7. Hermes, Vị Thần Sứ Giả và Người Dẫn Dắt Linh Hồn — Kẻ Giao Tiếp, Kẻ Bịp Bợm, Kẻ Lữ Hành

Ông là vị thần của những điều bất ngờ, của vận may, của những sự trùng hợp và tính đồng bộ (synchronicity). “Hermes vừa bước vào giữa chúng ta,” người Hy Lạp cổ đại thường nói như vậy mỗi khi một khoảng lặng đột ngột bao trùm căn phòng, buông xuống cuộc trò chuyện và mở ra một chiều không gian khác cho buổi tụ họp. Bất cứ khi nào vạn vật dường như bị cố định, cứng nhắc hay “bế tắc”, Hermes lại mang đến sự linh hoạt, chuyển động, những khởi đầu mới — cùng với sự hỗn loạn gần như chắc chắn sẽ xảy ra trước thềm những khởi đầu mới ấy.

— Arianna Stassinopoulos, The Gods of Greece

Ở đây, chúng ta có một bậc thầy của sự mưu trí khéo léo, người dẫn dắt các đàn gia súc, người bạn và người tình của các Nàng tiên (Nymphs) cùng các Nữ thần Duyên dáng (Graces), linh hồn của màn đêm, giấc ngủ và những giấc mơ. Không gì có thể biểu đạt trọn vẹn hơn vẻ tươi vui nhưng đồng thời cũng u tối bí ẩn, mê hoặc và dịu dàng ở Hermes bằng những thanh âm ngọt ngào kỳ diệu của tiếng đàn lia hay điệu sáo.

— Walter W. F. Otto, The Homeric Gods

Hermes, với tư cách là một vị thần, một cổ mẫu (archetype) và một con người, là hiện thân của sự nhanh nhạy trong chuyển động, sự linh hoạt của tâm trí và sự trôi chảy của ngôn từ; di chuyển thoăn thoắt dưới dạng một hình mẫu nam tính hay một ẩn dụ, ông vượt qua mọi ranh giới và chuyển đổi giữa các tầng bậc một cách dễ dàng.

HERMES - VỊ THẦN

Hermes (được biết đến nhiều hơn qua tên gọi La Mã là Mercury) là sứ giả của các vị thần, vị thần hùng biện đầy tài ăn nói, và là người dẫn dắt các linh hồn xuống cõi âm; người bảo hộ cho các vận động viên, lữ khách, kẻ trộm và thương nhân; người được cho là đã phát minh ra đàn lia, các con số và bảng chữ cái. Ông được xem là “vị thần thân thiện nhất với con người” và là vị thần mang lại may mắn.

Hermes thường được khắc họa là một chàng trai trẻ tuổi. Homer mô tả ông trông như một vị hoàng tử trẻ ở độ tuổi râu mới bắt đầu lún phún mọc. Trong các nhiệm vụ với tư cách sứ giả thần linh, ông đội chiếc mũ du hành vành rộng (đôi khi gắn hai cánh nhỏ), mang đôi xăng-đan hoặc giày có cánh, và cầm cây trượng caduceus. Cây trượng caduceus thường xuất hiện dưới dạng một cây gậy đơn giản quấn quanh bởi hai dải ruy-băng trắng (hoặc hai con rắn) — một loại đũa phép tượng trưng cho quyền năng và sự bất khả xâm phạm của vị sứ giả thần linh.

Hermes, với cái tên mang ý nghĩa “người của đống đá”, được đặt theo tên của những ụ đá dẫn đường (cairns) làm mốc cho người lữ hành, nơi mỗi người qua đường đều đặt thêm một viên đá. Đôi khi, những gò đá này cũng đánh dấu các ngôi mộ nằm ven đường thời cổ đại. Về sau, các cột đá gọi là “herm” được dựng trước cửa nhà của người Hy Lạp hoặc dùng để phân định ranh giới đất đai.

GIA PHẢ VÀ THẦN THOẠI

Hermes là con trai của Zeus và Maia. Maia là một nữ thần nhút nhát sống trong một hang núi, nơi Zeus thường lẻn đến thăm vào ban đêm (trong lúc Hera đang ngủ say và hiếm hoi thay, hoàn toàn không hay biết gì về thói trăng hoa của Zeus). Maia là con gái của Atlas, vị thần Titan gánh cả bầu trời trên vai. Nàng là một trong những nàng Pleiades — chòm sao chị em tỏa sáng trên bầu trời đêm.

Luôn bận rộn không ngơi nghỉ ngay từ khoảnh khắc chào đời, Hermes sinh ra vào buổi sáng, sáng chế và gảy đàn lia vào buổi trưa, trộm đàn bò của Apollo vào buổi chiều tối, và trở lại nôi vào ban đêm để giả vờ ngây thơ vô tội. Ngày đầu tiên trong đời của ông là một khúc dạo đầu bộc lộ rõ những nét tính cách cốt lõi làm nên Hermes. Vừa mới lọt lòng, ông đã táo bạo trèo ra khỏi nôi và bước ra thế giới, phát hiện một con rùa đang chậm chạp bò bên ngoài hang của mẹ. Nảy ra cảm hứng về những gì có thể làm với con rùa và hành động ngay lập tức, ông mổ con rùa, lấy mai rùa, gắn hai ống sậy vào và căng bảy sợi dây, qua đó phát minh ra cây đàn lia. Hermes gảy đàn và cất tiếng hát, tạo nên thứ âm nhạc gợi lên niềm vui, tình yêu và giấc ngủ êm đềm.

Đặt cây đàn lia vào nôi, chú bé sơ sinh Hermes lúc này lại thèm ăn thịt. Một lần nữa ông rời hang, lần này là để rình mò và trộm đàn bò của người anh cùng cha khác mẹ Apollo. Tên trộm gia súc nhí tìm thấy đàn gia súc của Apollo đang gặm cỏ, lùa năm mươi con bò ra khỏi đàn và bắt chúng đi thụt lùi, sao cho dấu móng sau ở phía trước còn móng trước ở phía sau. Ông tự chế cho mình một đôi giày bằng cành cây để ngụy trang dấu chân. Khi dắt đàn bò đến nơi giấu kín, Hermes nhóm lên một ngọn lửa lớn (bằng cách cọ xát các que củi với bùi nhùi, qua đó phát minh ra phương pháp tạo lửa) và nướng thịt hai con bò. Xong xuôi, ông ném đôi giày xuống sông, rải tro tàn và lặng lẽ quay trở lại hang của mẹ. Tại đó, ông nằm vào nôi, kẹp cây đàn lia dưới cánh tay và quấn tã quanh mình.

Apollo phát hiện đàn bò bị trộm, nhận thấy dấu chân dường như dẫn theo hướng ngược lại và không hề bị mắc lừa. Chàng tức giận tìm đến hang của Maia và yêu cầu Hermes chỉ nơi giấu bò. Đứa trẻ sơ sinh Hermes ngây thơ chối bay chối biến và hỏi: “Trông con có giống một gã đàn ông vạm vỡ đi trộm bò không? Con còn bận làm việc khác cơ, như ngủ, bú sữa mẹ, nằm trong tã lót hay ngâm mình trong bồn tắm ấm áp. Con mới sinh hôm qua, chân non nớt mà đất thì cứng thế này.” Hermes thậm chí còn thề trên đầu cha mình rằng ông chẳng hề biết gì về đàn bò.

Apollo mỉm cười trước màn kịch ngây thơ này và gọi Hermes là “kẻ lừa dối xảo quyệt, ăn nói chẳng khác nào một tên trộm lão luyện”. Sau đó, trước mặt Zeus, Apollo và Hermes nhắc lại câu chuyện của mình; Zeus rất thích thú trước sự lém lỉnh này nhưng ngài nhìn thấu sự thật và buộc Hermes phải dẫn Apollo đến nơi giấu đàn bò.

Apollo khao khát có được cây đàn lia và hứa sẽ đổi bất cứ thứ gì. Nhờ vậy, Hermes khôn ngoan nhận lại năm mươi con bò, chiếc gậy chăn cừu cùng vị thế người chăn dắt, kèm theo một cây gậy vàng ba lá ban tặng sự giàu sang, quyền cai quản muông thú, khả năng tiên tri nhỏ, và/hoặc cây trượng caduceus — cây gậy có cánh với hai dải ruy-băng trắng hoặc hai con rắn quấn quanh, biểu tượng nhận diện ông là sứ giả và người dẫn lối linh hồn xuống cõi âm.

Hermes được biết đến nhiều nhất với vai trò Vị Thần Sứ Giả, thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng cho các vị thần trên đỉnh Olympus. Theo lệnh của Zeus, ông xuống cõi âm để đưa Persephone trở về với mẹ. Ông cũng giải cứu Ares khỏi chiếc bình đồng giam giữ, hỗ trợ Zeus sinh ra Dionysus từ bắp đùi, và hộ tống Aphrodite, Athena cùng Hera đến Phán quyết của Paris (nơi Paris đã chọn Aphrodite là người đẹp nhất).

CÁC CON TRAI CỦA HERMES

Nhiều người con trai của Hermes là sự phản chiếu những nét tính cách của chính ông. Ở Autolycus và Myrtilus, những đặc tính tiêu cực nhất của ông bị đẩy lên mức cực đoan: Autolycus là một tên siêu trộm và kẻ bội thề nhưng thiếu đi nét quyến rũ của Hermes thời trẻ; sự mưu mẹo và tính cách chống đối xã hội của Myrtilus đã gây ra cái chết cho chủ nhân trong một cuộc đua xe ngựa (nhận hối lộ từ đối thủ, hắn đã thay chốt trục xe bằng sáp).

Thần Pan vô đạo đức cũng là một người con nổi tiếng của Hermes — nửa thân dưới là dê, có sừng và râu dê, tính tình hiếu động, nóng nảy và đầy dục vọng. Pan là vị thần của rừng rú, đồng cỏ, đàn gia súc và những người chăn cừu. Một người con khác, Eudorus (“người ban phát hào phóng”), thừa hưởng khía cạnh nhân từ của Hermes: một người chăn cừu trung thành, mộc mạc, biết chăm sóc đàn gia súc — đại diện cho bản tính bảo bọc và nuôi dưỡng của Hermes. Người con nổi bật nhất, Hermaphroditus, phản ánh bản chất lưỡng tính (androgynous/bisexual) của Hermes, mang tên gọi cùng các đặc điểm giới tính của cả cha lẫn mẹ là Aphrodite và Hermes.

Hermes có khá nhiều mối tình. Ngoại trừ mối quan hệ với Aphrodite, không cuộc tình nào được kể lại chi tiết, và không có người mẹ nào của các con trai ông (ngoài mẹ của Hermaphroditus) được chú ý trong thần thoại. Hermes có thể được xem là một vị thần độc thân.

HERMES VÀ THUẬT GIẢ KIM

Trong thuật giả kim, Hermes-Mercurius chính là “thủy ngân” (quicksilver), linh hồn ẩn giấu bên trong vật chất. Ông là biểu tượng dung hợp mọi mặt đối lập: vừa là kim loại vừa là chất lỏng, vừa là vật chất vừa là tinh thần, vừa lạnh giá vừa rực lửa, vừa là độc dược vừa là liều thuốc chữa lành. Về mặt vật lý, thủy ngân chỉ bám vào kim loại quý; theo nghĩa ẩn dụ, Hermes chỉ cho con người con đường tìm thấy “vàng” trong tâm linh.

Thuật giả kim phát triển mạnh mẽ vào thời kỳ Tòa án Dị giáo Trung Cổ, khi mọi nỗ lực tìm kiếm chân lý tâm linh và trải nghiệm huyền bí bên ngoài Giáo hội Công giáo La Mã đều bị trừng phạt như tội dị giáo. Nhiều người tin rằng Hermes đã sáng lập ra thuật giả kim; ông cũng là chủ thể của những ẩn dụ tính dục trong giả kim thuật, tương tự như hình tượng người lưỡng tính (hermaphrodite). Ẩn mình trong các chuyên luận giả kim, như C. G. Jung đã miêu tả trong Psychology and Alchemy, Hermes đóng vai trò là kẻ truyền tin: thông qua ẩn dụ, ông là người dẫn dắt các linh hồn trên hành trình tâm lý và thần bí nhằm hợp nhất các yếu tố nam tính và nữ tính.

CADUCEUS: CÂY TRƯỢNG CỦA HERMES

Hermes mang theo cây trượng caduceus, một chiếc gậy có đôi cánh trên đỉnh và hai con rắn quấn quanh, biểu trưng cho vị thần sứ giả và người dẫn đường linh hồn. Cặp rắn song sinh trên trượng mang nhiều tầng ý nghĩa: các nhà giả kim coi chúng là đại diện cho nam tính và nữ tính; thông qua thuyết thần bí Hermetic, tinh thần nam tính và linh hồn nữ tính hợp nhất làm một. Cặp rắn này còn đại diện cho hai mạch nguồn bất tận của cái chết và sự tái sinh; gần đây nhất, chúng được xem là biểu tượng tương đồng với chuỗi xoắn kép ADN — nơi các thông tin di truyền được mã hóa và truyền tải trong sự sống. Dù là biểu tượng hiện đại hay ẩn dụ cổ xưa, Hermes luôn giữ vững vị thế là sứ giả kết nối giữa các cõi giới.

Cây trượng caduceus của Hermes hoàn toàn khác biệt với cây gậy của Asclepius (Vị thần y học và chữa lành), vốn chỉ có duy nhất một con rắn quấn quanh.