàn vững vàng, thành thử trong tình cảm trở nên quá đỗi mong manh, không dám tin tưởng người khác, cũng chẳng dám dốc lòng trao đi.

Nếu trong mối quan hệ với mẹ — kể cả mối quan hệ ban đầu với cha — tình cảm của một người phải gánh chịu quá nhiều thương tổn, điều đó sẽ khiến anh ta khi trưởng thành rất sợ hãi việc bước vào một mối quan hệ hôn nhân ổn định hay một đoạn tình cảm vững bền; đó chính là cái gọi là “cảm giác bất an”.

Xét từ góc độ này, phản ứng tâm lý của kẻ đạp hai thuyền diễn ra như sau: “Nếu tôi chỉ yêu một người, hay chỉ gắn bó với một người bạn đời duy nhất, điều đó tương đương với việc tôi chỉ ngồi trên một chiếc thuyền độc mộc; lỡ may chiếc thuyền này lật úp, tôi có thể sẽ bị chết đuối! Nhưng nếu tôi đạp hai chiếc thuyền, thậm chí đứng trên nhiều thuyền cùng lúc — ‘thỏ khôn ba hang’ — thì chiếc thuyền này có chìm, tôi vẫn còn chiếc khác, hoặc vài chiếc thuyền dự phòng khác để leo lên.” Đó là một lời giải thích hết sức phổ biến.

Bên cạnh thuyết “lật thuyền” này, còn một nguyên do khác khiến một người chọn cách phân tán tình cảm của mình vào nhiều mối quan hệ khác nhau: Trong tình yêu hay quan hệ thân mật, đôi bên đều là tấm gương soi của nhau. Nếu chỉ đặt trọn bản thân trước một tấm gương duy nhất, ngộ nhỡ tấm gương ấy soi ra mình là một con quỷ dữ thì sao? Lỡ nó rọi thấy mình là kẻ dâm ô trụy lạc thì biết làm thế nào?

Bởi thế người hiện đại mới xuất hiện sự phân liệt (chia cắt tâm lý) đến nhường này: những mối quan hệ tình dục hỗn loạn, yêu thì chẳng dám dốc lòng toàn tâm toàn ý, hôn nhân thì lần lữa chẳng chịu dứt khoát ly khai, còn “tình yêu” thì lúc nào cũng trong tâm thế sẵn sàng tháo chạy. Bóc tách rời rạc ba yếu tố Tình yêu — Hôn nhân — Tình dục, đó là trạng thái sống thường thấy của rất nhiều con người thời nay.

Thậm chí có kẻ còn mỹ hóa sự phân liệt ấy: Sở dĩ phải chia tách ra, là bởi tôi sợ rằng nếu phơi bày cả ba bộ mặt ấy trước cùng một tấm gương, đối phương sẽ không thể nào chấp nhận nổi con người tôi. Thế nên, tôi đem hôn nhân và trách nhiệm nhốt lại trong gia đình (hôn nhân chỉ thuần túy thỏa mãn sự ổn định và vật chất); đem tình yêu và tình dục ký thác vào những cuộc tình ngoài luồng; thậm chí trong tình ngoài luồng cũng chưa chắc đã là toàn bộ tình dục, tình dục lại được phân tán tiếp ra những cuộc chơi bời buông thả không cần bận tâm suy nghĩ gì.

Thế là chỉnh thể “tình cảm” vốn dĩ nên hòa quyện làm một nay lại bị xé toạc thành một trạng thái phân liệt dị hợm. Vì cớ gì lại phải phân liệt? Ấy là bởi anh ta nơm nớp lo sợ trước một tấm gương duy nhất, trong một mối quan hệ gắn bó bền lâu với một người, bản thân sẽ bị ruồng bỏ và chối từ. Nỗi sợ bị chối từ ấy thực chất có thể hiểu trước hết là do chính anh ta đang chối bỏ bản thân mình, bởi anh ta bất mãn với chính con người mình. Có thể trong những năm tháng đầu đời, vì không được nuôi dưỡng vỗ về trọn vẹn nên cơ chế tâm lý phân liệt đã hình thành; đợi đến khi lớn khôn, hễ chạm tới mối quan hệ thân mật hay tình cảm hệ trọng, anh ta lại bất giác dùng chính phương thức phân liệt này để đối phó.

［ Thà tôi làm tổn thương bạn trước, còn hơn đợi bạn ruồng bỏ tôi ］

Về chuyện ngoại tình, còn có một cách lý giải dung dị và thực tế hơn: Con người ta trong tình cảm kỳ thực vô cùng mỏng manh, rất dễ bị tổn thương; thế nên thà tôi làm tổn thương bạn trước, còn hơn là để mình phải gánh chịu vết thương trong tình cảm.

Chẳng hạn, một đôi nam nữ yêu nhau, nhưng có một bên dứt khoát không chịu duy trì mối quan hệ một - một chung thủy, anh ta/cô ta cứ phải kiếm tìm ong bướm bên ngoài. Tôi từng nghe quá nhiều câu chuyện: hai người yêu nhau, hễ nảy sinh cãi vã xích mích là một bên liền cảm thấy bất an, đinh ninh đối phương có phần không chấp nhận mình, thế là lập tức đi tìm người khác.

Bởi lẽ: “Tôi rất lo sợ, tôi yêu bạn, tôi trao trọn trái tim cho bạn, nhưng ngộ nhỡ bạn vứt bỏ tôi thì tôi biết làm sao? Nếu bạn ruồng bỏ tôi, tôi có cảm giác mình sẽ chết mất; thế nên tôi phải cuống cuồng đi tìm một người khác dự phòng — hệt như việc không thể bỏ hết trứng vào một giỏ, tôi cũng không thể đem toàn bộ tình cảm của mình đặt cược vào một con người!”

Kỳ thực rất nhiều kẻ mà chúng ta gọi là “hoa tâm” (trăng hoa) cũng mang tâm lý như thế: anh ta vô cùng hoang mang lo sợ rằng một khi dâng trọn tình cảm cho một người, nếu không nhận lại được toàn bộ tình cảm hồi đáp của đối phương thì mình sẽ ra sao. Ví như Trần Quán Hy trong vụ bê bối ảnh nóng (Scandal ảnh nhạy cảm năm 2008): nhiều gã đàn ông ngưỡng mộ anh ta, thậm chí tôn anh ta làm thần tượng, buông những lời như “sinh con thì phải như Trần Quán Hy”. Nhưng trên thực tế, trạng thái chân thực của Trần Quán Hy là anh sống chẳng hề thanh thản, vui vẻ. Thuở nhỏ cha mẹ anh ly hôn nhưng giấu giếm suốt nhiều năm, đợi đến khi anh lớn tướng mới nói cho anh biết, lúc ấy anh hoàn toàn suy sụp. Thời kỳ đầu yêu đương, bạn gái của anh lại lên giường với chính người bạn thân nhất của anh; sự việc ấy giáng một đòn chí mạng phá nát toàn bộ tam quan của anh.

Bởi vậy về sau, anh dùng chính phương thức bệnh hoạn ấy để đối đãi với đời sống tình cảm của mình; trong cái lối sống hỗn loạn ấy kỳ thực ẩn chứa tâm lý trả thù vô cùng dữ dội.

Dĩ nhiên, những lời tôi nói dựa trên sự quan sát và phán đoán của cá nhân tôi. Trần Quán Hy từng có một ca khúc nằm trong album tiếng Anh mang tên Please steal this album; khi dịch sang tiếng Trung nó mang nghĩa nước đôi: có thể hiểu là Xin hãy đánh cắp đĩa nhạc này, mà cũng có thể dịch là Xin hãy đánh cắp cuốn album ảnh này. Tôi cho rằng Trần Quán Hy là người có chủ ý, hoặc chí ít trong tiềm thức của anh có ước muốn phát tán những bức ảnh nhạy cảm ấy ra ngoài, ngõ hầu chứng minh rằng đàn bà đều là phường rẻ rúng, họ chính là đối tượng để anh trả thù. Trong ca khúc ấy có vài câu hát: “Cô muốn đi thì cứ việc đi đi, coi chừng cô sẽ như một kẻ ngốc rơi từ trên nóc nhà xuống” — tức các người muốn rời bỏ tôi thì cứ việc, nhưng tôi sẽ chơi cho các người thân bại danh liệt! Có thể nhận thấy bên trong đó chứa đựng sự thịnh nộ ngút trời.

Anh ta kỳ thực đang dùng cách thức ấy để công kích những người phụ nữ từng ruồng bỏ anh năm xưa; anh dùng thói dâm loạn bừa bãi để chứng minh đàn bà chẳng có ai ra gì, phụ nữ đều đê tiện. Những kẻ sùng bái Trần Quán Hy thường cũng mang trong mình tâm thái ấy: họ coi phụ nữ chỉ là công cụ tình dục, đàn bà là thứ không đáng để yêu; nếu trót yêu một người đàn bà, anh ta sẽ tự thấy bản thân mình thật hèn hạ. Đằng sau đó chất chứa muôn vàn trải nghiệm thương tổn của nhóm người này.

Đó cũng là lý do vì sao trên mạng Internet, đối tượng phải hứng chịu bạo lực ngôn từ phần lớn đều là nữ giới. Bởi trong đời sống của chúng ta có vô số những người đàn ông như thế: họ mang trong mình nỗi bất an mãnh liệt đối với tình cảm, thậm chí rất nhiều người chưa từng nếm trải cảm giác được nâng niu vỗ về trong tình yêu. Như những kẻ “anh hùng bàn phím”, hễ thấy minh tinh nào ngoại tình là lập tức nhảy bổ vào chửi bới kẻ thứ ba; kỳ thực chuyện đó có dính dáng gì tới anh ta đâu? Đó chính là sự phóng chiếu: trong quá trình chửi rủa ấy, anh ta đang trút bỏ cơn thịnh nộ đối với những bất mãn và lỗ hổng khiếm khuyết trong chính cuộc đời mình.

［ Giải quyết vấn đề ngay trong mối quan hệ mới là điều có ý nghĩa ］

Lẽ dĩ nhiên, ai nấy đều mong mỏi sở hữu một đời sống tình cảm êm ấm, thuận hòa. Với tư cách là chính kẻ ngoại tình, nếu có thể nhận thức được nguyên do mình lầm đường lạc lối có thể bắt nguồn từ một nhân cách chưa kiện toàn, vậy thì làm sao để tạo nên sự đổi thay?

Trong rất nhiều trường hợp, con người ta chỉ cần nhận diện được vấn đề của chính mình, có dũng khí tự soi chiếu và phản tỉnh sâu sắc, điều đó đồng nghĩa với việc họ đã có năng lực tự chịu trách nhiệm về bản thân. Kế đến, hãy cố gắng hết sức để duy trì sự ổn định cho mối quan hệ tình cảm; điều này tối quan trọng, nó tương đương với việc chúng ta giải quyết vấn đề ngay bên trong mối quan hệ.

Trong phân tâm học có một thuật ngữ gọi là “kiến chư hành động” (acting out), nghĩa là: Khi có một luồng cảm xúc — đặc biệt là cảm xúc tiêu cực — cuộn trào nơi đáy lòng, nếu bạn không kham nổi luồng cảm xúc ấy, không thể dung chứa nó trong lòng, bạn sẽ lập tức chuyển hóa nó thành hành động cụ thể. Ví dụ: Tôi thích một người, nhưng người ấy lại không vồ vập mặn mà với tôi, tôi lập tức nổi cơn thịnh nộ; đáng lẽ tôi cần phải hóa giải cơn giận trong lòng, để dòng cảm xúc ấy được luân chuyển hanh thông. Thế nhưng nếu năng lực dung chứa tâm lý của tôi quá kém cỏi, tôi sẽ lập tức biến nó thành hành vi: chẳng hạn như đi tìm một người khác giới khác để ve vãn, coi đó như một đòn công kích trả đũa bạn. Thử hỏi, một mối quan hệ tình cảm như thế làm sao có thể vững bền cho nổi?

Từng có những thân chủ tìm đến tôi, trước đó họ đã từng kinh qua mười mấy bác sĩ tâm lý. Kỳ thực mô thức đối nhân xử thế của kiểu người này hệt như lúc yêu đương: họ thông qua việc ruồng bỏ mười mấy bác sĩ tâm lý để công kích chính những người chữa lành cho mình. Tôi bèn bảo với anh ta: “Trước tôi anh đã từng vứt bỏ mười mấy bác sĩ tâm lý, xem ra đối với anh, việc thiết lập một mối quan hệ ổn định là điều chẳng hề dễ dàng; tôi đề nghị hai ta cứ thử bước cùng nhau xem sao. Nếu anh bất mãn với năng lực chuyên môn của tôi, hoặc anh thấy đạo đức nghề nghiệp của tôi có vấn đề, anh hoàn toàn có thể lập tức chấm dứt mối quan hệ tư vấn này — bởi hai điều ấy là đại kỵ trong nghề, chẳng có gì phải bàn cãi; nhưng ngoài hai tình huống đó ra, mỗi khi anh nảy sinh ý định muốn chấm dứt mối quan hệ với tôi, xin anh hãy báo trước cho tôi một tiếng, anh cứ việc thẳng thắn nói ra hết những nỗi bất mãn của anh đối với tôi.”

Sau khi đã làm rõ điều kiện tiên quyết ấy, tôi mong anh có thể thỏa sức bộc lộ chân thực mọi ngóc ngách tâm can trong lần tư vấn này, cùng nhau mổ xẻ mọi vấn đề, giãi bày mọi cảm xúc. Nếu một mối tình có thể dung chứa được sự chân thực hoàn toàn, nó sẽ trở nên tuyệt vời khôn xiết — nghĩa là hai con người có thể thản nhiên bộc bạch mọi cảm xúc tích cực, cũng có thể thản nhiên giãi bày mọi cảm xúc tiêu cực; chiếc bình chứa của mối quan hệ thân mật ấy có thể ôm trọn mọi điều thầm kín khó nói, không thể thốt nên lời của cả hai bên. Nếu làm được như vậy, mối quan hệ thân mật sẽ trở thành một liều thuốc chữa lành vô cùng sâu sắc cho cả đôi bên.

Bởi vậy, đối với những kẻ ngoại tình đã có gia đình: nếu hiện tại bạn vẫn còn một cuộc hôn nhân, thì ngay trong mối quan hệ ổn định này, để tự chữa lành cho chính mình, điều bạn cần làm không phải là vội vã cắt đứt nó, mà là hãy đặt bản thân quay trở lại bên trong mối quan hệ ấy — giải quyết những vấn đề nảy sinh ngay trong chính mối quan hệ, đó mới là điều thực sự có ý nghĩa.

Trong hôn nhân, một đoạn tình cảm vững như bàn thạch đôi khi thậm chí còn có thể bao dung được cả cái gọi là “ngoại tình”. Song chúng ta đều biết, điều này muôn phần gian khó. Thông thường, hễ ngoại tình xảy ra là đồng nghĩa với việc cuộc hôn nhân êm ấm ấy sẽ đi đời nhà ma. Nhưng nếu hai người thực sự yêu nhau sâu nặng, đôi bên cảm thấy quá khứ từng có nền tảng vô cùng tốt đẹp, thì dẫu có trót lầm lỡ ngoại tình, chuyện ấy vẫn hoàn toàn có thể đem ra để cùng nhau mổ xẻ và trò chuyện thấu đáo, chứ không nhất thiết phải đường ai nấy đi.

Thậm chí có thể nói rằng: nếu biến cố ngoại tình ập đến, thì những hành động mà hai người trong mối quan hệ thân mật cùng nhau thực hiện, thái độ ứng phó trước sự việc phản bội ấy, và cách thức đôi bên cùng nhau đối diện — đó mới chính là hòn đá thử vàng chân thực nhất để khảo nghiệm tình cảm, kiểm chứng chất lượng đích thực của cuộc hôn nhân trước đó.