Demeter: Nữ thần Ngũ cốc, Người nuôi dưỡng và Người mẹ

NỮ THẦN DEMETER

Demeter, Nữ thần Ngũ cốc, là vị thần cai quản những mùa màng bội thu. Người La Mã biết đến bà dưới tên gọi Ceres — nguồn gốc của từ ngũ cốc (cereal) trong tiếng Anh. Trong bài “Thánh ca Homer gửi Demeter”, bà được miêu tả là “vị nữ thần uy nghi với mái tóc tuyệt đẹp… cùng thanh kiếm vàng trên tay” (đây có lẽ là hình ảnh thi vị hóa cho một bó lúa mì chín vàng, biểu tượng cốt lõi của bà). Bà thường được khắc họa là một phụ nữ xinh đẹp với mái tóc vàng óng ả, khoác áo choàng xanh thẫm, hoặc phổ biến nhất trong nghệ thuật điêu khắc là hình tượng một người mẹ uy nghiêm đang an tọa trên ngai.

Hậu tố -meter trong tên của Demeter có nghĩa là “mẹ”, nhưng tiền tố de- (hoặc dạng cổ hơn là da-) chỉ điều gì thì hiện vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ. Bà được tôn thờ như một nữ thần mẹ, cụ thể là mẹ của mùa màng lúa thóc, và là mẹ của thiếu nữ Persephone (người La Mã gọi là Proserpina).

Cuộc đời của Demeter khởi đầu trong bi kịch tương tự như Hera. Bà là người con thứ hai của Rhea và Cronos, và cũng là người con thứ hai bị chính cha mình nuốt chửng. Demeter là người vợ thứ tư của Zeus (Jupiter) — người đồng thời là anh trai của bà. Cuộc hôn phối này diễn ra trước Hera (người vợ thứ bảy và cũng là cuối cùng). Kết quả của mối duyên này là Persephone, người con duy nhất của Zeus và Demeter, người luôn gắn liền với hình tượng và sự thờ phụng Demeter trong thần thoại.

Câu chuyện về Demeter và Persephone — được thuật lại tuyệt mỹ trong bài trường ca “Thánh ca Homer gửi Demeter” — xoay quanh phản ứng của Demeter trước việc Persephone bị Hades, Thần cai quản Âm phủ và cũng là anh trai của Demeter, bắt cóc. Thần thoại này đã trở thành nền tảng cho Nghi lễ thần bí Eleusis, những nghi thức tôn giáo thiêng liêng và quan trọng bậc nhất của Hy Lạp cổ đại kéo dài hơn hai ngàn năm. Tín ngưỡng này chỉ chấm dứt vào thế kỷ thứ V sau Công nguyên, khi thánh địa Eleusis bị các bộ tộc người Goth xâm lược phá hủy hoàn toàn.

VỤ BẮT CÓC PERSEPHONE

Khi Persephone đang cùng các bạn hái hoa trên đồng cỏ, nàng bị cuốn hút bởi một đóa hoa thủy tiên đẹp lộng lẫy khác thường. Khi nàng vừa vươn tay định hái, mặt đất bỗng nứt toác ra trước mắt. Từ nơi sâu thẳm của lòng đất, Hades xuất hiện trên cỗ xe vàng do bầy hắc mã kéo, chộp lấy nàng và lao vút trở lại vực thẳm nhanh như lúc xuất hiện. Persephone vùng vẫy trong tuyệt vọng, cất tiếng gào khóc cầu cứu Zeus, nhưng không có bất kỳ sự cứu giúp nào.

Demeter nghe thấy tiếng khóc than vang vọng của con gái liền vội vã đi tìm. Bà ròng rã tìm kiếm đứa con bị bắt cóc suốt chín ngày chín đêm trên khắp đất liền lẫn biển cả. Trong cơn cuồng loạn vì tìm con, bà không màng ăn uống, ngủ nghê hay tắm rửa.

(Một dị bản thần thoại kể thêm rằng khi Demeter đang mải miết tìm con trong vô vọng, Poseidon [Neptune] - Thần Biển cả - nhìn thấy và nảy sinh dục vọng với bà nên đã rượt đuổi theo. Bà cố trốn thoát bằng cách hóa thành một con ngựa cái và lẩn vào bầy ngựa. Không bị mắc lừa bởi sự cải trang đó, Poseidon hóa thành một con ngựa đực, tìm thấy bà giữa bầy đàn và cưỡng đoạt bà.)

Đến rạng sáng ngày thứ mười, Demeter gặp Hecate, Nữ thần của Đêm Trăng Tối và các Ngã Rẽ, người khuyên bà nên cùng đến gặp Helios, Thần Mặt Trời (vị thần tự nhiên cùng chia sẻ tước vị này với Apollo). Helios tiết lộ rằng chính Hades đã bắt cóc Persephone và đưa nàng xuống âm phủ để ép làm người vợ bất đắc dĩ. Hơn thế nữa, ông cho biết việc bắt cóc và cưỡng đoạt Persephone này đã nhận được sự đồng thuận từ chính Zeus. Helios khuyên Demeter hãy ngừng than khóc và chấp nhận sự thật, bởi suy cho cùng Hades “không phải là một chàng rể tồi”.

Demeter cự tuyệt lời khuyên đó. Trong lòng bà giờ đây không chỉ có nỗi đau xé ruột mà còn ngập tràn sự phẫn nộ cùng cảm giác bị Zeus phản bội. Bà rời bỏ đỉnh Olympus, cải trang thành một bà lão già nua và đi lang thang vô định qua các thành thị và làng mạc mà không ai nhận ra. Một ngày nọ, bà đến vùng Eleusis, ngồi nghỉ bên miệng giếng và được các con gái của Celeus, người cai trị Eleusis, tìm thấy. Phong thái và nét đẹp toát ra từ bà đã cuốn hút họ. Khi Demeter ngỏ ý muốn tìm công việc của một nhũ mẫu, họ liền đưa bà về ra mắt mẹ mình là Metanira, bởi gia đình họ vừa sinh được một bé trai muộn màng và rất đỗi yêu quý tên là Demophoon.

Dưới sự chăm sóc của Demeter, Demophoon lớn nhanh như một vị thần. Bà nuôi dưỡng cậu bằng tiên dược (ambrosia) và lén đặt cậu vào ngọn lửa rực cháy mỗi đêm — nghi thức đáng lẽ đã giúp cậu bé trở nên bất tử nếu như Metanira không tình cờ chứng kiến và thét lên kinh hoàng vì sợ hãi cho con trai. Demeter nổi cơn thịnh nộ, mắng nhiếc Metanira vì sự ngu muội rồi lộ rõ thân phận thật của mình. Khi tuyên bố mình là nữ thần Demeter, bà biến đổi vóc dáng, hiển hiện vẻ đẹp thần thánh rạng ngời. Mái tóc vàng óng đổ dài xuống bờ vai, hương thơm thanh khiết cùng ánh hào quang rực rỡ từ bà tỏa sáng khắp căn nhà.

Demeter ra lệnh phải xây dựng cho bà một ngôi đền. Tại đó, bà ngự trị một mình trong nỗi tang thương khôn nguôi vì mất con và từ chối thực hiện mọi bổn phận của một nữ thần. Hậu quả là đất đai trở nên cằn cỗi, không mầm cây nào có thể đâm chồi, không sự sống nào có thể sinh sôi. Nạn đói khủng khiếp đe dọa hủy diệt toàn bộ nhân loại, cắt đứt mọi vật phẩm cúng tế của con người dành cho các vị thần trên đỉnh Olympus.

Cuối cùng, Zeus buộc phải để tâm. Ban đầu, ngài phái sứ giả Iris đến khẩn cầu Demeter quay trở lại. Nhưng trước sự lạnh lùng bất động của bà, từng vị thần trên đỉnh Olympus lần lượt mang lễ vật và vinh hoa đến dâng tặng. Đáp lại, Demeter giận dữ tuyên bố sẽ không bao giờ đặt chân trở lại đỉnh Olympus, cũng như không cho phép bất kỳ loài cây cỏ nào sinh trưởng cho đến khi con gái Persephone được trả về bên bà.

Nhận thấy tình thế nguy cấp, Zeus đành nhượng bộ. Ngài phái Thần truyền tin Hermes xuống âm phủ truyền lệnh cho Hades phải thả Persephone về “để người mẹ khi tận mắt nhìn thấy con gái sẽ nguôi ngoai cơn thịnh nộ”. Hermes xuống đến nơi và thấy Hades đang ngồi trên trường kỷ cạnh một Persephone ủ rũ, chán chường.

Khi nghe tin mình được tự do, Persephone vui mừng khôn xiết và nhảy cẫng lên để đi cùng Hermes. Tuy nhiên, trước khi nàng rời đi, Hades đã đưa cho nàng vài hạt lựu ngọt ngào và nàng đã ăn chúng.

Hermes mượn cỗ xe của Hades để đưa Persephone trở về. Bầy ngựa phi nước đại từ cõi âm lên trần thế, dừng lại ngay trước ngôi đền nơi Demeter đang ngóng đợi. Nhìn thấy bóng con, Demeter lao tới, dang rộng vòng tay ôm chặt lấy con gái; Persephone cũng vỡ òa lao vào lòng mẹ. Sau giây phút hội ngộ, Demeter lo lắng gặng hỏi liệu Persephone đã ăn bất cứ thứ gì dưới âm phủ hay chưa. Nếu nàng chưa ăn gì, nàng sẽ được ở bên bà mãi mãi. Nhưng vì đã trót ăn những hạt lựu của cõi âm, nàng buộc phải dành hai phần ba thời gian trong năm bên mẹ Demeter và một phần ba thời gian còn lại dưới lòng đất cùng Hades.

Sau khi mẹ con đoàn tụ, Demeter đã khôi phục lại sự màu mỡ và sinh sôi cho mặt đất. Sau đó, bà truyền dạy Nghi lễ thần bí Eleusis — những nghi thức tâm linh trang nghiêm mà những người gia nhập bị nghiêm cấm tiết lộ ra ngoài. Thông qua những bí tích này, con người tìm thấy lý do để sống hân hoan và đối diện với cái chết mà không còn sợ hãi.

NGUYÊN MẪU DEMETER

Demeter đại diện cho nguyên mẫu người mẹ. Bà là hiện thân của bản năng làm mẹ được thỏa mãn thông qua quá trình mang thai sinh nở, hoặc thông qua việc nuôi dưỡng người khác về mặt thể chất, tâm lý và tinh thần. Nguyên mẫu đầy quyền năng này có thể định hình toàn bộ lộ trình cuộc đời của một người phụ nữ, tạo ra ảnh hưởng sâu sắc đến những người xung quanh, và khiến cô ấy dễ rơi vào trầm cảm nếu nhu cầu được chăm sóc, che chở bị cự tuyệt hoặc cản trở.

NGƯỜI MẸ

Nguyên mẫu người mẹ trên đỉnh Olympus được đại diện bởi Demeter, người có các vai trò trọng yếu nhất là làm mẹ (của Persephone), người cung cấp thức ăn (với tư cách Nữ thần Ngũ cốc) và người nuôi dưỡng tâm linh (thông qua Nghi lễ thần bí Eleusis). Dù các nữ thần khác cũng làm mẹ (như Hera và Aphrodite), nhưng mối liên kết với con gái lại là mối quan hệ quan trọng nhất trong đời Demeter. Bà cũng là vị nữ thần có đức tính bao bọc, chăm sóc người khác nhiều nhất.

Người phụ nữ mang đậm nguyên mẫu Demeter luôn khao khát được làm mẹ. Khi đã sinh con, cô tìm thấy sự viên mãn trọn vẹn trong thiên chức này. Với người mà Demeter là nguyên mẫu thống trị trong tâm thức, làm mẹ chính là vai trò và mục đích sống tối thượng. Hình ảnh mẹ bồng con — thường được thể hiện trong nghệ thuật phương Tây qua biểu tượng Đức Mẹ Đồng Trinh bế Chúa Hài Đồng — là hình tượng nội tâm đánh thức những rung cảm sâu sắc nhất trong lòng cô.

Nguyên mẫu người mẹ thôi thúc phụ nữ chăm sóc người khác, trở nên rộng lượng, bao dung, và tìm thấy niềm vui khi làm người bảo bọc và chu cấp. Vì thế, khía cạnh nuôi dưỡng của nguyên mẫu Demeter còn có thể biểu hiện thông qua các ngành nghề mang tính tương trợ xã hội — giảng dạy, điều dưỡng, tư vấn tâm lý, hay bất kỳ công việc nào có yếu tố giúp đỡ tha nhân — cũng như trong mọi mối quan hệ mà cô có thể đóng vai trò người chăm sóc. Nguyên mẫu này không bị bó hẹp trong việc sinh con đẻ cái về mặt sinh học.

BẢN NĂNG LÀM MẸ

Ở góc độ sinh học, Demeter đại diện cho bản năng làm mẹ — khao khát được mang thai và có con — điều mà nhiều phụ nữ hằng ao ước từ thuở tấm bé.

Nguyên mẫu Demeter là một động lực thôi thúc mãnh liệt hướng tới việc mang thai. Một người phụ nữ có thể hoàn toàn ý thức được bản năng này mạnh mẽ đến mức nào và chủ động quyết định thời điểm thực hiện khao khát ấy. Nhưng nếu bị Demeter chi phối trong vô thức, cô có thể rơi vào tình cảnh “lỡ mang thai ngoài ý muốn”.

Cách xử lý sau khi phát hiện việc mang thai ngoài ý muốn phản ánh mức độ ảnh hưởng của nguyên mẫu này trên một người phụ nữ. Với người không mang nguyên mẫu Demeter, khi việc phá thai là quyết định hợp lý và có trách nhiệm nhất, cô có thể tiến hành và cảm thấy nhẹ nhõm sau đó, đồng thời sẽ hết sức cẩn trọng để không lặp lại sai lầm. Ngược lại, với người phụ nữ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Demeter, dù việc phá thai có lợi nhất cho hoàn cảnh thực tế, cô vẫn khó lòng thực hiện được. Phá thai đi ngược lại mệnh lệnh nội tâm sâu thẳm muốn có một đứa trẻ. Kết quả là cô sẵn sàng giữ lại đứa con thay vì phá bỏ, từ đó thay đổi hoàn toàn hướng đi của cuộc đời mình.

Nếu buộc phải chọn phá thai, cô sẽ trải qua nỗi dằn vặt và giằng xé dữ dội trong suốt quá trình đưa ra quyết định lẫn sau cuộc phẫu thuật. Cảm xúc áp đảo sẽ là đau đớn, tang thương chứ không phải nhẹ nhõm. Người ngoài có thể nghĩ rằng sau khi trải qua nhiều đau khổ như vậy, người phụ nữ này sẽ cẩn thận để không bao giờ xảy ra lần nữa. Nhưng thực tế thường ngược lại — cô có thể trượt dài trong vòng lặp luẩn quẩn: mang thai, dằn vặt, phá thai và rơi vào trầm cảm, bởi bản năng muốn có con khi bị dập tắt sẽ chỉ càng bùng lên mạnh mẽ hơn.

Bản năng làm mẹ của Demeter không giới hạn ở việc sinh con đẻ cái hay chỉ chăm sóc con ruột của mình. Làm mẹ nuôi hoặc người trông trẻ là cách giúp nhiều phụ nữ tiếp tục thể hiện tình mẫu tử khi con cái họ đã trưởng thành hoặc rời xa tổ ấm. Chính nữ thần Demeter cũng từng đảm nhận vai trò này với bé Demophoon. Emilie Applegate, một phụ nữ ở San Diego từng được tôn vinh là người mẹ nuôi đặc biệt, chính là hiện thân cho khía cạnh này của Demeter. Bà đã chăm sóc những đứa trẻ Mexico ốm yếu hoặc suy dinh dưỡng nặng tới mức bị đe dọa tính mạng, đưa chúng về nhà nuôi dưỡng cùng ba con trai và một con gái nuôi của mình. Bà được trìu mến gọi là “Mama Segunda” — người mẹ thứ hai. Applegate — cũng như gia đình nhà DeBolt nổi tiếng, những người đã nhận nuôi nhiều trẻ em khuyết tật thuộc nhiều sắc tộc — sở hữu bản năng làm mẹ dồi dào cùng năng lực nuôi dưỡng, ươm mầm sự sống rất điển hình của Demeter.

NGƯỜI NUÔI DƯỠNG

Việc nấu nướng, cho người khác ăn uống là một niềm hạnh phúc khác của người phụ nữ Demeter. Cô cảm thấy vô cùng thỏa nguyện khi được cho con bú. Việc chuẩn bị những bữa ăn thịnh soạn cho gia đình và khách khứa đem lại cho cô niềm vui to lớn. Nếu mọi người thưởng thức món ăn ngon lành, cô sẽ ngập tràn trong cảm giác ấm áp của một người mẹ hiền thục (thay vì tự hào như một bếp trưởng tài ba theo kiểu của nữ thần Athena). Ở chốn công sở, cô thích pha cà phê phục vụ mọi người (hoàn toàn trái ngược với mẫu phụ nữ Artemis, người sẽ cảm thấy bị hạ thấp và từ chối phục vụ trừ khi các đồng nghiệp nam cũng luân phiên làm việc đó).

Với tư cách Nữ thần Ngũ cốc, Demeter đã trao cho nhân loại tri thức canh tác mùa màng và chịu trách nhiệm cho sự phì nhiêu của tự nhiên. Tương tự, những phụ nữ rời phố về quê để tự trồng trọt, nướng bánh mì, làm mứt quả và sẻ chia hoa lợi cho mọi người xung quanh chính là đang bộc lộ khía cạnh “Mẹ Thiên Nhiên” của Demeter.

NGƯỜI MẸ KIÊN CƯỜNG

Sự bền bỉ, kiên trì của tình mẫu tử là một đặc trưng nổi bật khác của Demeter. Những người mẹ này không bao giờ bỏ cuộc khi quyền lợi và hạnh phúc của con cái bị đe dọa. Nhiều lớp học giáo dục đặc biệt dành cho trẻ khuyết tật ra đời là nhờ công sức đấu tranh không mệt mỏi của những người mẹ Demeter.

Hình ảnh các bà mẹ Argentina có con bị cảnh sát chính quyền bắt cóc mất tích (được biết đến với tên gọi Madres de la Plaza de Mayo — Những người mẹ ở Quảng trường Tháng Năm) cũng mang đậm phẩm chất kiên cường của Demeter. Họ không cam chịu việc mất con và tiếp tục tuần hành phản đối chế độ độc tài bất chấp hiểm nguy rình rập. Sự bướng bỉnh, nhẫn nại và lòng kiên định là những phẩm chất của Demeter — điều mà Zeus đã cay đắng nhận ra — cuối cùng có thể lay chuyển cả những người đàn ông quyền lực nhất hay những thể chế vững chắc nhất.

NGƯỜI MẸ BAO DUNG

Trong thần thoại, Demeter là vị nữ thần hào phóng và vị tha nhất. Bà trao cho loài người nền nông nghiệp và mùa màng, giúp nuôi nấng Demophoon (và suýt ban cho cậu sự bất tử), đồng thời khai sáng Nghi lễ thần bí Eleusis. Sự hào phóng, bao dung này hiện diện rõ nét ở những người phụ nữ Demeter. Có người mang đến thức ăn và sự chăm sóc thể chất cụ thể; có người đem lại chỗ dựa tinh thần và tình cảm; và có người lại trao truyền nguồn nuôi dưỡng tâm linh.

Nhiều nữ lãnh tụ tôn giáo nổi tiếng mang đậm phẩm chất của Demeter và được tín đồ tôn kính như một người mẹ: Mẹ Teresa thành Calcutta — vị thánh từng nhận giải Nobel Hòa bình; Mary Baker Eddy — người sáng lập phong trào Khoa học Cơ đốc giáo; hay người phụ nữ được gọi tôn kính là “The Mother” (Thánh Mẫu), lãnh tụ tinh thần của đạo tràng Aurobindo tại Ấn Độ.

Ba tầng mức nuôi dưỡng này cũng tương ứng với những gì người mẹ Demeter trao tặng cho con cái mình. Ban đầu, đứa trẻ phụ thuộc vào mẹ để được chăm lo các nhu cầu thể chất. Lớn hơn, chúng tìm đến mẹ để có được sự thấu hiểu và nâng đỡ cảm xúc. Và sau cùng, chúng có thể tìm kiếm ở người mẹ trí tuệ tâm linh khi phải đối mặt với những mất mát, đau thương hoặc trên hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống.

NGƯỜI MẸ ĐAU BUỒN: TÍNH DỄ TỔN THƯƠNG VÀ TRẦM CẢM

Khi nguyên mẫu Demeter ngự trị mạnh mẽ nhưng người phụ nữ lại không thể hiện thực hóa thiên chức của mình, cô rất dễ rơi vào trạng thái trầm cảm đặc trưng mang tên “hội chứng tổ ấm trống trải và cảm giác trống rỗng”. Người khao khát có con nhưng bị vô sinh; người có con qua đời hoặc rời nhà đi xa; hay người mà công việc chăm sóc, bảo bọc người khác phải chấm dứt khiến cô nhớ nhung người nhận sự giúp đỡ. Lúc đó, thay vì nổi cơn thịnh nộ hoặc tìm cách tấn công trả thù những kẻ mà cô cho là có lỗi (như cách phản ứng của Hera), người phụ nữ Demeter thường chọn cách chìm sâu vào trầm cảm. Cô đau đớn, thương khóc, cảm thấy cuộc đời mình hoàn toàn vô nghĩa và trống rỗng.

Tiến sĩ Pauline Bart, giáo sư xã hội học tại Đại học Illinois, đã viết một bài báo nghiên cứu về những phụ nữ Demeter bị trầm cảm với tiêu đề “Lời than phiền của Mẹ Portnoy”. Khi nghiên cứu hồ sơ của hơn 500 phụ nữ phải nhập viện tâm thần lần đầu ở độ tuổi từ 40 đến 59, Bart nhận thấy những người mẹ quá tận tụy, can thiệp quá sâu vào cuộc sống của con cái và rồi bị mất đi vai trò người mẹ là nhóm người chịu trầm cảm nặng nề nhất.

Trước khi phát bệnh, họ từng là mẫu “người mẹ siêu phàm” với lịch sử dài đầy sự hy sinh. Những lời tâm sự của các bệnh nhân này bộc lộ sự dốc cạn tâm can để chăm lo cho người khác và cảm giác hụt hẫng đến tê dại khi con cái trưởng thành rời đi. Một phụ nữ chia sẻ: “Là một người mẹ, chẳng ai muốn con gái rời xa tổ ấm. Ý tôi là, nó để lại một khoảng trống hoác.” Một người khác bộc bạch: “Tôi từng là người phụ nữ tràn đầy năng lượng. Tôi có một căn nhà lớn và một gia đình để vun vén. Con gái tôi từng bảo: ‘Mẹ không dọn tám món đâu, mẹ dọn hẳn mười món đấy.’”. Khi được hỏi điều gì khiến họ tự hào nhất, tất cả đều đồng thanh: “Con cái của tôi.” Không một ai nhắc đến bất kỳ thành tựu cá nhân nào khác của riêng mình. Khi mất đi vai trò làm mẹ, cuộc sống của họ cũng mất luôn ý nghĩa tồn tại.

Khi một phụ nữ bước vào giai đoạn cuối tuổi trung niên trở nên trầm cảm, tức giận và thất vọng vì những đứa con đã trưởng thành tạo khoảng cách về mặt địa lý hoặc cảm xúc, cô ấy biến thành một Demeter đau khổ. Cô bị ám ảnh bởi cảm giác mất mát và tự thu hẹp mọi mối quan tâm cá nhân. Sự phát triển tâm lý của cô bị đình trệ. Bị “chiếm giữ” bởi mặt tối u sầu của nguyên mẫu Demeter, cô gần như không khác gì những phụ nữ cùng chung cảnh ngộ. Những bệnh nhân này có triệu chứng tương đồng đến kỳ lạ: nét mặt rầu rĩ; cách ngồi, đứng, bước đi và thở dài não nuột; cách họ bộc lộ nỗi đau và khiến những người xung quanh cảm thấy có lỗi, tội lỗi, giận dữ và bất lực.

NGƯỜI MẸ HỦY DIỆT

Khi Demeter chìm trong đau khổ và từ chối làm tròn bổn phận, không một mầm cây nào có thể sống sót, và nạn đói đe dọa diệt vong nhân loại. Tương tự như vậy, khía cạnh hủy diệt của Demeter được thể hiện qua việc thu hồi hoặc từ chối cung cấp những gì người khác đang cần (trái ngược với Hera và Artemis, những người hủy diệt một cách chủ động thông qua cơn thịnh nộ bùng phát).

Một người mẹ mới sinh con rơi vào trầm cảm nặng, mất khả năng chăm sóc có thể gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng của đứa trẻ sơ sinh: các bác sĩ phòng cấp cứu hoặc chuyên khoa nhi có thể chẩn đoán hội chứng “chậm phát triển thể chất/tinh thần” (failure to thrive). Đứa bé không tăng cân, đờ đẫn và có vẻ ngoài kiệt quệ, suy dinh dưỡng. Tình trạng này xảy ra khi người mẹ tước bỏ sự tiếp xúc da thịt, sự gắn kết tình cảm cũng như nguồn dinh dưỡng thiết yếu của trẻ.

Những người mẹ trừng phạt con bằng cách im lặng, từ chối nói chuyện với con nhỏ suốt nhiều ngày hoặc thậm chí nhiều tuần, hay cô lập đứa trẻ, chính là đang gây ra những tổn thương tâm lý nghiêm trọng thông qua hình thức bỏ rơi này. Bản thân những người mẹ đó thường đang bị trầm cảm nặng nề và mang nhiều ẩn ức thù hằn.

Phổ biến hơn nhiều so với các trường hợp cực đoan kể trên là hình ảnh những người mẹ Demeter từ chối công nhận hoặc khắt khe tước bỏ sự tán thưởng khi con cái ngày càng trở nên độc lập. Dù chứng trầm cảm của người mẹ trong trường hợp này ít lộ liễu hơn, việc từ chối công nhận (vốn rất cần thiết để đứa trẻ xây dựng lòng tự trọng) cũng bắt nguồn từ chính nỗi buồn phiền của bà. Bà xem sự tự chủ ngày càng tăng của con là một mất mát cảm xúc của chính mình. Bà cảm thấy mình không còn được cần đến nữa và bị chối bỏ, dẫn đến tâm trạng bực bội, trầm uất và oán giận.

NUÔI DƯỠNG PHẨM CHẤT DEMETER

Dù không nhận ra, phụ nữ vẫn đang từng ngày nuôi dưỡng và đánh thức nguyên mẫu Demeter khi họ bắt đầu cân nhắc nghiêm túc về việc sinh con. Khi bước vào quá trình suy nghĩ này, họ bắt đầu chú ý đến những phụ nữ mang thai (những người mà trước đây dường như vô hình, nay bỗng xuất hiện khắp mọi nơi), họ ngắm nhìn những em bé, tìm gặp những người đã có con và dành nhiều sự chú ý cho trẻ nhỏ. (Tất cả những điều này vốn là thói quen tự nhiên của một phụ nữ Demeter).

Phụ nữ đánh thức Demeter bằng cách tưởng tượng bản thân mang thai và nuôi dạy con cái. Khi quan sát phụ nữ mang bầu, bế ẵm trẻ thơ và dành trọn sự quan tâm cho các em nhỏ, nguyên mẫu này có thể được kích hoạt. Những nỗ lực kiểm tra bản năng làm mẹ chỉ có thể đánh thức được Demeter nếu nguyên mẫu này vốn đã tiềm ẩn và dễ khơi gợi trong tâm thức cô.

Một phụ nữ có thể chủ động thay đổi tâm tính để trở nên dịu dàng, bao bọc hơn với một đứa trẻ cụ thể, hoặc khao khát nhận được tình yêu thương từ đứa trẻ đó. Đứa trẻ sẽ là chất xúc tác đánh thức nguyên mẫu bên trong cô. Được thôi thúc bởi tình cảm dành cho đứa bé, cô sẽ nỗ lực kiên nhẫn hơn, bền bỉ đấu tranh vì lợi ích của bé. Khi cô cố gắng thể hiện thiên chức làm mẹ và rèn luyện vì nó, nguyên mẫu Demeter sẽ ngày càng lớn mạnh bên trong cô.

NGƯỜI PHỤ NỮ DEMETER

Người phụ nữ Demeter trước hết và trên hết mang đậm thiên tính người mẹ. Trong các mối quan hệ, cô luôn ân cần nuôi dưỡng, hỗ trợ, giúp đỡ và cho đi. Cô thường đóng vai một “bà tiên từ tâm”, sẵn sàng chu cấp bất cứ thứ gì cô thấy người khác cần — từ một bát súp gà, một cái ôm động viên, một khoản tiền cứu cánh lúc bạn bè túng thiếu, cho đến lời mời thân tình: “Hãy về nhà với mẹ”.

Phụ nữ Demeter thường toát ra khí chất của Mẹ Đất. Cô vững vàng và đáng tin cậy. Mọi người thường nhận xét cô là người “thực tế, chân chạm đất”, luôn làm những việc cần làm bằng sự dung hòa giữa tính thực tế và lòng ấm áp. Cô thường hào phóng, hướng ngoại, vị tha và hết mực trung thành với những con người và nguyên tắc của mình, đến mức đôi khi bị coi là bướng bỉnh. Cô có niềm tin kiên định và rất khó lay chuyển một khi điều gì hoặc ai đó quan trọng với cô bị đụng chạm.

DEMETER THỜI THƠ ẤU

Một số bé gái từ nhỏ đã bộc lộ rõ nét hình bóng của Demeter — những “bà mẹ tí hon” luôn thích ôm ấp, ru búp bê em bé ngủ trên tay. (Trong khi bé gái Hera thích chơi búp bê Barbie và Ken, còn bé gái Athena lại thích sưu tầm búp bê lịch sử trưng bày trong tủ kính). Demeter lúc nhỏ cũng rất thích bế các em bé thật; lên chín, mười tuổi, cô bé đã háo hức muốn sang trông em giúp các gia đình hàng xóm.

CHA MẸ

Mối quan hệ của người phụ nữ Demeter với cha mẹ mình sẽ được hiểu rõ hơn nếu chúng ta nhìn lại mối quan hệ giữa nữ thần Demeter với các đấng sinh thành trong thần thoại. Nữ thần Demeter là con gái của Rhea và là cháu gái của Gaea. Gaea là Mẹ Đất nguyên thủy, cội nguồn của muôn loài, bao gồm cả Thần Bầu Trời Uranus — người sau này trở thành chồng bà. Rhea cũng được xem là một nữ thần Đất Mẹ, dù bà nổi tiếng nhất với tư cách là mẹ của thế hệ các vị thần Olympus đầu tiên.

Với tư cách là Nữ thần Ngũ cốc, Demeter tiếp nối dòng dõi các nữ thần cai quản sự sinh sôi màu mỡ. Bà cũng chia sẻ nhiều nét tương đồng với mẹ và bà ngoại mình. Cả ba thế hệ đều phải chịu đựng nỗi đau tột cùng khi chồng họ làm tổn hại con cái. Chồng của Gaea đã chôn vùi những đứa con vào sâu trong lòng đất ngay khi chúng vừa lọt lòng. Chồng của Rhea nuốt chửng những đứa con sơ sinh. Còn chồng của Demeter thì mặc nhiên chấp thuận cho con gái bị bắt cóc xuống cõi âm. Cả ba người cha sinh học này đều hoàn toàn thiếu thốn tình phụ tử.

Trải qua ba thế hệ, những nữ thần mẹ này đều chịu nhiều đắng cay. Yếu thế hơn chồng, họ bất lực không thể ngăn chặn hành vi bạo tàn của người bạn đời đối với con cái. Tuy nhiên, họ kiên quyết không chấp nhận sự bạo ngược đó và bền bỉ đấu tranh cho đến khi con mình được tự do. Khác với Hera — người coi trọng mối quan hệ vợ chồng hơn cả — mối liên kết thiêng liêng và bền chặt nhất của những nữ thần Mẹ Đất này luôn là tình mẫu tử.

Ngoài đời thực, bi kịch thần thoại Demeter tái hiện khi một phụ nữ giàu tình mẫu tử kết hôn với một người đàn ông thiếu thiên chức làm cha. Trong hoàn cảnh này, cô con gái Demeter lớn lên với sự đồng điệu sâu sắc cùng mẹ và hoàn toàn xa cách người cha. Thái độ của người cha đối với con cái có thể dao động từ thờ ơ, lãnh đạm đến ganh đua, cay cú hoặc thậm chí bạo lực — nếu ông xem con cái là “kẻ địch” tranh giành tình cảm và sự chú ý của vợ. Trong một gia đình như vậy, lòng tự trọng của cô bé Demeter sẽ bị tổn thương nặng nề và cô dễ hình thành tâm lý nạn nhân.

Hoặc ngược lại, phẩm chất người mẹ của cô bé Demeter có thể khiến cô bị đảo ngược vai trò với những bậc cha mẹ non nớt, vô trách nhiệm. Ngay khi đủ lớn, cô có thể phải quay sang chăm sóc cha mẹ mình hoặc trở thành người mẹ thay thế để nuôi nấng các em.

Trái lại, nếu một cô bé Demeter có được người cha yêu thương, ủng hộ và khích lệ, cô sẽ lớn lên với cảm giác được bảo bọc vững chắc trong mong muốn trở thành một người mẹ tốt. Cô sẽ có cái nhìn tích cực về phái nam và nuôi dưỡng những kỳ vọng tốt đẹp về người bạn đời tương lai. Khi đó, xu hướng tâm lý dễ biến mình thành nạn nhân sẽ không có cơ hội phát triển từ trải nghiệm ấu thơ.

TUỔI VỊ THÀNH NIÊN VÀ ĐẦU TUỔI TRƯỞNG THÀNH

Đến tuổi dậy thì, khả năng sinh nở trở thành một hiện thực sinh học khi bản năng làm mẹ từ nguyên mẫu được thúc đẩy mạnh mẽ bởi nội tiết tố. Lúc này, một số thiếu nữ Demeter bắt đầu khao khát mang thai. Nếu các khía cạnh khác trong cuộc sống quá trống rỗng và bản thân cô chẳng qua chỉ là một đứa trẻ bị bỏ bê, một thiếu nữ Demeter khi bị ép buộc quan hệ tình dục dẫn đến có thai có thể sẽ vui vẻ đón nhận đứa trẻ. Một cô bé 14 tuổi mang thai tại một mái ấm dành cho các bà mẹ đơn thân từng bộc bạch: “Khi các bạn cùng trang lứa muốn có xe đạp hay những thứ khác, em chỉ luôn ao ước có một đứa con của riêng mình. Em thấy rất hạnh phúc vì mình mang thai.”

Dẫu vậy, phần lớn các thiếu nữ Demeter không mang thai sớm như thế. Thiếu vắng khao khát sâu sắc muốn tìm kiếm bạn đời như Hera, cũng không có những đam mê dục tình mãnh liệt như Aphrodite, thiếu nữ Demeter không có động lực để dấn thân vào trải nghiệm tình dục quá sớm.

Nhiều phụ nữ Demeter lập gia đình từ rất sớm. Trong các gia đình lao động, một cô gái có thể được khuyến khích lấy chồng ngay sau khi tốt nghiệp trung học. Sự thúc đẩy này hoàn toàn phù hợp với thiên hướng tự nhiên của một cô gái Demeter: mong muốn xây dựng tổ ấm hơn là theo đuổi học vấn hay sự nghiệp.

Nếu một phụ nữ trẻ Demeter không kết hôn và sinh con sớm, cô sẽ đi làm hoặc học đại học. Khi bước vào giảng đường, cô thường chọn các ngành học hướng tới các nghề mang tính chăm sóc, tương trợ xã hội. Phụ nữ Demeter thường không có nhiều tham vọng danh vọng, không quá say mê học thuật hay ganh đua điểm số, dù cô vẫn có thể học rất tốt nếu có năng khiếu và yêu thích môn học. Địa vị xã hội — điều mà phụ nữ Hera vô cùng coi trọng — lại chẳng có mấy ý nghĩa với Demeter. Bạn bè của cô rất đa dạng, không phân biệt tầng lớp hay sắc tộc. Cô luôn sẵn lòng giúp đỡ một du học sinh đang bỡ ngỡ cảm thấy ấm áp, dìu dắt một sinh viên khuyết tật hay nâng đỡ một người bạn bị cô lập trong tập thể.

CÔNG VIỆC

Bản năng người mẹ khiến phụ nữ Demeter dễ dàng tìm đến các công việc mang tính nuôi dưỡng hoặc chăm sóc xã hội. Cô bị thu hút bởi những ngành nghề “nữ tính truyền thống” như sư phạm, công tác xã hội hoặc điều dưỡng. Giúp đỡ người khác hồi phục sức khỏe hoặc trưởng thành là niềm hạnh phúc và động lực cốt lõi khi nguyên mẫu Demeter hiện diện. Những phụ nữ trở thành bác sĩ tâm lý, chuyên viên vật lý trị liệu, trị liệu phục hồi chức năng hay bác sĩ nhi khoa thường đang bộc lộ thiên hướng Demeter trong lựa chọn nghề nghiệp của mình. Nhiều phụ nữ làm tình nguyện viên tại các trường mầm non, tiểu học, bệnh viện hay viện dưỡng lão cũng đang vận dụng trọn vẹn phẩm chất Demeter vào công việc.

Một số phụ nữ Demeter trở thành những nhân vật trụ cột trong các tổ chức, nơi đón nhận nguồn năng lượng mẫu tử dồi dào từ cô. Thông thường, người phụ nữ Demeter trong hoàn cảnh này có sức ảnh hưởng cá nhân rất lớn. Cô có thể là người đã mường tượng và đặt nền móng sáng lập nên tổ chức, dồn hết tâm huyết sức lực vào đó và đóng vai trò quyết định cho những thành công ban đầu.

Tuy nhiên, những người phụ nữ Demeter ở vị trí lãnh đạo hoặc “người mẹ sáng lập” này thường phải tìm đến tư vấn tâm lý vì nhiều lý do: Tổ chức có thể chiếm trọn thời gian và công sức đến mức cô hầu như không còn chút năng lượng nào cho bản thân. Những khao khát riêng tư về một người bạn đời (nếu có thêm nguyên mẫu Hera) hay một đứa con ruột thịt đành phải gác lại mà không được thỏa nguyện.

Những xung đột nội tâm và mâu thuẫn với cấp dưới cũng nảy sinh vì cô là người nắm quyền lực nhưng lại tự coi mình — và được người khác nhìn nhận — như một người mẹ bao bọc. Chẳng hạn, cô rất khó lòng sa thải hay khiển trách thẳng thắn một nhân viên kém năng lực vì cô thấy thương hại họ và cảm thấy tội lỗi nếu làm tổn thương người khác. Hơn nữa, nhân viên thường kỳ vọng cô phải chăm sóc họ như một người mẹ chu đáo (điều họ hiếm khi đòi hỏi ở các sếp nam), và họ sẽ dễ sinh lòng oán giận, tức tối mỗi khi cô không đáp ứng được điều đó.

MỐI QUAN HỆ VỚI PHỤ NỮ

Phụ nữ Demeter không có tính cạnh tranh với những người phụ nữ khác, dù là để tranh giành đàn ông hay tranh đua thành tích. Mọi sự đố kỵ hay ghen tị nếu có ở họ thường chỉ xoay quanh chuyện con cái. Một phụ nữ Demeter không có con sẽ luôn tự ti khi so sánh bản thân với những phụ nữ đồng trang lứa đã làm mẹ. Nếu bị hiếm muộn, cô có thể cảm thấy cay đắng trước việc người khác mang thai quá dễ dàng — đặc biệt là khi chứng kiến họ đi phá thai.

Về sau, nếu con cái trưởng thành sống xa cách hoặc lạnh nhạt về tình cảm, cô sẽ ghen tị với những người mẹ có con cái thường xuyên lui tới quấn quýt. Ở chặng đời đó, nỗi ghen tị có thể tái sinh sau hai mươi lăm năm, nhưng lần này là xoay quanh chuyện cháu chắt.

Phụ nữ Demeter có thái độ phức tạp, vừa ủng hộ vừa e dè đối với phong trào nữ quyền. Nhiều người bất bình khi những người đấu tranh nữ quyền hạ thấp giá trị của thiên chức làm mẹ; họ khao khát được làm một người mẹ toàn thời gian nhưng giờ đây lại cảm thấy bị áp lực phải ra ngoài xã hội kiếm tiền. Mặt khác, phụ nữ Demeter lại nhiệt liệt ủng hộ các phong trào bảo vệ quyền lợi phụ nữ, chẳng hạn như chống bạo hành trẻ em hay xây dựng các nhà tạm lánh cho phụ nữ bị bạo hành gia đình.

Thông thường, phụ nữ Demeter có tình bạn rất bền chặt với những phụ nữ Demeter khác. Nhiều tình bạn keo sơn bắt đầu từ những ngày họ cùng bỡ ngỡ làm mẹ. Họ dựa vào những người bạn gái để tìm kiếm sự nâng đỡ cảm xúc lẫn sự hỗ trợ thực tế nhiều hơn là trông cậy vào chồng mình. Chẳng hạn, một phụ nữ từng kể: “Khi tôi phải nằm viện, cô bạn Ruth đã đón mấy đứa nhỏ nhà tôi về chăm sóc, và tối nào cũng mời chồng tôi sang ăn cơm… Suốt hai tuần liền, cô ấy lo bữa ăn cho chín đứa trẻ, gồm bốn đứa nhà cô ấy và năm đứa nhà tôi, cùng ba người lớn… Tôi cũng sẽ làm như vậy cho cô ấy nếu ở vị thế ngược lại.” Rõ ràng, người phụ nữ này chủ động tìm kiếm sự tương trợ từ bạn bè bè bạn hơn là mong đợi người chồng tự quán xuyến gia đình và con cái khi vắng bóng mình.

Trong gia đình, các thế hệ bà mẹ và con gái cùng mang phẩm chất Demeter có thể duy trì sự gắn kết khăng khít qua nhiều thế hệ. Những gia đình này mang đậm màu sắc mẫu hệ. Và những người phụ nữ trong nhà luôn nắm rõ mọi sự tình của đại gia đình hơn hẳn những người chồng.

Mô hình mẹ - con này cũng có thể lặp lại với bạn bè cùng trang lứa. Người phụ nữ Demeter có thể đóng vai người mẹ chở che cho một người bạn mang tính cách Persephone còn non nớt và thiếu quyết đoán. Hoặc nếu cả hai đều là phụ nữ Demeter nhưng đồng thời có nét tính cách Persephone, họ có thể luân phiên chăm sóc lẫn nhau: lúc này họ cùng là Demeter để chia sẻ tường tận mọi niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống; lúc khác họ lại hóa thân thành hai nàng Persephone hồn nhiên, tinh nghịch cùng nhau cười đùa.

Các cặp đôi đồng tính nữ đôi khi cũng đi theo mô hình Demeter - Persephone, trong đó hạnh phúc của người phụ nữ Demeter phụ thuộc vào sự trọn vẹn của mối quan hệ với người bạn đời trẻ tuổi hoặc non nớt hơn. Chừng nào còn bên nhau, người phụ nữ Demeter còn cảm thấy bản thân tràn đầy sinh lực và sáng tạo. Công việc và sự sáng tạo của cô thăng hoa nhờ được ở bên một người phụ nữ mà cô tôn sùng như một nữ thần. Cô có thể nảy sinh tâm lý chiếm hữu đối với nàng Persephone của mình nếu luôn nơm nớp lo sợ mất nàng. Cô có thể vô tình nuôi dưỡng sự phụ thuộc và độc chiếm, điều này về lâu dài sẽ làm xói mòn mối quan hệ.

Tuy nhiên, phụ nữ Persephone vốn là mẫu nhân cách trẻ trung, chưa định hình. Mọi thứ ở cô đều mơ hồ và chưa rõ nét. Cô là một phụ nữ tiếp nhận, nữ tính mà xu hướng tình dục cũng có thể mềm dẻo, dễ thay đổi như chính con người cô. Chẳng hạn, dù đang trong một mối quan hệ đồng tính nữ, cô vẫn có thể bị cuốn hút bởi một người đàn ông. Nếu người phụ nữ Persephone rời bỏ người tình Demeter khi xu hướng tính dục dị tính bộc phát trước sự theo đuổi của một người đàn ông, người phụ nữ Demeter sẽ cảm thấy như chính câu chuyện thần thoại đau thương đang tái hiện trước mắt mình. Nàng Persephone của cô đã bị “Hades bắt cóc” một cách đầy bất ngờ, để lại một nỗi mất mát tan nát cõi lòng.

MỐI QUAN HỆ VỚI ĐÀN ÔNG

Phụ nữ Demeter luôn thu hút những người đàn ông có xu hướng tìm kiếm sự chở che từ mẫu phụ nữ người mẹ. Một phụ nữ Demeter chuẩn mực thường không phải là người chủ động chọn lựa. Cô bước vào mối quan hệ để đáp lại nhu cầu cần được chăm sóc của người đàn ông, thậm chí ở bên anh ta đơn thuần chỉ vì lòng thương hại. Phụ nữ Demeter không đặt quá nhiều kỳ vọng vào đàn ông. Họ thường quan niệm rằng: “Đàn ông suy cho cùng cũng chỉ là những đứa trẻ to xác mà thôi.”

Một kiểu cặp đôi rất phổ biến có phụ nữ Demeter là mô hình Người Mẹ Vĩ Đại kết đôi với “Người tình - con trai”. Mối quan hệ mang tính nguyên mẫu mẹ - con này không nhất thiết ám chỉ sự chênh lệch tuổi tác ngoài đời, dù người đàn ông có thể trẻ hơn. Thông thường, anh ta là một người tài hoa, nhạy cảm nhưng luôn cảm thấy mình không được người đời công nhận hay thấu hiểu, những người không nhận ra nét đặc biệt của anh (như cách cô nhìn nhận) và không sẵn lòng bao dung cho tính vô trách nhiệm của anh (như cách cô nhẫn nhịn). Anh ta giống một cậu bé ích kỷ, non nớt, đắm chìm trong sự tự phụ về bản thân hơn là một người đàn ông trưởng thành. Cô hoàn toàn đồng tình với sự tự tôn của anh và liên tục bỏ qua những hành vi ích kỷ, vô tâm mà người ngoài không thể nào chấp nhận nổi.

Trong mắt cô, thế giới bên ngoài quá đỗi khắc nghiệt với anh. Xã hội cần phải châm chước cho anh, giống như cô vẫn luôn làm. Sự vô tâm của anh thường khiến cô tổn thương và giận dỗi — nhưng chỉ cần anh thốt lên rằng anh trân trọng cô biết bao, hay cô là người duy nhất trên đời thực sự yêu thương anh, thì mọi lỗi lầm lại được tha thứ như chưa từng có chuyện gì xảy ra.

Giống như người mẹ tự hào về cậu con trai khôi ngô tuấn tú, luôn tự hỏi làm sao mình có thể sinh ra một vị thần trẻ tuổi tuyệt mỹ đến thế, người phụ nữ Demeter đóng vai Người Mẹ Vĩ Đại trước người tình cũng luôn nhìn vẻ ngoài (hoặc tài năng) của anh với sự ngưỡng mộ sùng kính. Một phụ nữ Demeter từng chia sẻ: “Anh ấy trong mắt tôi đẹp như bức tượng David của Michelangelo vậy. Tôi thấy hạnh phúc khi được chăm sóc anh ấy. Tôi đã chiều chuộng anh ấy đến hư thân.” Cô nói những lời này với một niềm tự hào khôn xiết chứ không chút đắng cay.

Bản tính người mẹ cùng sự bất lực trong việc nói lời từ chối khiến phụ nữ Demeter rất dễ trở thành con mồi bị lợi dụng bởi những kẻ rối loạn nhân cách chống đối xã hội (sociopath) — một kiểu đàn ông khác cũng rất thường tìm đến với phụ nữ Demeter. Mối quan hệ giữa Demeter và kẻ rối loạn nhân cách thoạt nhìn có vẻ giống mô hình Người Mẹ Vĩ Đại - Người tình con trai, nhưng người tình con trai vẫn có năng lực yêu thương, lòng trung thành và biết cắn rứt lương tâm. Kẻ rối loạn nhân cách hoàn toàn thiếu vắng những phẩm chất đó — đây là điểm khác biệt mang tính sống còn.

Kẻ rối loạn nhân cách hành xử dựa trên niềm tin mặc định rằng nhu cầu của hắn hiển nhiên phải được đáp ứng. Hắn không có khả năng gắn kết cảm xúc sâu sắc hay biết ơn. Thái độ của hắn luôn thường trực câu hỏi: “Dạo này cô đã làm được gì cho tôi rồi?”. Hắn nhanh chóng phủi sạch mọi sự hy sinh, hào phóng trong quá khứ của người phụ nữ Demeter, cũng như xóa sạch ký ức về những hành vi bòn rút bỉ ổi của chính mình. Hắn thổi phồng nhu cầu của bản thân — và chính sự “thiếu thốn” giả tạo đó lại kích hoạt phản xạ bao bọc, chở che đầy hào phóng của Demeter. Một mối quan hệ với kẻ rối loạn nhân cách có thể giam cầm cuộc đời tình cảm của người phụ nữ Demeter suốt nhiều năm và vắt kiệt cô về mặt tài chính.

Một mẫu bạn đời điển hình khác của Demeter là người đàn ông muốn tìm kiếm “một cô gái y hệt người mẹ kính yêu của mình”. Giống như một chú bé Oedipus thu nhỏ từng kiên nhẫn chờ đợi — cậu bé bốn, năm tuổi từng mơ ước lớn lên sẽ lấy mẹ — nay đã trở thành một người đàn ông trưởng thành đi tìm kiếm một người vợ hiền thục để làm mẹ cho chính mình. Anh ta muốn cô phải dịu dàng, ấm áp, nhạy bén và biết chăm lo: quán xuyến từng bữa ăn, mua sắm và giặt là quần áo, nhắc nhở anh đi khám bác sĩ hay nha sĩ đúng hẹn, và sắp xếp toàn bộ đời sống xã hội cho anh.

Trong số tất cả những người đàn ông bị thu hút bởi phẩm chất Demeter, “người đàn ông của gia đình” là mẫu người duy nhất thực sự trưởng thành và biết sẻ chia. Người đàn ông này được thôi thúc mạnh mẽ bởi ước muốn xây dựng tổ ấm, và anh nhìn thấy ở người phụ nữ Demeter một người bạn đồng hành chung chí hướng. Không chỉ là một “người cha tuyệt vời” cho các con, anh còn biết che chở và bảo vệ cô. Nếu cô gặp khó khăn trong việc từ chối những kẻ muốn lợi dụng lòng tốt của mình, anh sẽ là người giúp cô biết cách tự bảo vệ bản thân.

Người đàn ông của gia đình cũng giúp cô hoàn thiện chính mình thông qua việc sinh con đẻ cái. Ngược lại, ba kiểu đàn ông kể trên thường cảm thấy bị đe dọa bởi sự xuất hiện của con cái và có thể ép cô phá thai nếu lỡ có bầu. Sự ép buộc này sẽ đẩy cô vào một cuộc khủng hoảng mẫu tử tột cùng: hoặc là từ bỏ người đàn ông mà cô đang bảo bọc, hoặc là từ bỏ thiên chức làm mẹ. Sự lựa chọn tàn nhẫn ấy khiến cô cảm thấy như một người mẹ bị buộc phải hy sinh một trong hai đứa con ruột thịt của mình.

TÌNH DỤC

Khi Demeter là nguyên mẫu thống trị trong tính cách của một người phụ nữ, tình dục thường không chiếm vị trí quá quan trọng. Demeter thường không có ham muốn tình dục mạnh mẽ. Cô là một phụ nữ ấm áp, giàu tình cảm, nữ tính, người thích âu yếm, ôm ấp hơn là làm tình — một người phụ nữ của những cái ôm siết dịu dàng hơn là một người tình bốc lửa.

Nhiều phụ nữ Demeter có cái nhìn khá khắt khe, bảo thủ đối với tình dục. Với họ, tình dục là để duy trì nòi giống chứ không phải để tìm kiếm khoái lạc. Một số phụ nữ Demeter xem tình dục như một nghĩa vụ chu cấp hoặc chăm sóc của người vợ — cô đang đáp ứng nhu cầu của chồng. Và nhiều phụ nữ Demeter luôn cất giấu một bí mật “tội lỗi” cho riêng mình: đối với họ, hành vi thể xác mang lại khoái cảm nhục cảm sâu sắc nhất chính là khi cho con bú, chứ không phải là khi ân ái với chồng.

HÔN NHÂN

Đối với phụ nữ Demeter, bản thân hôn nhân không phải là mục tiêu tối thượng mang tính sống còn như đối với phụ nữ Hera. Hầu hết phụ nữ Demeter muốn kết hôn chủ yếu là để sinh con. Trừ khi có thêm Aphrodite hoặc Hera hoạt động mạnh mẽ trong tâm thức, người phụ nữ Demeter chỉ xem hôn nhân là một bước đệm tất yếu mở đường cho sự ra đời của những đứa trẻ, và là môi trường lý tưởng nhất để nuôi dạy con cái.

CON CÁI

Người phụ nữ Demeter có nhu cầu sâu sắc được làm mẹ về mặt sinh học. Cô khao khát được mang nặng đẻ đau và nuôi con bằng dòng sữa của chính mình. Cô cũng có thể là một người mẹ nuôi, mẹ kế giàu lòng yêu thương, nhưng nếu không thể có một đứa con do chính mình sinh ra, một khoảng trống khao khát sâu thẳm trong cô sẽ không bao giờ được lấp đầy và cô sẽ luôn cảm thấy bản thân cằn cỗi. (Trái lại, nhiều phụ nữ Artemis hay Athena lại sẵn sàng đón nhận một gia đình có sẵn bằng cách kết hôn với người đàn ông đã có con riêng).

Những người phụ nữ Demeter luôn đồng nhất nhìn nhận bản thân là những người mẹ tốt, luôn hành động vì những điều tốt đẹp nhất cho con cái. Tuy nhiên, xét từ góc độ ảnh hưởng thực tế lên con cái, phụ nữ Demeter dường như hoặc là những người mẹ vĩ đại tuyệt vời, hoặc lại trở thành những người mẹ độc đoán, kiểm soát và nuốt chửng cuộc đời con.

Khi những đứa con đã trưởng thành quay sang oán trách mình, người phụ nữ Demeter sẽ cảm thấy vô cùng tổn thương và hoang mang. Cô không thể hiểu nổi tại sao con cái lại đối xử tệ bạc với mình như vậy, trong khi những người mẹ khác lại có những đứa con biết kính yêu và trân trọng mẹ. Cô cũng không thể nhận ra rằng chính bản thân mình có thể đã góp phần gây ra những bế tắc của con cái. Cô chỉ ý thức được những ý định tốt đẹp của mình, mà hoàn toàn mù quáng trước những yếu tố tiêu cực đã vô tình đầu độc mối quan hệ mẹ con.

Việc một người mẹ Demeter tạo ra ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực lên con cái phụ thuộc vào việc cô giống với nữ thần Demeter ở giai đoạn “trước vụ bắt cóc” hay “sau vụ bắt cóc”. Trước khi Persephone bị bắt đi, Demeter luôn tin tưởng rằng mọi sự đều an lành (khi Persephone mải mê hái hoa trên đồng cỏ) và thanh thản làm công việc của mình. Nhưng sau vụ bắt cóc, Demeter chìm trong trầm uất và phẫn nộ; bà rời bỏ đỉnh Olympus và ngừng mọi hoạt động.

Giai đoạn “trước vụ bắt cóc” diễn ra dưới nhiều hình thức ngoài đời thực. Với người phụ nữ đối diện với cảnh tổ ấm trống trải khi đứa con cuối cùng rời nhà và cảm thấy ý nghĩa cuộc sống của mình bị “bắt cóc mất”, giai đoạn trước đó chính là cuộc sống gia đình êm ấm, gắn bó kéo dài suốt khoảng hai mươi lăm năm. Với người phụ nữ có con gái bất chấp sự phản đối của mẹ để chuyển đến sống chung với một người đàn ông mà bà coi như một “kẻ bắt cóc Hades”, giai đoạn trước đó là khi con gái còn ngoan ngoãn như một bản sao nối dài của mẹ, cùng chia sẻ chung những giá trị và kỳ vọng tương lai.

Một số người mẹ Demeter luôn thường trực nỗi sợ hãi rằng điều tồi tệ sẽ ập đến với con mình. Họ hành xử như thể đang đề phòng một “vụ bắt cóc” ngay từ giây phút đứa trẻ mới chào đời. Hệ quả là họ bóp nghẹt sự độc lập của con và ngăn cản con xây dựng các mối quan hệ xã hội bên ngoài. Ẩn sâu dưới nỗi lo âu thôi thúc họ hành động như vậy chính là nỗi sợ hãi tột cùng bị mất đi tình cảm và sự gắn bó của đứa con.

Ngoại cảnh cũng có thể là nguyên nhân kích hoạt mặt tiêu cực của Demeter. Một phụ nữ nhớ lại rằng suốt sáu năm sau khi sinh con gái, cuộc sống của cô êm đềm như một đặc ân thiên đường. Thế giới thật an toàn, việc làm mẹ tràn đầy niềm vui và sự thỏa nguyện. Rồi một biến cố ập đến, kinh hoàng và đột ngột hệt như cảnh Hades trồi lên từ vết nứt của lòng đất.

Một buổi chiều nọ, người mẹ gửi con gái cho người trông trẻ. Đứa bé tha thẩn sang nhà hàng xóm chơi và đã bị lạm dụng tình dục. Sau biến cố đó, đứa trẻ trở nên hoảng loạn, sợ hãi, liên tục gặp ác mộng và luôn cảnh giác, e dè trước đàn ông — kể cả với chính cha ruột của mình.

Người mẹ phát điên vì phẫn nộ, đau đớn và dằn vặt tội lỗi vì đã không có mặt ở đó để bảo vệ con. Trước đây, cô từng là một người mẹ bao dung, tin tưởng và có phần thoải mái trong cách nuôi dạy. Sau biến cố, cô chìm trong mặc cảm tội lỗi và trách nhiệm, mất hết sự tự tin và luôn nơm nớp lo sợ điều tồi tệ sẽ tái diễn. Cô biến thành một người mẹ kiểm soát thái quá và bảo bọc đến nghẹt thở. Mọi niềm vui, sự hồn nhiên phóng khoáng, cảm giác về một thế giới an toàn và lòng tự tin của cô đều tan biến hoàn toàn.

Một người mẹ Demeter có thể tự dằn vặt bản thân trước bất kỳ biến cố bất lợi nào xảy đến với con cái. Cho đến khi cô có thể nhận thức được sự phi lý trong kỳ vọng muốn trở thành một người mẹ hoàn hảo, cô vẫn luôn tự đòi hỏi bản thân phải toàn tri và toàn năng, có thể lường trước mọi hiểm nguy và bảo bọc con khỏi mọi đau thương trần thế.

Với tâm niệm muốn bảo vệ con, người phụ nữ Demeter có thể trở nên độc đoán và thích kiểm soát. Bà can thiệp vào từng đường đi nước bước, luôn đứng ra dàn xếp thay con và giành lấy quyền giải quyết mỗi khi có bất kỳ nguy cơ tổn hại nào xuất hiện. Hậu quả là đứa trẻ mãi mãi phụ thuộc vào mẹ trong việc đối phó với các vấn đề và các mối quan hệ ngoài xã hội.

Những đứa con của một người mẹ Demeter kiểm soát đôi khi bị gắn chặt bên mẹ suốt đời, sợi dây rốn tâm lý chưa từng một lần bị cắt đứt. Bị chi phối bởi cá tính mạnh mẽ của mẹ, họ mãi mãi là những “cô con gái bé bỏng của mẹ” hay những “cậu bé bám váy mẹ” ngay cả khi đã bước vào tuổi trưởng thành. Một số người thậm chí không bao giờ kết hôn. Khi lập gia đình, họ thường duy trì mối liên kết với mẹ đẻ bền chặt hơn cả với bạn đời.

Chẳng hạn, một người con trai của Demeter có thể luôn túc trực phục tùng mọi yêu cầu của mẹ, khiến người vợ phải ngậm đắng nuốt cay vì nguyện vọng của mình luôn bị xếp sau. Hoặc một cô con gái của Demeter không bao giờ đồng ý đi nghỉ dưỡng dài ngày cùng chồng, chỉ vì cô không thể an tâm rời xa mẹ suốt ngần ấy thời gian.

Để tự cứu lấy cuộc sống của chính mình, một số đứa con của người mẹ Demeter kiểm soát thái quá có thể chọn cách bứt phá dữ dội và trốn chạy thật xa, tạo ra khoảng cách lớn cả về mặt địa lý lẫn tình cảm. Họ thường làm vậy khi người mẹ trong vô thức đã liên tục dùng cảm giác mang ơn, tội lỗi hoặc sự phụ thuộc để ràng buộc họ.

Một hình mẫu người mẹ tiêu cực khác của Demeter là người mẹ không bao giờ biết nói lời từ chối với con cái. Bà tự nhìn nhận mình là một người mẹ vị tha, hào phóng vô hạn, chỉ biết cho đi và cho đi. Ngay từ khi con còn nhỏ, người mẹ Demeter này đã muốn con có được bất cứ thứ gì chúng vòi vĩnh. Nếu món đồ vượt quá khả năng tài chính, bà sẵn sàng thắt lưng buộc bụng hy sinh để mua bằng được, hoặc sẽ gặm nhấm nỗi cắn rứt tội lỗi nếu không đáp ứng được.

Hơn thế nữa, bà hoàn toàn thất bại trong việc thiết lập giới hạn hành vi cho con. Từ lúc con mới chập chững, bà đã luôn nhượng bộ trước mọi yêu sách, vô tình nuôi dưỡng thói ích kỷ của chúng. Hậu quả là những đứa trẻ lớn lên với tâm lý cho rằng bản thân mặc nhiên có quyền được hưởng những đặc quyền đặc lợi và hoàn toàn không biết cách tuân thủ kỷ luật. Những vấn đề về hành vi bắt đầu nảy sinh ở trường học; những xung đột với cấp trên làm gián đoạn sự nghiệp của chúng sau này. Trong nỗ lực trở thành một “người mẹ tốt” chu cấp mọi thứ, người mẹ ấy rốt cuộc lại biến thành điều hoàn toàn ngược lại.

TUỔI TRUNG NIÊN

Giai đoạn trung niên là thời khắc bước ngoặt quan trọng đối với phụ nữ Demeter. Nếu chưa từng sinh con, cô sẽ bị ám ảnh bởi thực tế rằng chiếc đồng hồ sinh học đang điểm những khắc cuối cùng cho cơ hội mang thai. Những phụ nữ Demeter đã kết hôn sẽ liên tục thúc ép người chồng còn do dự về chuyện con cái, và họ tìm đến các chuyên gia hỗ trợ sinh sản nếu gặp khó khăn trong việc thụ thai hoặc sảy thai. Việc nhận con nuôi bắt đầu được cân nhắc nghiêm túc. Và những phụ nữ độc thân có thể tính đến chuyện làm mẹ đơn thân.

Ngay cả khi đã có con, những năm tháng trung niên của người phụ nữ Demeter cũng không kém phần hệ trọng, dù cô có thể chưa nhận thức được tầm ảnh hưởng của giai đoạn này trong việc định hình phần đời còn lại. Con cái cô đang lớn lên, và mỗi bước tiến của chúng hướng tới sự tự lập đều là một bài kiểm tra khắc nghiệt đối với khả năng buông bỏ sự phụ thuộc của chúng vào cô.

Lúc này, cô cũng có thể cảm thấy thôi thúc muốn sinh thêm một đứa con muộn màng. Một phụ nữ từng tìm đến tôi giữa cơn khủng hoảng tuổi trung niên: Con cái cô đều đã đi học và hiện tại, ở tuổi bốn mươi, đã đến lúc cô phải quay lại giảng đường để học tiếp nếu muốn phát triển vượt ra ngoài cái bóng của Demeter. Cô nhận ra rằng mình đang sợ thất bại ở bậc cao học, và việc sinh thêm một đứa con là cái cớ duy nhất mà chính bản thân cô có thể chấp nhận để trì hoãn việc nhập học. Khi tách bạch được khao khát có thêm con với nỗi sợ thất bại trong học tập, cô mới có thể tập trung giải quyết nỗi lo âu này. Kết quả là cô đã theo học cao học, nghiên cứu chuyên ngành mình đam mê và hiện đã trở thành một giảng viên đầy nhiệt huyết.

Ở tuổi trung niên, một người phụ nữ sáng lập tổ chức có thể đối mặt với khủng hoảng khi tổ chức đó phát triển đủ lớn khiến những kẻ khác thèm muốn vị trí và quyền lực của cô. Trừ khi cô sở hữu thêm tư duy chiến lược nhạy bén của Athena và biết cách chơi trò chính trị khôn khéo, những nhà quản lý đầy tham vọng có thể “bắt cóc” tổ chức mà cô đã mang nặng đẻ đau và gây dựng từ thuở sơ khai. Nỗi mất mát ấy sẽ dìm cô vào hố sâu của một Demeter giận dữ và đau buồn.

Ngay cả khi không có các cuộc tranh giành quyền lực hay bản thân vượt qua được biến cố, những vấn đề cá nhân vẫn sẽ trỗi dậy — đối với cô cũng như đối với mọi phụ nữ Demeter đã dồn trọn năng lượng mẫu tử vào công việc. Giờ là lúc cô phải suy ngẫm xem điều gì đang thực sự thiếu vắng trong cuộc sống của mình, và cô có thể làm gì để tìm lại sự viên mãn cho bản thân.

NHỮNG NĂM THÁNG TUỔI GIÀ

Khi về già, phụ nữ Demeter thường chia thành hai nhóm số phận trái ngược. Nhiều người tìm thấy ở giai đoạn này sự viên mãn tuyệt vời. Họ vẫn là những phụ nữ năng động, bận rộn — như họ vẫn luôn như vậy — những người đã đúc kết được nhiều bài học từ cuộc đời và được mọi người kính trọng nhờ sự thông thái thực tế cùng lòng nhân hậu bao dung. Họ là những phụ nữ Demeter đã học được cách không trói buộc người khác vào mình cũng như không để ai lợi dụng lòng tốt. Thay vào đó, họ khuyến khích sự tự lập và tôn trọng lẫn nhau. Con cái, cháu chắt, khách hàng, học trò hay bệnh nhân thuộc nhiều thế hệ đều dành trọn tình yêu thương và sự kính trọng cho bà. Bà giống như nữ thần Demeter ở đoạn kết của thiên thần thoại, người đã ban phát những món quà quý giá cho nhân loại và được người đời tôn vinh tột bậc.

Số phận trái ngược hoàn toàn sẽ giáng xuống người phụ nữ Demeter luôn tự coi mình là nạn nhân. Nguồn cơn nỗi bất hạnh của bà thường bắt nguồn từ những thất vọng và kỳ vọng không thành ở tuổi trung niên. Giờ đây, khi đồng nhất mình với hình ảnh một Demeter tang tóc, bị phản bội và giận dữ ngồi trong đền thờ không cho bất cứ thứ gì sinh sôi, người phụ nữ ấy chẳng làm gì trong những năm tháng xế chiều ngoài việc già đi trong sự cay đắng và hận thù chất chồng.

NHỮNG KHỦNG HOẢNG TÂM LÝ

Nữ thần Demeter là một biểu tượng quyền năng to lớn. Khi bà ngừng làm việc, mọi sự sống trên mặt đất đều đình trệ và tất cả các vị thần trên đỉnh Olympus phải lũ lượt kéo xuống van nài bà khôi phục lại mùa màng. Thế nhưng, bà lại bất lực không thể ngăn chặn vụ bắt cóc Persephone hay ép buộc Hades trả lại con ngay lập tức; bà bị biến thành nạn nhân, những lời khẩn cầu của bà bị ngó lơ, và bà chìm sâu vào trầm cảm. Những khó khăn mà người phụ nữ Demeter đối mặt ngoài đời thực cũng xoay quanh những chủ đề tương tự: tâm lý nạn nhân, quyền lực và sự kiểm soát, sự bộc lộ cơn giận, và chứng trầm cảm.

ĐỒNG NHẤT HÓA VỚI DEMETER

Người phụ nữ đồng nhất hoàn toàn với Demeter sẽ hành xử như một nữ thần bao dung, chu cấp vô hạn cho mọi người. Cô không có khả năng nói “không” khi ai đó cần đến sự chú ý hoặc giúp đỡ của mình. Đặc điểm này khiến cô nán lại bên điện thoại lâu hơn mong muốn để lắng nghe một người bạn đang chán nản, nhận lời làm hội trưởng hội phụ huynh dù trong lòng không hề muốn, hay từ bỏ buổi chiều rảnh rỗi hiếm hoi để giúp đỡ người khác thay vì dành thời gian chăm sóc bản thân.

Hình bóng Demeter cũng hiện diện ở vị chuyên gia tâm lý sẵn sàng dành cho thân chủ đang lo âu một giờ trị liệu phát sinh — vốn là khoảng nghỉ duy nhất trong lịch trình dày đặc cả ngày của cô; người mà buổi tối liên tục bị gián đoạn bởi những cuộc gọi đường dài của bệnh nhân, và mức phí trị liệu của cô luôn ở mức thấp nhất trong khung giá. Bản năng nuôi dưỡng vô độ này dần dà sẽ vắt kiệt người phụ nữ làm nghề chăm sóc xã hội, dẫn đến hội chứng “kiệt sức” (burnout) với các triệu chứng mệt mỏi và thờ ơ, rệu rã.

Khi một phụ nữ có phản xạ tự nhiên luôn nói “có” với bất kỳ ai cần điều gì ở mình, cô sẽ nhanh chóng rơi vào cảnh quá tải vì ôm đồm quá nhiều việc. Cô không phải là một nguồn tài nguyên thiên nhiên vô tận, ngay cả khi người đời và nguyên mẫu Demeter bên trong kỳ vọng cô phải như thế. Người phụ nữ Demeter buộc phải đối diện và thách thức vị nữ thần này hết lần này đến lần khác nếu muốn làm chủ cuộc đời mình. Thay vì phản xạ đồng ý theo bản năng, cô phải có khả năng tự lựa chọn thời điểm, cách thức và đối tượng mà mình muốn trao tặng. Để làm được điều đó, cô phải học cách nói “không” — với cả những người đang đòi hỏi ở cô lẫn với vị nữ thần đang ngự trị bên trong mình.

BẢN NĂNG LÀM MẸ

Nếu để nguyên mẫu này hoàn toàn chi phối, người phụ nữ Demeter cũng sẽ không thể khước từ việc mang thai. Vì làm mẹ là một mệnh lệnh nội tâm bức thiết, cô có thể vô thức đồng lõa với nguyên mẫu Demeter, “quên bẵng” đi những ngày rụng trứng, hoặc “sơ ý bất cẩn” trong việc tránh thai. Kết quả là cô thấy mình có thai ngay trong những hoàn cảnh thực tế còn lâu mới lý tưởng.

Người phụ nữ Demeter cần phải có quyền chủ động lựa chọn thời điểm và người bạn đời mà cô muốn cùng sinh con. Cô cần nhận thức rõ rằng vị nữ thần Demeter bên trong mình chẳng hề màng đến thực tế cuộc sống hay tính toán thời điểm phù hợp. Để việc sinh con diễn ra đúng thời điểm chín muồi trong đời, cô phải chống lại sự thôi thúc mù quáng của Demeter bằng cách luôn tỉnh táo và cẩn trọng trong các biện pháp ngừa thai.

Mệt mỏi triền miên, đau đầu, đau bụng kinh dữ dội, viêm loét dạ dày, huyết áp cao và đau lưng kinh niên là những triệu chứng thể chất rất phổ biến ở những phụ nữ Demeter gặp khó khăn trong việc từ chối hoặc kìm nén cơn giận khi bị làm việc quá sức và gánh vác quá nhiều trách nhiệm hoặc nuôi quá nhiều con. Thông điệp gián tiếp được phát ra qua những triệu chứng bệnh tật này là: “Tôi đã kiệt sức, chịu quá nhiều áp lực và đau đớn rồi — xin đừng bắt tôi phải gánh vác thêm bất cứ điều gì nữa!”. Chúng cũng là biểu hiện của chứng trầm cảm mạn tính âm ỉ — hệ quả của việc người phụ nữ không thể lên tiếng phản kháng hiệu quả, dồn nén cơn giận và ấm ức trước những gánh nặng do chính nguyên mẫu Demeter tạo ra.

NUÔI DƯỠNG SỰ PHỤ THUỘC

Năng lực làm mẹ vô biên của người phụ nữ Demeter có thể bị méo mó bởi nhu cầu ích kỷ muốn đứa con phải luôn cần đến mình, và bởi nỗi âu lo bất an mỗi khi con “rời khỏi tầm mắt”. Cô sẽ vô tình nuôi dưỡng sự phụ thuộc và tìm cách giữ đứa con “buộc chặt vào tạp dề của mẹ”. Cô cũng có thể làm điều tương tự trong các mối quan hệ khác. Chẳng hạn, cô có thể bảo bọc “đứa trẻ phụ thuộc” bên trong người yêu như chăm sóc “một cậu bé tội nghiệp”, và nuông chiều “đứa trẻ âu lo” bên trong người bạn của mình.

Người phụ nữ như vậy sẽ biến những người xung quanh thành trẻ con thông qua nỗ lực biến mình thành người không thể thiếu (“Mẹ luôn biết điều gì là tốt nhất”) hoặc kiểm soát thái quá (“Để đấy mẹ/tôi làm hộ cho”). Xu hướng này gieo rắc cảm giác bất an và tự ti về năng lực ở đối phương.

Chẳng hạn trong gian bếp, cô có thể khuyến khích con gái nhỏ học nấu ăn, nhưng lại giám sát sát sao từng li từng tí và cuối cùng luôn là người nhảy vào nêm nếm hay hoàn thiện món ăn. Dù con gái có cố gắng làm gì, người mẹ cũng ngầm phát đi thông điệp: “Con làm chưa đạt đâu” và “Con phải cần có mẹ thì mới làm đúng được”. Trong công việc cũng không khác: với tư cách quản lý, biên tập viên hay người hướng dẫn, cô luôn cho rằng mình “biết rõ nhất” công việc phải làm thế nào và thường giành lấy làm thay, từ đó bóp nghẹt tính sáng tạo và sự tự tin của cấp dưới, đồng thời tự làm tăng khối lượng công việc của chính mình.

Nếu những người xung quanh còn cần đến mình, người phụ nữ Demeter bất an mới cảm thấy an toàn. Nếu họ ngày càng độc lập và tài giỏi hơn, cô sẽ cảm thấy vị thế của mình bị đe dọa. Để giữ được sự yêu thương và nhận được sự chăm sóc ân cần từ cô, người khác thường buộc phải cam chịu ở lại trong vai trò một kẻ phụ thuộc.

Việc một phụ nữ Demeter nuôi dưỡng sự phụ thuộc độc hại hay ngược lại, tạo ra một bệ đỡ an toàn cho người khác phát triển và tỏa sáng, phụ thuộc vào việc nội tâm cô đang cảm thấy tràn đầy sung túc hay thiếu thốn, sợ hãi. Nếu luôn nơm nớp sợ mất người khác hoặc sợ “đứa con” của mình “chưa đủ tốt”, cô có thể trở nên chiếm hữu, độc đoán và kìm kẹp. Sự bất an này biến cô thành một người mẹ lượn lờ kiểm soát hoặc một người mẹ bảo bọc đến ngột ngạt.

Một người mẹ trẻ từng đến phòng khám của tôi đã sớm nhận ra, ngay khi con gái còn ẵm ngửa, rằng cô thuộc mẫu người sẽ rất khó chấp nhận để con lớn lên và rời xa mình. Trận chiến nội tâm đầu tiên xảy ra khi đến giai đoạn tập cho bé ăn dặm. Trước đó cô nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ, tận hưởng sự gắn kết độc quyền trong mối quan hệ và sự phụ thuộc tuyệt đối của đứa trẻ sơ sinh. Khi đến lúc cho bé ăn dặm, người chồng rất háo hức được bón từng thìa bột cho con gái — một bước tiến quan trọng mới trong việc gắn kết tình cha con.

May mắn thay, phần tính cách vị tha của người mẹ bên trong cô hiểu rằng đã đến lúc đứa trẻ cần ăn dặm và chia sẻ sự gắn kết nhiều hơn với cha, dù phần tính cách chiếm hữu muốn trì hoãn càng lâu càng tốt. Ý muốn làm điều tốt nhất cho con cuối cùng đã chiến thắng. Dù vậy, trong thoáng chốc, cô vẫn trải qua cảm giác hụt hẫng đau buồn hệt như một Demeter đang khóc thương cho sự mất mát của mình.

Những phụ nữ Demeter có tính chiếm hữu chỉ thực sự trưởng thành khi họ học cách buông bỏ nhu cầu trói buộc người khác vào mình. Khi làm được điều đó, sự phụ thuộc lẫn nhau độc hại sẽ được chuyển hóa thành sự trân trọng và tình yêu thương chân thành giữa hai cá thể độc lập.

HÀNH VI GÂY HẤN THỤ ĐỘNG

Một phụ nữ Demeter không biết nói lời từ chối sẽ nhanh chóng bị quá tải. Sau đó cô có thể rơi vào tình trạng kiệt quệ, vô cảm, hoặc ấm ức và giận dữ. Nếu cảm thấy mình bị lợi dụng, cô thường không bao giờ dám thẳng thắn bày tỏ, tiếp tục bộc lộ sự thiếu quyết đoán trong việc bảo vệ bản thân — chính điểm yếu từng khiến cô nói “đồng ý” khi đáng lẽ phải nói “không”. Thay vì bộc lộ sự tức giận hay kiên quyết yêu cầu thay đổi, người phụ nữ Demeter thường tự gạt bỏ cảm xúc của mình vì cho rằng bực bội là ích kỷ, và càng cố vùi đầu làm việc cật lực hơn để hoàn thành mọi việc.

Khi cô cố đè nén những cảm xúc chân thật mà chúng vẫn tìm cách rò rỉ ra ngoài, cô bắt đầu bộc lộ các hành vi gây hấn thụ động (passive-aggressive behavior). Cô bỗng nhiên “quên” không tạt qua mua hộ món đồ mà người hàng xóm nhờ vả; cô làm trễ hạn nộp báo cáo hoặc đến muộn trong một cuộc họp quan trọng. Bằng cách này, cô vô thức trút bỏ những gánh nặng mà người khác kỳ vọng cô gánh vác, gián tiếp thể hiện sự thù địch thông qua hành vi không hợp tác, từ đó bộc lộ sự phẫn uất và ngầm khẳng định sự độc lập của mình.

Sẽ tốt hơn rất nhiều nếu cô học cách từ chối ngay từ đầu, bởi các hành vi gây hấn thụ động chỉ khiến cô trông như một kẻ bất tài vô trách nhiệm và càng làm tăng thêm cảm giác tội lỗi bên trong cô.

Sự quyết đoán rõ ràng sẽ tạo ra một kết quả hoàn toàn khác cho cùng một hành động. Thẳng thắn từ chối làm những gì người khác đòi hỏi và nêu rõ lý do là một thông điệp minh bạch; trong khi hành vi gây hấn thụ động lại là một thông điệp mập mờ được mã hóa dưới vỏ bọc của sự bất hợp tác thù địch. Nếu đối phương thực sự tôn trọng nhu cầu của bạn, một lời tuyên bố rõ ràng là đủ. Nhưng việc củng cố lời nói bằng hành động cương quyết thường là điều bắt buộc khi đối phương là kẻ quen thói bóc lột, luôn muốn đạt được mục đích trên sự hy sinh của bạn. Trong thần thoại, Zeus chưa từng đoái hoài đến Demeter cho đến khi bà quyết định “đình công”.

Chỉ đến khi Demeter kiên quyết từ bỏ chức năng của Nữ thần Ngũ cốc, Zeus mới chịu để tâm đến nỗi đau khổ của bà. Khi hành động bất hợp tác của bà đe dọa nhấn chìm trần gian vào nạn đói diệt vong, Zeus mới hốt hoảng nhận ra rằng sẽ chẳng còn người trần nào sống sót để cúng tế các vị thần nếu bà tiếp tục đình công. Chỉ đến lúc đó, ngài mới lắng nghe bà và phái Hermes xuống âm phủ đón Persephone trở về.

Một khi người phụ nữ Demeter nhận thức được các nhu cầu cá nhân (vốn luôn bị chính cô đè nén) và cơn giận khi những nhu cầu đó bị người khác xem thường, cô có thể học tập tấm gương của Demeter. Chẳng hạn, một nhân viên cốt cán đang bị trả lương thấp và làm việc quá tải có thể mạnh dạn đề xuất mức tăng lương xứng đáng cùng việc bổ sung nhân sự, và sẽ không ai thèm lắng nghe cho đến khi cô thể hiện dứt khoát với sếp rằng cô sẽ không tiếp tục cống hiến mù quáng như trước đây nữa.

TRẦM CẢM: HỘI CHỨNG TỔ ẤM TRỐNG TRÃI VÀ CẢM GIÁC TRỐNG RỖNG

Khi người phụ nữ Demeter mất đi một mối quan hệ mà trong đó cô từng đóng vai trò người mẹ che chở, cô không chỉ đánh mất mối quan hệ và thương nhớ người đó, mà cô còn mất đi chính vai trò làm mẹ — thứ từng mang lại cho cô cảm giác về quyền lực, tầm quan trọng và ý nghĩa cuộc đời. Cô bị bỏ lại với một tổ ấm trống rỗng và một cõi lòng hoang hoải.

Thuật ngữ “trầm cảm tổ ấm trống trải” miêu tả phản ứng tâm lý của những phụ nữ dành trọn cả đời cho con cái để rồi suy sụp khi chúng dọn ra ở riêng. Những phụ nữ Demeter khi tan vỡ một mối quan hệ tình cảm cũng có thể phản ứng tương tự, cũng như một phụ nữ Demeter đã dồn tâm huyết “thai nghén và nuôi dưỡng” một dự án suốt nhiều năm trời, để rồi chứng kiến nó thất bại hoặc bị kẻ khác thâu tóm mất. Những đổ vỡ trong tổ chức như vậy khiến cô cảm thấy mình bị cướp đoạt trắng trợn và trở nên cằn cỗi, kiệt quệ.

Khi nguyên mẫu này bị đẩy lên mức tiêu cực cực đoan, người phụ nữ Demeter trầm cảm có thể mất hoàn toàn khả năng sinh hoạt bình thường và cần phải nhập viện tâm thần điều trị. Cô có thể trở thành hiện thân sống của vị nữ thần đau buồn lang thang tìm con vô vọng khắp thế gian. Giống như Demeter, cô có thể bỏ ăn, mất ngủ, không màng tắm rửa. Cô có thể đi đi lại lại không ngừng trong trạng thái bồn chồn hoảng loạn, vặn vẹo đôi bàn tay và khóc than thảm thiết — rơi sâu vào trạng thái trầm cảm kích động nặng (severe agitated depression).

Hoặc cô có thể ngồi bất động như Demeter tại vùng Eleusis, thu mình lại, câm lặng và vô cảm trước mọi thứ xung quanh. Trong mắt cô, vạn vật đều ảm đạm và tiêu điều, thế giới hoàn toàn mất hết ý nghĩa. Cô không còn cảm nhận được chút sắc xanh hay mầm sống nào trong mảnh đời khô cằn của mình. Đây là biểu hiện của chứng trầm cảm thờ ơ lãnh đạm nặng (severe apathetic depression). Trong cả hai phản ứng — kích động hay thờ ơ — sự phẫn uất, thù địch luôn là gốc rễ ngầm ẩn bên dưới: cô căm giận vì nguồn sống mang lại ý nghĩa cho đời mình đã bị tước đoạt mất.

Tất nhiên, khi một Demeter đau buồn phải nhập viện, cô rất cần sự can thiệp y tế chuyên nghiệp. Nhưng nếu cô sớm nhận thức được rằng mình rất dễ bị tổn thương bởi hội chứng trầm cảm tổ ấm trống trải, và nếu cô chủ động áp dụng bốn biện pháp phòng ngừa sức khỏe tâm thần sau đây, phản ứng của cô sẽ nhẹ nhàng hơn rất nhiều:

• Học cách bộc lộ cơn giận một cách lành mạnh thay vì kìm nén và gặm nhấm bên trong sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ trầm cảm.

• Học cách nói “không” giúp cô tránh bị kiệt quệ và chán nản do ôm đồm quá sức để rồi cảm thấy bản thân không được trân trọng và biến thành kẻ tử vì đạo.

• Học cách “buông tay để con tự lớn” giúp cô tránh được nỗi đau đớn giằng xé khi con cái (hoặc cấp dưới, nhân viên, thân chủ) sinh lòng oán giận và tìm cách trốn chạy khỏi cô.

• Nuôi dưỡng và phát triển các nguyên mẫu nữ thần khác bên trong mình giúp cô có thêm nhiều mối quan tâm, đam mê phong phú ngoài thiên chức làm mẹ.

CON ĐƯỜNG TRƯỞNG THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Những phụ nữ Demeter thường rất dễ dàng nhận ra thiên hướng người mẹ mà mình đang thể hiện, bao gồm cả sự khó khăn trong việc nói lời từ chối. Tuy nhiên, họ lại thường có một “điểm mù” rất lớn khi phải nhìn nhận những cảm xúc tiêu cực và hành vi độc hại của mình đối với người khác. Vì những cảm xúc và hành vi này chính là thứ cần phải thay đổi nhất, nên sự trưởng thành tâm lý của người phụ nữ Demeter sẽ bị bế tắc chừng nào cô chưa thể nhìn nhận bức tranh toàn cảnh một cách trung thực.

Phụ nữ Demeter luôn có xuất phát điểm từ những ý định tốt đẹp — điều này kết hợp với nhu cầu luôn muốn thấy mình là một người mẹ tốt đã trở thành rào cản ngăn họ tiếp nhận những góc nhìn phản biện này. Họ thường có xu hướng phòng thủ rất mạnh mẽ. Họ đáp trả những lời phê bình bằng cách khẳng định ý tốt của mình (“Tôi chỉ muốn giúp thôi mà”) hoặc liệt kê hàng loạt những việc làm tốt đẹp và hào phóng mà thực tế họ đã làm cho đối phương.

Cũng giống như việc phụ nữ Demeter khó nói lời từ chối vì trót đồng nhất mình với hình tượng người mẹ bao dung, cô cũng ra sức chối bỏ việc mình đang giận dữ với những người mình yêu thương. Cùng vì lý do đó, cô phủ nhận khả năng bản thân đang có các hành vi gây hấn thụ động, độc đoán kiểm soát hay nuôi dưỡng sự phụ thuộc ở người khác.

Dẫu vậy, cô vẫn luôn ý thức rất rõ rằng mình đang thất vọng vì không được người khác ghi nhận, và cô có thể thừa nhận cảm giác chán nản, trầm cảm của mình. Nếu cô sẵn lòng khám phá những ngõ ngách cảm xúc này, cô có thể dần dần đưa những nét tính cách tiêu cực của Demeter ra ánh sáng của nhận thức. Thừa nhận chúng chính là trở ngại lớn nhất; một khi đã dám đối diện, việc thay đổi hành vi sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.

TRỞ THÀNH NGƯỜI MẸ TỐT CỦA CHÍNH MÌNH

Người phụ nữ Demeter cần học cách “vận dụng” phẩm chất Demeter để chăm sóc cho chính bản thân mình, thay vì chỉ phản xạ theo bản năng để đi cung phụng người khác như thể cô là một nữ thần vô tận. Khi được yêu cầu gánh vác thêm một trách nhiệm mới, cô cần học cách chuyển hướng sự quan tâm, chăm sóc vốn rất nhạy bén với người khác về phía chính mình.

Cô có thể tự hỏi bản thân: “Đây có thực sự là điều mình muốn làm lúc này không?” và “Mình có đủ thời gian và sức lực cho việc này không?”. Khi bị đối xử tệ bạc, cô cần tự trấn an bản thân rằng: “Mình xứng đáng được đối xử tốt hơn thế” và tự khích lệ mình: “Hãy mạnh dạn nói cho họ biết” về những nhu cầu và giới hạn của bản thân.

MỞ RỘNG VƯỢT RA NGOÀI NGUYÊN MẪU DEMETER

Trừ khi người phụ nữ Demeter chủ động tạo không gian trong cuộc sống cho những mối quan hệ và sở thích khác ngoài Demeter, nếu không cô sẽ mãi bị giam hãm trong một khuôn mẫu duy nhất: “chỉ là một Demeter”.

Nếu là một phụ nữ đã kết hôn và có con, liệu cô có đủ quyết tâm để dành riêng những khoảng thời gian đi chơi với chồng mà không vướng bận con cái? Liệu cô có dành thời gian riêng tư cho các hoạt động tĩnh lặng một mình như chạy bộ, thiền định, vẽ tranh hay chơi một nhạc cụ? Hay theo thói quen cố hữu của Demeter, cô sẽ luôn viện cớ “chẳng bao giờ tìm đâu ra thời gian”?

Nếu là một phụ nữ Demeter trong sự nghiệp, toàn bộ năng lượng của cô có thể bị hút cạn vào công việc. Cô có thể đứng đầu một trường mầm non hay điều hành một chương trình chuyên môn và cống hiến toàn bộ thời gian, tâm trí cho nó, để rồi trở về nhà mỗi tối trong trạng thái kiệt sức hoàn toàn. Một Demeter chốn công sở cũng cần phải nỗ lực chống lại việc “chỉ là một Demeter” hệt như một phụ nữ Demeter đang nuôi năm đứa con nhỏ. Nếu không chịu mở rộng bản thân ra ngoài nguyên mẫu Demeter, cô sẽ tự làm tăng nguy cơ rơi vào cơn trầm cảm tổ ấm trống trải khi một ngày kia nhận ra mình không còn được cần đến nữa, và hóa ra bản thân cũng chỉ là người có thể bị thay thế.

PHỤC HỒI SAU TRẦM CẢM

Một người phụ nữ Demeter rơi vào trạng thái đau buồn, trầm cảm là người vừa trải qua một mất mát to lớn. Sự mất mát đó có thể là bất cứ thứ gì mang giá trị tinh thần thiêng liêng đối với cô — một mối quan hệ, một vai trò, một công việc, hay một lý tưởng sống — bất cứ điều gì từng đem lại ý nghĩa cho đời cô mà nay đã tan biến.

Và tương tự như thần thoại về các nữ thần khác, người phụ nữ hoàn toàn có thể bị “mắc kẹt” ở một giai đoạn bi kịch nào đó, hoặc có thể vượt qua toàn bộ diễn biến của thần thoại để hồi sinh và trưởng thành. Một số phụ nữ Demeter trầm cảm không bao giờ có thể gượng dậy; cuộc đời họ mãi mãi chìm trong trống rỗng, cay đắng và cằn cỗi.

Thế nhưng, sự phục hồi và vươn lên là hoàn toàn khả thi. Bản thân câu chuyện thần thoại đã hé lộ hai phương thuốc chữa lành:

• Thứ nhất, sau khi biết tin Persephone bị bắt cóc, Demeter rời bỏ đỉnh Olympus để lang thang dưới trần gian. Tại Eleusis, vị nữ thần đau buồn đã được cưu mang vào một gia đình quý tộc, nơi bà trở thành nhũ mẫu chăm sóc cho cậu bé Demophoon. Bà nuôi nấng cậu bằng mật ngọt và tiên dược, và suýt nữa đã ban cho cậu sự bất tử nếu người mẹ Metanira không can thiệp. Như vậy, bà đã vượt qua nỗi đau mất mát bằng cách mở lòng yêu thương và chăm sóc một sinh linh khác. Dám dấn thân vào một mối quan hệ mới chính là một con đường giúp người phụ nữ Demeter đang đau khổ phục hồi và tìm lại năng lượng sống.

• Thứ hai, sự đoàn tụ với Persephone đã đánh dấu sự hồi sinh hoàn toàn của Demeter. Người mẹ đau thương được sum họp với cô con gái thiếu nữ vĩnh cửu của mình, chấm dứt hoàn toàn cơn trầm cảm, quay trở lại thực hiện thiên chức của Nữ thần Ngũ cốc và cây trái, khôi phục lại sự màu mỡ và sinh sôi cho toàn cõi trần gian.

Xét theo góc độ ẩn dụ tâm lý, đây chính là chìa khóa chấm dứt cơn trầm cảm: nguyên mẫu của tuổi trẻ, sự tươi mới quay trở lại. Quá trình này diễn ra thường rất kỳ diệu và khó nắm bắt. Nó đến sau những ngày tháng khóc than và phẫn nộ cùng cực. Thời gian trôi qua. Rồi một mầm sống cảm xúc khẽ cựa mình thức giấc. Có thể người phụ nữ chợt nhận ra bầu trời hôm nay mang một sắc xanh biếc tuyệt đẹp; hoặc cô xúc động sâu sắc trước lòng trắc ẩn của một ai đó; hoặc cô bỗng thấy thôi thúc muốn hoàn thành một công việc đã bỏ dở từ lâu.

Về mặt cảm xúc, đó chính là những tín hiệu đầu tiên của mùa xuân đang gõ cửa. Không lâu sau những dấu hiệu hồi sinh ấy, người phụ nữ sẽ tìm lại được chính mình, một lần nữa tràn đầy sức sống và lòng bao dung, đoàn tụ trọn vẹn với phần tâm hồn tươi trẻ từng bị đánh mất bấy lâu.

Không chỉ dừng lại ở sự phục hồi đơn thuần, người phụ nữ Demeter còn có thể bước ra khỏi giai đoạn khổ đau với trí tuệ sâu sắc hơn và sự thấu hiểu tâm linh cao rộng hơn. Dưới góc độ trải nghiệm nội tâm, thần thoại về Demeter và Persephone là biểu tượng cho năng lực trưởng thành vượt bậc thông qua khổ đau.

Khi đó, người phụ nữ Demeter — cũng giống như chính nữ thần Demeter — sẽ học được cách chấp nhận sự luân chuyển của các mùa trong kiếp nhân sinh. Cô sẽ đúc kết cho mình một trí tuệ sâu sắc bắt nguồn từ Đất Mẹ, phản chiếu trọn vẹn quy luật của tự nhiên. Người phụ nữ ấy hiểu rằng mình đủ vững vàng để vượt qua mọi bão giông cuộc đời, bởi cô biết rằng cũng giống như mùa xuân luôn nối tiếp sau mùa đông lạnh giá, mọi thăng trầm của đời người đều vận hành theo những quy luật tuần hoàn bất biến.