Chương 4: Kết nối với bản chất của sự vật

7 giờ trước

48 phút đọc

01 Tách rời kịch bản, thay đổi mô thức quán tính

Khi một người không còn đồng nhất bất kỳ vai diễn kịch bản nào thành chính mình, liền sẽ phát hiện ra chân tướng tối hậu: "Tôi" kỳ thực vốn không tồn tại, tất cả đều chỉ là sự hiển hóa của những ý niệm sinh sinh diệt diệt mà thôi. Con người sở dĩ khó lòng rời khỏi mô thức quán tính của mình, rốt cuộc là vì ảo giác về "tôi" quá đỗi sâu dày.

Con người muốn đảo ngược mô thức quán tính của mình là rất khó khăn.

Vợ chồng cãi nhau, rõ ràng biết nói ra những lời khó nghe sẽ làm tổn thương mối quan hệ, chủ động thể hiện thiện chí có thể khiến mối quan hệ trở nên gần gũi, nhưng lại không thể mở miệng nói ra; người phụ nữ nhiều lần bị bạo lực gia đình, rõ ràng biết tiếp tục dây dưa sẽ không có kết cục tốt đẹp, nhưng vẫn hết lần này đến lần khác lựa chọn tha thứ cho đối phương, không chịu rời đi; có những bậc cha mẹ, rõ ràng biết la hét quát tháo không có lợi cho sức khỏe thể chất và tinh thần của con trẻ, tổn hại đến mối quan hệ cha mẹ - con cái, nhưng lại không khống chế nổi. Theo logic bình thường, khi chúng ta dùng cùng một mô thức để làm việc mà kết quả lại ngày càng tồi tệ, thì chúng ta nên thay đổi mô thức này. Nhưng do nhược điểm bẩm sinh của nhân tính, rất nhiều người đối với mô thức quán tính của mình chẳng những không thể phanh lại, mà càng vào thời khắc nguy cấp, lại càng đạp ga thật mạnh.

Một người vợ tính cách ôn hòa, thuộc tuýp "tiểu điểu y nhân" (chim nhỏ nép vào người), trong giai đoạn yêu đương, điều này khiến người chồng cảm thấy rất tốt. Thế nhưng sau khi kết hôn, người vợ ngày càng ỷ lại vào chồng, chuyện lớn chuyện nhỏ đều phải hỏi anh. Có một lần người chồng đang đi làm, nước đóng bình trong nhà hết, người vợ cũng gọi điện thoại tìm anh xử lý. Những chuyện lông gà vỏ tỏi vụn vặt như vậy mỗi ngày đều diễn ra, người chồng rốt cuộc phiền không chịu nổi, nói với vợ: "Sau này những chuyện nhỏ này cô tự mình liệu mà làm, đừng có việc gì cũng đến hỏi tôi, rất phiền phức!" Người vợ phát hiện mối quan hệ của hai người trở nên tồi tệ, nhưng cô ấy không hề tự phản tư, mà lại lún sâu vào mô thức quán tính, trở nên càng thêm ỷ lại, cuối cùng khiến bản thân như thể không thể tự lo liệu được cuộc sống.

Con người chấp trước vào mô thức của bản thân, nguyên nhân cốt lõi là nhận lầm vai diễn trong mô thức thành "tôi". Có một trường hợp thế này — Sau khi ly hôn, người đàn ông có một khoảng thời gian kinh tế gặp khó khăn, thế là vay tiền để chi trả tiền cấp dưỡng cho vợ cũ đã được quy định trong thỏa thuận ly hôn. Khi tôi nhắc đến trường hợp này, lập tức có người hỏi: "Vậy thì sự tủi thân ức nghẹn của người chồng giải quyết thế nào? Cảm xúc của chính anh ấy xử lý ra sao?" Người hỏi như vậy, đã đem vai diễn chịu ủy khuất đó đồng nhất thành chính mình rồi.

Người đàn ông thỏa thuận ly hôn này, anh ấy có thể có rất nhiều lựa chọn, giống như đứng ở ngã rẽ đối diện với nhiều con đường: Con đường thứ nhất, người đàn ông kinh tế gặp khó khăn, người vợ cũ mảy may không thông cảm, lại còn lạnh lùng đòi ráo riết tiền cấp dưỡng, trong kịch bản này, người đàn ông là một nạn nhân chịu ủy khuất; Con đường thứ hai, người đàn ông kinh tế gặp khó khăn, dẫu cho vay tiền cũng phải kịp thời chi trả tiền cấp dưỡng, tận tâm tận lực đối đãi với vợ cũ và con cái — trong kịch bản này, người đàn ông lại là một người đàn ông nắm giữ quyền chủ động, dám làm dám chịu, chịu chơi chịu thua (nguyện đổ phục thâu).

Vậy thì, người đàn ông trong hai kịch bản này, ai mới là "tôi"? Kỳ thực ai cũng đều không phải. Khi chúng ta ý thức được bản thân không thuộc về bất kỳ vai diễn kịch bản nào, bản thân là "không", mới có thể tự do đưa ra lựa chọn một cách có ý thức: đi con đường nào, trải nghiệm kịch bản ra sao, sống một cuộc đời thế nào.

Nếu như chúng ta đem một vai diễn trong kịch bản nào đó đồng nhất sâu sắc thành "tôi", ví như người đàn ông kia nếu như nhận định bản thân chính là nạn nhân chịu ủy khuất, vậy thì dẫu cho anh ấy có học tâm lý học, cũng rất khó nhảy ra khỏi kịch bản này. Bởi vì bản thân trong vai diễn đó, sự ủy khuất vẫn chưa được vỗ về an ủi — "Cảm xúc của tôi vẫn mắc kẹt ở đó, người bị hại kia chính là tôi, tôi làm sao có thể chuyển sang một mô thức khác được chứ?" Thế nhưng trong trường hợp có thật, người đàn ông này đã làm được, anh ấy bắt đầu ý thức được nạn nhân đáng thương kia không phải là bản thân mình: "Tôi không muốn tiếp tục trải nghiệm vai diễn nạn nhân nữa, tôi muốn có sức mạnh để làm chủ hướng đi của cuộc đời mình". Thế là anh ấy đảo ngược mô thức, lựa chọn đi trải nghiệm vai diễn một người đàn ông có sức mạnh hơn, nhằm đạt được mục tiêu cải thiện mối quan hệ.

Một khi chúng ta ý thức được vai diễn trong kịch bản không phải là "tôi", vậy thì những cảm xúc như đau khổ, tủi thân, buồn bã v.v. trong vai diễn đó sẽ biến mất. Giống như việc chúng ta nằm mơ, mơ thấy có người cướp túi xách của mình, khẳng định sẽ chạy thục mạng đuổi theo để lấy lại. Thế nhưng nếu chúng ta ý thức được đây chỉ là đang nằm mơ, thì sẽ không đuổi theo nữa, cũng sẽ không vì thế mà cảm thấy tức giận.

02 Đằng sau sự lấy lòng là địch ý

Trên Weibo có một cư dân mạng kể về một trải nghiệm của mình: Cô ấy dắt con trai đi xe, người ngồi bên cạnh là một phụ nữ trung niên người Nga, bà ta thấy đứa trẻ đáng yêu, liền đưa tay ra véo má và đùi của đứa trẻ. Người mẹ này nói, bản thân lúc đó rất muốn ôm con sang, nhưng lại không đưa tay ra được, giống như trong lòng có một âm thanh đang nói: Cô không thể làm như vậy, làm thế thì mất mặt người ta quá!

Trên thực tế, đối với người mẹ này mà nói, cô ấy cùng người hành khách Nga đó có thể cả đời này cũng sẽ không gặp lại lần nữa, vậy mà lại vì kiêng dè thể diện của đối phương mà không đi bảo vệ con mình. Trong cuộc sống cũng có rất nhiều tình huống như vậy, ví như họ hàng bạn bè trêu đùa con cái một cách không thích đáng, cha mẹ vì sợ làm rạn nứt mối quan hệ mà lựa chọn cắn răng chịu đựng trong im lặng. Có những phụ huynh nhìn không nổi, cách xử lý thường thấy nhất cũng chỉ là cố ý chuyển hướng đề tài, thừa cơ bế con đi chỗ khác, rất hiếm có người trực tiếp bày tỏ: "Không được trêu đùa con tôi như thế."

Tỉ mỉ hồi tưởng lại các chi tiết trong cuộc sống thường ngày của mình, chúng ta có lẽ sẽ phát hiện ra, có một loại sợ hãi luôn cắm rễ nơi tầng sâu tiềm thức, tức là chúng ta hầu như không có lúc nào là không sợ hãi việc đánh mất mối quan hệ. Nỗi sợ hãi mất đi mối quan hệ, có lúc nghe ra là xuất phát từ một số nguyên nhân hiện thực, ví như đối phương quả thực có quan hệ thân cận với bạn, người đó có năng lực làm tổn thương bạn. Nhưng nhiều lúc hơn lại là hoang đường nực cười, đúng như phần trước đã nói, đối phương đối với bạn căn bản không hề quan trọng, thậm chí sau này cũng sẽ không gặp lại nữa, dẫu cho như thế, chúng ta cũng sẽ vô thức lo lắng bản thân gây ra sự khó chịu cho đối phương, không kìm nén được mà cẩn thận dè dặt lấy lòng đối phương.

Vậy thì, đằng sau nỗi sợ hãi vô thức này, là kịch bản gì đang thao túng chúng ta? Lấy một ví dụ: Đứa trẻ dang rộng hai tay quay vòng tròn rất vui vẻ, bên cạnh có những đứa trẻ khác vây quanh, người mẹ vội vàng tiến lên răn dạy con mình: "Đừng có nghịch ngợm lung tung, chú ý một tí, không cẩn thận va phải người khác thì làm sao?" Lúc này đứa trẻ bên cạnh nói: "Không sao đâu ạ, không va phải đâu." Đứa trẻ quay vòng vốn đang rất vui, kết quả bị mẹ dạy bảo một hồi, liền trở nên ủ rũ không vui, khuôn mặt mất hứng. Tôi nghĩ đại đa số mọi người đều từng trải qua tình huống tương tự, cha mẹ trước mặt người ngoài hăng hái giáo huấn mình: "Đừng làm phiền người khác, đừng chọc người khác không vui."

Kỳ thực, đứa trẻ quay vòng tròn kia, cho dù có chạm phải người khác thì đã sao? Nếu như không bị người lớn quấy rầy, hai đứa trẻ có thể sẽ va chạm vào nhau rồi cùng chơi đùa. Giữa trẻ con với nhau vốn dĩ rất dễ bị lây lan niềm vui, cùng nhau chơi đùa. Hơn nữa, đứa trẻ đứng xem xung quanh cũng có quyền tự chủ, nếu nó không tình nguyện bị chạm vào, không muốn chơi cùng, hoàn toàn có thể đứng xa ra một chút. Đứa trẻ quay vòng tròn cũng rất linh hoạt, nó cũng sẽ không ngừng quan sát học hỏi, điều chỉnh khoảng cách giữa mình và người khác. Cha mẹ nóng vội không chờ nổi như vậy mà đứng ra dạy bảo con trước đám đông, hoàn toàn không phải thật lòng đang nghĩ cho người khác, mà là xuất phát từ nỗi sợ hãi trong nội tâm của chính họ — sợ hãi người khác sẽ trách phạt mình, cho nên phê bình con mình trước, tương đương với việc "tự tát vào mặt mình". Lời thoại trong nội tâm của họ là: Ngươi xem, ta đều đã tự trừng phạt bản thân trước rồi, ngươi sẽ không đến trách móc, trừng phạt ta nữa chứ!

Trên thực tế, trừ phi gặp phải số cực ít những người có bệnh lý tâm thần, người bình thường đều sẽ không vì chuyện nhỏ nhặt mà đao to búa lớn (đại động can qua). Tất cả chỉ là sự phóng chiếu trong nội tâm chúng ta, là chính bản thân đem thế giới bên ngoài tưởng tượng thành một nơi rất kinh khủng, rất nghiêm khắc, dường như chỉ cần sơ suất một chút, khiến người khác không vui, bản thân liền sẽ phải chịu sự trừng phạt nghiêm trọng.

Người mẹ đi xe trong trường hợp ở phần đầu, khi gặp hành khách khác xâm phạm ranh giới của con mình, cô ấy tuy rằng cũng muốn bế con đi, nhưng cánh tay dường như không nghe theo sự sai bảo, bất lực không thể hành động, đây chính là rơi vào sự phóng chiếu của địch ý — "Đối phương sở hữu quyền lực làm tổn thương tôi, còn tôi là kẻ bất lực yếu thế, tôi không có năng lực bảo vệ bản thân và con cái, cho nên chỉ có thể cẩn thận dè dặt lấy lòng". Sự tưởng tượng này rất có thể là vận hành trong vô thức, nói cách khác, ngay cả bản thân người mẹ cũng không ý thức được vì sao lại sợ hãi việc chọc người khác không vui.

Vì sao chúng ta lại rơi vào loại phóng chiếu này? Bởi vì tình huống "đối phương có năng lực làm tổn thương tôi, tôi là kẻ yếu không thể tự bảo vệ mình" này, chúng ta trong thời thơ ấu thường xuyên gặp phải. Ví như, cha mẹ sở hữu quyền lực làm tổn thương con cái, còn đứa trẻ quả thực bất lực không thể phản kháng, chúng chỉ có thể hoàn toàn trông cậy vào cha mẹ để sinh tồn. Chúng ta rất có thể vì một chút lỡ lời sai sót trong ngôn hành, không phù hợp với kỳ vọng của cha mẹ, liền chuốc lấy sự trừng phạt nghiêm khắc: bị phớt lờ, bị đối xử lạnh lùng, bị công kích bằng lời nói, thậm chí phải chịu bạo lực thể xác.

Đứa trẻ lớn lên trong thời thơ ấu như vậy, dần dần sẽ hình thành một nhận thức: Sơ suất một chút đắc tội với người khác, hậu quả sẽ vô cùng nghiêm trọng. Nỗi sợ hãi này cắm rễ nơi tiềm thức, thao túng hành vi cử chỉ của họ một cách thần không biết quỷ không hay. Khi đứa trẻ như vậy lớn lên thành người, đối diện với thế giới bên ngoài, thường thường sẽ quá mức mong manh nhạy cảm, sống trong cảm giác bị bức hại, tưởng tượng bất kỳ ai cũng đều có thể trả thù làm tổn thương mình. Khi họ cảm giác có khả năng xảy ra xung đột, dẫu cho về mặt lý tính biết rõ không có mối nguy hiểm thực sự, cũng sẽ theo tiềm thức lo lắng liệu có đắc tội với người khác hay không, điều nghĩ tới đầu tiên chính là trừng phạt con mình, lấy lòng người khác.

Khi chúng ta trong mối quan hệ không thể bảo vệ ranh giới của mình, không dám đưa ra yêu cầu, có thể hướng vào bên trong nhận biết tỉnh giác một chút: Liệu có phải đang phóng chiếu địch ý của bản thân, tưởng tượng đối phương là lạnh lùng và nghiêm khắc hay không? Khi chúng ta nhận biết được sự phóng chiếu của địch ý này, liền có thể chuyện nào ra chuyện đó (tựu sự luận sự), đơn giản trực tiếp, không mang theo kịch bản mà bày tỏ nhu cầu của mình. Mang theo thiện ý mở rộng cõi lòng, tin tưởng người khác sẵn lòng hồi đáp mình, vậy thì thiện ý của chúng ta thông thường cũng có thể khơi dậy thiện ý của đối phương. Đương nhiên, đối phương có thể đang chìm đắm trong thế giới nội tâm của riêng họ, tâm trạng không tốt, không thể dùng thiện ý tương tự để hồi đáp bạn, vậy cũng chẳng sao cả, bản thân chúng ta làm được việc biểu đạt ranh giới, giải quyết vấn đề là tốt rồi.

Khi chúng ta bước ra khỏi sự trói buộc của kịch bản, sẽ phát hiện ra thế giới chân thật có lẽ còn ấm áp hơn cả trong nhà. Nội tâm không có kịch bản địch ý sẽ mang lại cho chúng ta một thế giới ngoại tại dễ chịu, ấm áp và chân thật.

03 Không phẫn nộ trong kịch bản

Bị người ta chọc giận, là vì kịch bản trong nội tâm của bản thân đã khớp nối với sự phóng chiếu của đối phương, bạn đã đồng nhất với kịch bản này, tiếp theo đó liền rơi vào vai diễn. Nếu không muốn bị người ta chọc giận, thì phải có năng lực nhảy ra khỏi kịch bản.

Trong các bài viết tôi thường lấy bản thân và mẹ làm ví dụ tình huống, tiến hành phân tích động lực tâm lý. Chính vì như vậy, tôi thường xuyên nhận được bình luận của một số cư dân mạng, chỉ trích tôi đem mẹ của chính mình làm bia ngắm, “quá tà ác, quá đáng sợ”. Những người này thông thường đều vốn không quen biết tôi, họ hoàn toàn không hiểu tôi, nhưng lại nói năng chắc như đinh đóng cột chất vấn tôi: “Cô rốt cuộc căm ghét mẹ mình đến mức nào cơ chứ?”

Đây chính là sự phóng chiếu kinh điển, tức là một người đem phần bị đè nén nơi nội tâm mình nói thành của người khác. Người phát ra loại bình luận này, có thể trong lòng ôm ấp sự phẫn nộ đối với mẹ của chính mình, nhưng anh ta không cho phép bản thân ý thức được, bởi vì trong tiềm thức, anh ta cảm thấy luồng sức mạnh phẫn nộ này quá đỗi đáng sợ, tuyệt đối không thể thả nó ra ngoài. Vậy thì, phải xử lý luồng phẫn nộ này thế nào đây? Phương pháp dễ dàng nhất chính là phóng chiếu ra ngoài, nói nó thành của người khác.

Kiểu người này sẽ đặc biệt quan tâm chú ý tới những người dám viết ra chân tướng của mối quan hệ cha mẹ - con cái, ví như tôi. Họ thông qua việc công kích tôi một cách kịch liệt để đạt được hai tầng khoái cảm: một tầng là “Lý Tuyết đã thay tôi công kích cha mẹ tôi”, một tầng là “Lý Tuyết còn gánh chịu mọi tội lỗi, còn tôi là trong sạch cao thượng”. Nếu như tôi không hiểu trò chơi phóng chiếu của họ, thì sẽ rất dễ bị chọc giận, mà việc chọc giận tôi, lại vừa vặn chính là mục đích trong tiềm thức của họ — rốt cuộc đã đem ngọn lửa giận trong nội tâm mình châm ngòi trên người khác rồi. Từ đó, họ sẽ có được sự giải phóng khoái cảm. Một người muốn chọc giận bạn, chính là dụ dỗ bạn đồng nhất và bước vào kịch bản nội tâm của anh ta; khi chúng ta hiểu được từ “phóng chiếu”, liền sẽ hiểu rằng tất cả những người mưu cầu chọc giận người khác, lời nói ra kỳ thực đều là đang nói chính mình. Nhìn từ góc độ này, chúng ta sẽ nhìn thấy từng người từng người một đang tự giam hãm mình trong địa ngục để chịu khổ, họ có thể mặt mày dữ tợn, nhe nanh múa vuốt, nhưng chúng ta chẳng những sẽ không bị chọc giận, mà có lẽ nơi đáy lòng còn dấy lên chút lòng bi mẫn.

Mẹ tôi bị rối loạn nhân cách mức độ nặng, kèm theo triệu chứng tâm thần phân liệt. Bà không ngừng chạy đến các loại bệnh viện kiểm tra thân thể, bác sĩ đều nói cơ thể bà không có vấn đề gì, thế nhưng bà vẫn cứ hết lần này đến lần khác yêu cầu khám bệnh. Trước đây tôi thường khuyên bà: “Mẹ ơi, nỗi đau khổ của mẹ không phải là vấn đề sinh lý, mà là vấn đề tâm lý, đi khám bác sĩ tâm lý đi.” Thế nhưng không có tác dụng, mẹ tôi một mực coi như không nghe thấy. Có một ngày, mẹ đột nhiên gọi điện thoại tới nói với tôi, bà cảm thấy bản thân có thể có vấn đề tâm lý, cần đi khám bác sĩ tâm lý. Tôi nghe xong đặc biệt vui mừng, hỏi bà làm thế nào mà nghĩ thông suốt được, bà nói: “Hôm qua tao đi khám một ông bác sĩ quân y già, ông ấy nói tao có thể có bệnh tâm lý.” Nghe xong lời của mẹ, tôi lập tức sụp đổ, trong điện thoại phẫn nộ la hét gầm gào: “Con luôn luôn nói với mẹ, bảo mẹ phải coi trọng vấn đề tâm lý của mình, tại sao mẹ trước giờ không nghe lời con? Tại sao trước giờ đều không tin tưởng con?” Tôi khóc nấc lên, khóc được một hồi, người dì bên cạnh nhìn thấy, liền đỡ lấy điện thoại trong tay tôi, nói với mẹ tôi: “Cô em à, cô đừng nói nữa, con gái cô bây giờ đang đau khổ hết mức rồi!” Mẹ tôi trả lời: “Ồ, hóa ra con gái tao đang rất đau khổ à, tao không biết đấy.”

Mẹ thường xuyên có thể ở trong những chuyện nhỏ nhặt mà bất động thanh sắc chọc giận tôi, sau đó tôi sụp đổ đau khổ, còn bà lại rất bình tĩnh. Thế là tôi bắt đầu suy ngẫm: Vì sao bản thân lại dễ dàng bị mẹ chọc giận đến thế? Hóa ra, trong kịch bản nội tâm của mẹ có một đứa trẻ sơ sinh cô độc — một đứa trẻ sơ sinh cô độc dẫu cho nỗ lực ra sao, cha mẹ cũng đều sẽ không nhìn lấy một cái. Cho nên, mẹ thông qua việc phớt lờ sự tồn tại của tôi, đem đứa trẻ sơ sinh nội tại của bà phóng chiếu cho tôi, khiến tôi trải nghiệm được nỗi bất lực, tuyệt vọng, phẫn nộ và sụp đổ của bà. Mà tôi lại vô cùng phối hợp diễn xuất, tiếp nhận một cách hoàn hảo tất cả mọi sự giằng xé đau khổ nơi nội tâm bà.

Nếu như một người ngày thường cùng con cái, bạn đời, cũng như với đủ loại bạn bè đều chung sống bình thường, nhưng hễ cứ về nhà cha mẹ liền sụp đổ đau khổ, thì điều đó nói lên rằng bản thân cha mẹ của người đó quá đỗi đau khổ, họ không thể tự kiềm chế mà muốn phóng chiếu nỗi đau khổ nơi nội tâm ra bên ngoài. Còn đứa trẻ lớn lên trong kiểu gia đình này, từ nhỏ đã quen với việc phối hợp diễn xuất cùng cha mẹ. Có một cư dân mạng nói, chỉ cần bản thân vừa về nhà ăn cơm, bố mẹ liền sẽ bình phẩm chỉ trỏ cô ấy không ngớt, cái này cũng không tốt cái kia cũng không tốt. Cuối cùng có một lần cô ấy phẫn nộ, quát bố mẹ một câu: “Bố mẹ có thể để con yên tĩnh ăn một bữa cơm được không!” Bố mẹ sững sờ, yên tĩnh được năm phút sau đó, tất cả vẫn như cũ, tiếp tục bình luận.

Đôi cha mẹ này không có cách nào ngừng phán xét con gái, bởi vì sự giằng xé trong nội tâm của chính họ quá đỗi nghiêm trọng. Họ cảm thấy bản thân chẳng được tích sự gì, thế là phóng chiếu lên con gái, từ đầu đến chân bới lông tìm vết, đem con gái nói thành kẻ chẳng ra gì. Làm như vậy, họ mới có thể tạm thời cảm thấy bản thân mình tốt đẹp. Người con gái này nếu như không thức tỉnh, liền sẽ đồng nhất với sự phóng chiếu của cha mẹ, sẽ cảm thấy bản thân là một sự tồn tại sai lầm, một chút giá trị cũng không có, thậm chí sẽ tự sát.

Rất nhiều bậc cha mẹ, đặc biệt là một số cha mẹ đã có tuổi, giỏi nhất là trong lúc vô tình thông qua một số việc nhỏ để chọc giận con cái. Ví như, rõ ràng biết con cái không thích ăn một món nào đó, mà ngày nào cũng làm món này. Nếu như con cái không ăn, họ liền bắt đầu than thở kể khổ: “Tao cực khổ vất vả nấu cơm cho mày, mày còn chê bai tao, cho tao xem sắc mặt, cái đồ vô lương tâm này!” Lại ví như, con dâu dặn dò mẹ chồng không được cho em bé ăn bánh quy, thế nhưng vừa ngoảnh đầu đi, mẹ chồng liền nhét bánh quy vào miệng em bé, hại em bé ho không ngừng. Con dâu rất tức giận, nhưng mẹ chồng lại còn mang một vẻ mặt ai oán: “Mẹ giúp con chăm con, vất vả thế này không nói, lại còn luôn bị con bới móc lỗi sai!”

Đối với một số người mà nói, loại trò chơi chọc giận người khác rồi bản thân sắm vai người bị hại này, giống như nghiện vậy không dừng lại được. Đối đãi với kiểu người này, chúng ta phải hiểu được kịch bản nội tâm của họ, kiên quyết không trúng bẫy, tức là: không phẫn nộ, không phối hợp diễn xuất. Giả sử bạn không bị chọc giận, họ sẽ càng thêm quá quắt, nói những lời khó nghe hơn để kích thích bạn, nhất định phải khiến bạn bộc phát. Còn nếu như bạn đủ mạnh mẽ, cứ nhất quyết không bộc phát, họ cuối cùng sẽ tự mình nổi trận lôi đình lên. Trò chơi “người bị hại” diễn không nổi ở chỗ bạn, họ cũng sẽ không còn thường xuyên tìm bạn để phối hợp diễn xuất nữa.

04 Muốn trải nghiệm điều gì, hãy đi sáng tạo điều đó

Một người thực sự tự tin, sống trọn bản ngã của chính mình, mô thức quan hệ giữa người đó với người khác là “Bạn tốt, tôi cũng tốt”; đôi bên cùng đồng hành bầu bạn, đồng thời lại tỏa sáng rực rỡ theo cách riêng của mỗi người; có lẽ nhìn từ thành tựu ngoại tại có sự phân chia cao thấp, nhưng vẫn cứ tôn trọng, thưởng thức lẫn nhau, đều có thể nở rộ sức sống của chính mình.

Có những gia đình có thể sẽ xuất hiện tình huống thế này: một người ngày càng có sức sống, còn người kia thì lại ngày một héo úa khô cằn, dường như sức sống của hai người đều tập trung dồn hết lên người của một người vậy. Ví như trong mối quan hệ vợ chồng, điều thường thấy nhất là người chồng có tài hoa, có mị lực, nét mặt rạng ngời; còn người vợ thì nhẫn nhịn khiêm nhường, bước theo dấu chân của chồng, tựa như một kẻ làm nền vậy.

Đối với điều này, có người có lẽ không cho là đúng: Đây là do đàn ông tự thân có bản lĩnh, đàn bà không có bản lĩnh, có gì mà kỳ lạ chứ? Nếu như vẻn vẹn chỉ là vì sự cao thấp của thành tựu bên ngoài dẫn tới một người làm vai chính, một người làm vai phụ, vậy thì chỉ cần người đóng vai phụ có thể cảm nhận được sự nuôi dưỡng ở trong mối quan hệ, thì cũng chẳng có vấn đề gì. Nhưng vấn đề là ở chỗ, có những người phụ nữ làm vai phụ ánh mắt ảm đạm, nét mặt tiều tụy, mà họ trước khi kết hôn có thể cũng có sự nghiệp của riêng mình, có suy nghĩ, có sở thích, chỉ là kết hôn càng lâu lại càng đánh mất đi trọng tâm cuộc sống của mình, biến thành việc chỉ biết xoay quanh người chồng.

Vậy thì, ở bên trong ẩn giấu động lực như thế nào?

Một người thực sự tự tin, sống trọn bản ngã của mình, mô thức quan hệ giữa người đó với người khác là “Bạn tốt, tôi cũng tốt”; đôi bên cùng đồng hành bầu bạn, đồng thời lại tỏa sáng rực rỡ theo cách riêng của mỗi người; có lẽ nhìn từ thành tựu ngoại tại có sự phân chia cao thấp, nhưng vẫn cứ tôn trọng, thưởng thức lẫn nhau, đều có thể nở rộ sức sống của bản thân. Còn một người tự tin giả tạo, nơi sâu thẳm tiềm thức thường là tự ti, chẳng qua là vì phô diễn ra tài hoa, đạt được thành công ngoại tại, lúc này mới nở rộ ra một phần sức sống. Nhưng loại sức sống này giống như pháo hoa, sau khi nở rộ rực rỡ thì chỉ còn lại sự trống rỗng tịch mịch, cho nên người tự tin giả tạo, mô thức quan hệ giữa người đó với người khác là “Tôi được, bạn không được”. Anh ta đem mặt thấp hèn, bất lực, nhu nhược nơi nội tâm của mình ném lên người vợ, cho nên người vợ thoái lui nhút nhát, không có sức hút, gặp chuyện không có chủ kiến. Cứ như vậy, sức sống của hai người trong mối quan hệ dần dần tập trung dồn lên người của một người, tựa như người chồng đã hút lấy sức sống của người vợ vậy.

Vậy thì, vì sao người vợ lại tiếp nhận sự ảnh hưởng này, bất giác sắm vai một kẻ “không được việc”? Điều này là bởi vì, khi một người không có tính chủ thể bản ngã vững chắc, ở trong một tập thể thì rất dễ bị dán nhãn, và đồng nhất với cái nhãn dán này. Quan hệ vợ chồng kỳ thực chính là một dạng quan hệ tập thể thân mật, người vợ ở trong tập thể này dần dần đồng nhất rằng bản thân không ưu tú bằng chồng, không thông minh bằng chồng, thế là chủ động dập tắt đi ánh hào quang của chính mình để thắp sáng cho người chồng.

Cụ thể mà nói, năng lượng của người vợ đã bị hút đi như thế nào? Chúng ta có thể mượn thuyết quan hệ khách thể, từ góc độ tâm lý học để giải mã. Trong quan hệ khách thể, có một danh từ quan trọng là “phóng chiếu” (projection), tức là đem phần bản thân khó lòng chịu đựng nổi nhất trên người mình, ví như cảm xúc tiêu cực và nhận thức bản ngã v.v., vứt hết ra ngoài — thông thường là vứt lên người bạn đời hoặc con cái, để họ tiếp nhận, để họ sắm vai kẻ ngu xuẩn, trầm cảm, bị ghét bỏ chê bai, không có sức sống; còn bản thân thì sắm vai cao minh, đúng đắn, nhiệt tình, có sức sống, có sức mạnh.

Loại phóng chiếu này trong mối quan hệ cha mẹ - con cái đặc biệt rõ rệt. Cha mẹ không kiêng nể sợ hãi gì mà phát tiết cảm xúc lên người con cái, đem tất cả mọi bất hạnh đều nói thành do con gây ra, tùy ý làm nhục, hạ thấp, nói con cái thành kẻ chẳng ra gì, khiến đứa trẻ cảm thấy bản thân rời khỏi cha mẹ thì căn bản không sống nổi. Những bậc cha mẹ như vậy sẽ bám chặt lấy đứa trẻ không buông, coi đứa trẻ như thùng rác chứa cảm xúc của chính mình. Cha mẹ sau khi phát tiết xong cảm xúc sẽ cảm thấy toàn thân nhẹ nhõm, còn năng lượng sinh mệnh của đứa trẻ sẽ trở nên cực kỳ thấp. Một cư dân mạng nói: “Sau khi mẹ lấy tôi ra để trút giận, tôi cảm thấy bản thân giống như bị trúng độc vậy.” Phần mà bản thân người mẹ cũng khó lòng chịu đựng nổi phóng chiếu ra này giống như thuốc độc, ném lên người đứa trẻ, đầu độc đứa trẻ.

Trong mối quan hệ vợ chồng, sự phóng chiếu này có thể sẽ kín đáo hơn một chút. Thông thường, một bên sẽ không quá phóng túng vô độ đi làm nhục bên kia, dẫu sao cũng là hai người trưởng thành. Có những người thậm chí rất cao tay, không nói những lời khó nghe, nhưng sẽ thông qua đủ mọi chi tiết trong cuộc sống để truyền đi thông điệp “cô thật kém cỏi”, “cô không được”, “không có tôi thì cô sống không ra hồn đâu” v.v., quả đúng là “mưa dầm thấm đất một cách lặng lẽ”. Ví như, khi người vợ nói muốn ra ngoài đi làm, tận hưởng cảm giác dốc sức phấn đấu nơi công sở, người chồng liền khuyên nhủ: “Đàn bà mà, không cần phải liều mạng như thế, việc kiếm tiền phấn đấu cứ giao cho đàn ông bọn anh là được rồi, em cứ ở nhà sống những ngày tháng an nhàn xinh đẹp, chẳng phải tốt biết mấy sao!” Lời nói như vậy nghe thì thấy rất ấm áp êm tai, nhưng thực chất là đang dán nhãn vai diễn lên người vợ — phụ nữ không nên ra ngoài phấn đấu, phụ nữ chỉ nên được đàn ông nuôi. Nếu như người vợ trong sự mưa dầm thấm lâu chấp nhận những chiếc nhãn này, thì sẽ định hình cứng nhắc vai diễn của mình, cảm thấy bản thân không có năng lực, không thể tự mình tỏa sáng, chỉ có thể nhường ánh hào quang cho chồng. Cứ như vậy, người vợ đã cắt nhượng một phần lớn chức năng của bản ngã cho người chồng, sức sống của bản thân vì thế mà phải chịu sự kìm hãm bó buộc.

Một người bạn thân của tôi chính là như vậy. Cô ấy vừa xinh đẹp lại thông minh tháo vát, sau khi tốt nghiệp đại học làm một công việc mà bản thân rất thích. Về sau, cô ấy gặp được người chồng hiện tại, người chồng vừa gặp đã yêu, coi cô như nữ thần, liều mạng theo đuổi. Mà phương thức theo đuổi chính là không ngừng thôi miên cô, bảo cô từ bỏ công việc, lấy việc chăm sóc gia đình làm trọng. Lời người chồng nói lúc bấy giờ vô cùng ngọt ngào, cô ấy cũng tin là xuất phát từ chân tâm, thế là từ bỏ công việc bắt đầu chăm sóc gia đình, đồng thời cũng giúp chồng quản lý một số việc kinh doanh. Về sau, sự nghiệp của người chồng ngày càng lớn mạnh, vô cùng thành công, cô ấy cũng trở thành “kẻ thắng cuộc đời” trong mắt mọi người.

Thế nhưng mười năm sau lại là tình tiết kịch bản cũ rích lặp lại: người đàn ông này ngoại tình, hơn nữa đối tượng ngoại tình còn không chỉ một người. Cô bạn thân vô cùng ảo não đau khổ, cô ấy muốn tự mình làm một vài việc kinh doanh sự nghiệp, thoát khỏi cục diện chỉ biết xoay quanh chồng, nhưng lại bị người chồng ra mặt ngăn cản, y hệt như nhiều năm trước đã ngăn cản cô tiếp tục đi làm. Chẳng qua là lúc đó dùng lời ngon tiếng ngọt, lần này thì áp dụng thủ đoạn không bình thường, ví như gây áp lực lên công ty tuyển dụng cô, ép ông chủ sa thải cô.

Chồng cô ấy tại sao lại làm như vậy? Dùng chính lời của anh ta nói: “Em làm những việc đó thì kiếm được mấy đồng tiền, việc trong nhà nhiều như thế, còn chưa đủ cho em bận rộn sao?” Trong mắt người chồng của cô ấy, người vợ là dùng để chăm sóc gia đình, giúp bản thân trông nom việc làm ăn kinh doanh; còn về người tình, dỗ dành cho vui vẻ là được rồi. Nói cách khác, người vợ bắt buộc phải kiên định canh giữ ở hậu phương của mình, không được chạy nhầm sang "phim trường" khác, làm loạn thiết lập nhân vật. Một người vợ vốn dĩ rực rỡ lóa mắt như thế, dần dần trở nên ảm đạm mờ mịt; còn người chồng mỗi ngày mưu tính định liệu, khi chỉ huy việc làm ăn kinh doanh thì tự tin tràn trề, ngày càng rạng rỡ thần thái. Cô ấy rất muốn bước ra khỏi tình cảnh bế tắc này, nhưng ngần ấy năm trời bị thôi miên sống trong một vai diễn cố định, muốn gỡ bỏ chiếc nhãn để sống trọn bản ngã chân thật, quả thực vô cùng không dễ dàng.

Sống trọn trải nghiệm tự do, sở hữu trung tâm nội tại, có thể khiến chúng ta tránh khỏi việc trở thành đối tượng phóng chiếu của người khác, tránh cho năng lượng của bản thân bị người khác hút cạn. Không có ai sinh ra bẩm sinh đã kém cỏi năng lực hơn ai cả, dưới chiếc nhãn dán, không một ai tự do. Hãy gỡ bỏ nhãn dán, thỏa sức nở rộ sức sống sinh mệnh, muốn trải nghiệm điều gì, liền đi kiến tạo nên trải nghiệm đó; một đời người như vậy, bất kỳ ai cũng đều có thể sở hữu.

05 Thoát khỏi sự kiểm soát, giữ gìn năng lượng sinh mệnh

Trong thời kỳ sơ sinh và ấu nhi, đứa trẻ đem người mẹ hoặc người nuôi dưỡng khác làm tự thể khách thể để sử dụng. Nếu như nhận được sự thỏa mãn tương đối đầy đủ, đứa trẻ liền có thể dần dần hoàn thành sự phân hóa giữa tự thể và khách thể, sở hữu cảm giác về bản ngã (tự ngã cảm) tương đối hoàn chỉnh, tức là hiểu được “tôi là tôi, người khác là người khác”.

Tương ứng với phóng chiếu, còn có một phương thức hút cạn năng lượng thường gặp trong gia đình, tức là “nội xạ” (injection / introjection). Nó chỉ việc đem đối phương làm tự thể khách thể để sử dụng, nhằm thỏa mãn dục vọng kiểm soát mang tính tự luyến của chính mình.

Ở đây nhắc tới một danh từ tâm lý học là “tự thể khách thể” (selfobject). Trong quá trình phát triển tâm lý, chúng ta đều sẽ trải qua một giai đoạn quá độ từ chỗ tự thể và khách thể hòa lẫn làm một cụm cho đến khi cả hai dần dần phân biệt tách rời. Cái gọi là “tự thể khách thể”, cảm giác của nó giống như sự nối dài của tay chân bản thân, sự kéo dài mở rộng của chức năng bản ngã. Ví như em bé đói, nảy sinh dục vọng uống sữa, nhưng bé quá nhỏ, không có cách nào tự mình đi pha sữa bột. Lúc này, người mẹ lĩnh hội được ý nguyện của em bé, vội vàng pha xong sữa bột, đưa núm vú bình sữa tới bên miệng em bé. Thế là, trong cảm nhận của em bé, “mẹ nghe theo ý chí của tôi, nối dài chức năng bản ngã của tôi”. Chức năng của người mẹ chính là tự thể khách thể của em bé.

Mỗi một người chúng ta trong quá trình trưởng thành đều cần hấp thu loại cảm giác tốt đẹp do khách thể tốt ngoại tại này mang lại. Đứa trẻ yếu ớt thông qua việc hấp thu thiện ý và chức năng của người mẹ, cảm nhận về bản thân trở nên tốt đẹp, bản thân cũng giống như mẹ, dần dần lớn lên và mạnh mẽ lên, đây chính là “nội xạ”. Hoàn thành nội xạ cần có hai điều kiện: một là “đem phần mà tôi cho là tốt đẹp phóng chiếu cho đối phương”, hai là “đối phương phải như tôi sở nguyện, tiếp nhận thiện ý của tôi, bằng lòng làm tự thể khách thể của tôi”.

Trong thời kỳ sơ sinh và ấu nhi, đứa trẻ đem người mẹ hoặc người nuôi dưỡng khác làm tự thể khách thể để sử dụng. Nếu như nhận được sự thỏa mãn tương đối đầy đủ, đứa trẻ liền có thể dần dần hoàn thành sự phân hóa giữa tự thể và khách thể, sở hữu cảm giác về bản ngã tương đối hoàn chỉnh, tức là hiểu được “tôi là tôi, người khác là người khác”. Như vậy, đứa trẻ mới có thể với tư cách là một con người, đi thiết lập mối quan hệ với một con người khác.

Trong mối quan hệ thân mật gia đình, tuy rằng luôn sẽ có tình huống coi đối phương là tự thể khách thể để sử dụng, ví như con cái ỷ lại mẹ, người vợ ỷ lại chồng v.v., nhưng trên phương diện tâm lý, tuyệt đại đa số mọi người hoàn toàn không chỉ coi mẹ, coi chồng thành công cụ thỏa mãn ý nguyện của mình. Chúng ta biết rằng, họ là những con người bình đẳng với chính mình, sống động bằng xương bằng thịt. Nhận thức này mở rộng đến các mối quan hệ xã hội, ví như hợp tác với một người xa lạ, vì một số nguyên nhân nào đó, đối phương không thể làm theo những gì tôi nghĩ, tức là không thể hoàn thành chức năng tự thể khách thể, tôi cũng sẽ không vì thế mà giận dữ mù quáng, bởi vì tôi biết rằng đối phương không phải là công cụ thực hiện ý nguyện của tôi. Vào lúc này, điều tôi cần làm là giao tiếp, đi lắng nghe, điều chỉnh mối quan hệ này.

Nhưng trong một số thời điểm, cũng sẽ xuất hiện tình huống phân định ranh giới không rõ ràng. Ví như, cha mẹ cho rằng “khắc khổ học tập, thi đỗ đại học danh tiếng” là tốt, thế là liền bắt đứa trẻ ngoài việc ăn cơm, đi ngủ ra, thì một khắc không ngừng học tập, tước đoạt trải nghiệm sinh mệnh vốn dĩ dồi dào phong phú của đứa trẻ. Trên thực tế, đứa trẻ thi tốt đến mấy, vào trường học tốt nhường nào, cũng không thay đổi được hiện thực cuộc đời của cha mẹ. Chẳng qua là, đứa trẻ thi đỗ trường đại học mà cha mẹ không thi đỗ được, trở thành sự nối dài chức năng bản ngã của cha mẹ, do đó trao cho cha mẹ trải nghiệm tuyệt diệu như ảo giác, khiến cha mẹ cảm thấy là chính năng lực của bản thân mình trở nên mạnh mẽ hơn, trở nên có sức sống hơn.

Ngoài điều này ra, việc ép cưới, ép sinh con trai, ép sinh con thứ hai, đều là loại tâm lý này đang tác oai tác quái. Khi ý thức bản ngã của đứa trẻ bắt đầu thức tỉnh, không tình nguyện làm tự thể khách thể của cha mẹ nữa, muốn bày tỏ nhu cầu tình cảm của chính mình, hy vọng bản thân với tư cách là một con người, một chủ thể, được cha mẹ nhìn thấy và hồi đáp, thì cảm giác của cha mẹ lại là “điều này thực sự khiến tôi sống không bằng chết”.

Nếu như cha mẹ sợ hãi đứa trẻ sở hữu ý thức bản ngã, thì sẽ công kích nhu cầu tình cảm bình thường của đứa trẻ. Ví như, một đứa trẻ khao khát tương tác với cha mẹ, được cha mẹ hồi đáp, nhưng sự khao khát này không được thỏa mãn, đứa trẻ rất đau lòng. Lúc này, cha mẹ liền sẽ khiển trách đứa trẻ: “Tao nuôi mày ăn, nuôi mày mặc, cho mày học trường đắt đỏ như thế, mày còn có cái gì không biết đủ nữa? Mày nên biết ơn cuộc sống hiện tại!” Xem kìa, đây chính là bắt cóc cảm xúc (tình cảm trói buộc), cộng thêm sự đe dọa — “Mày nếu không nghe lời tao, kết cục sẽ rất thảm, những người khác đều không có ý tốt đâu, chỉ có cha mẹ mới một lòng muốn tốt cho mày”. Phương thức này thông thường đều có thể tẩy não thành công một đứa trẻ, khiến nó cảm thấy bản thân không thể đi chệch khỏi quỹ đạo cha mẹ đã an bài, bằng không sẽ rơi vào kết cục bi thảm, có lỗi với ơn nghĩa to lớn của cha mẹ.

Trong mối quan hệ vợ chồng, mô thức quan hệ này cũng rất thường gặp. Người vợ bày tỏ nhu cầu tình cảm với người chồng, hy vọng có được sự thấu hiểu và hồi đáp, nhưng người chồng lại cảm thấy rất phiền toái, thế là anh ta thôi miên người vợ, khiến người vợ cảm thấy việc bản thân đưa ra nhu cầu tình cảm là đáng xấu hổ — “Cô không nên đa sầu đa cảm, với tư cách là người chồng, tôi một không ngoại tình hai không bạo lực gia đình, cô còn có gì không thỏa mãn? Trừ phi tôi cần cô xuất hiện, bằng không đừng có đến làm phiền tôi”.

Thời gian lâu dần, ngay cả bản thân người vợ cũng bắt đầu hoài nghi: “Mọi người đều nói chồng mình rất tốt mà, liệu có phải thực sự do bản thân mình đòi hỏi quá nhiều không? Đòi hỏi chồng cùng mình trò chuyện, hồi đáp cảm nhận của mình, yêu cầu như vậy có phải thực sự quá đáng rồi không?” Chầm chậm, người vợ cũng sẽ tự dán nhãn lên người mình — “Mình là một người phụ nữ đòi hỏi quá nhiều, chính là vì mình đòi hỏi quá nhiều, mới khiến cho hôn nhân trở nên không thuận buồm xuôi gió. Nếu như mình có thể sửa đổi, mối quan hệ của chúng mình có thể tốt lên”. Cứ tiếp tục như vậy, năng lượng của người vợ liền sẽ ngày một suy yếu.

Người bị đem làm công cụ tự thể khách thể để sử dụng, đánh mất đi ý chí tự do, năng lượng đương nhiên sẽ ngày càng thấp. Có những bậc cha mẹ thông qua việc biến đứa con thành tự thể khách thể của mình, cộng sinh cùng con cái, để hút cạn sức sống. Bậc cha mẹ như vậy, thường thường không thể sống tốt cuộc đời của chính mình. Một khi đứa con muốn làm chính mình, vạch rõ ranh giới với cha mẹ, cha mẹ liền sẽ trở nên mất hồn mất vía (thất hồn lạc phách).

Cho nên, rất nhiều cha mẹ liều mạng muốn tóm chặt lấy con cái, ở cùng một chỗ với con cái. Thủ đoạn thường thấy chính là thông qua bắt cóc cảm xúc để tạo ra sự cắn rứt áy náy, khiến đứa con không nỡ rời xa cha mẹ để sống độc lập, hoặc khiến đứa con cảm thấy bản thân vô dụng: “Mày cái gì cũng không biết làm, vừa không biết giặt giũ nấu cơm, lại không biết chăm con, chỉ có để tao đến giúp thôi”. Nhìn bề ngoài, tất cả những gì cha mẹ làm đều là đang hy sinh vì con cái, nhưng trên thực tế là đang hút cạn sức sống của con.

Người lợi dụng người khác làm tự thể khách thể, hoàn toàn không phải tất cả đều là vì năng lực bản thân kém cỏi, trong số những người này cũng có rất nhiều người thành công. Nhưng họ vẫn như cũ cần người khác xoay quanh ý chí của mình, thỏa mãn nhu cầu tâm lý của mình. Điều này là bởi vì, họ chẳng qua chỉ là đang hoàn thành một quá trình phóng chiếu và nội xạ mà thôi — “Tôi đem cảm giác tốt đẹp phóng chiếu lên người bạn, bạn phải thuận theo ý chí của tôi, làm tự thể khách thể của tôi, tôi lại nội xạ trở về sự tốt đẹp này, thế là cảm thấy bản thân mình càng thêm tốt đẹp”, trong loại cảm giác “tôi rất tuyệt vời” này, sức sáng tạo và niềm đam mê kích tình mới không ngừng tuôn trào. Tuy nhiên trong toàn bộ quá trình, họ hoàn toàn không nhìn thấy đối phương chân thật, đối phương chỉ giống như một món đồ chơi đạo cụ, ngoan ngoãn đặt ở chỗ đó để cho mình lợi dụng mà thôi.

Điều này khiến tôi nhớ tới tình yêu giữa Từ Chí Ma và Lâm Huy Nhân. Từ Chí Ma xem Lâm Huy Nhân như nữ thần, từng theo đuổi một cách nhiệt liệt; Lâm Huy Nhân cũng rất tán thưởng tài hoa của Từ Chí Ma, nhưng lại không bị tình yêu rực cháy của ông làm cho cảm động, bởi vì bà phát hiện Từ Chí Ma không nhìn thấy con người thật của bà, thứ ông yêu chỉ là người nữ thần hoàn hảo do chính ông tưởng tượng ra mà thôi.

Lâm Huy Nhân là người thông minh, nếu như bà lựa chọn ở cùng một chỗ với Từ Chí Ma, Từ Chí Ma có lẽ sẽ có thêm nhiều niềm vui và kích tình, sáng tác ra nhiều tác phẩm kinh điển lưu truyền hậu thế hơn, thế nhưng bà sẽ biến thành tự thể khách thể của Từ Chí Ma, từ từ héo úa khô cằn. Giống như một bông hoa, thứ nó cần là đất bùn, là sự kết nối với đại địa; nếu như chỉ đặt trong bình hoa để được khen ngợi tán dương, kết quả chỉ có thể là chết nhanh hơn mà thôi.

06 Mọi xung đột ngoại tại đều bắt nguồn từ cuộc chiến nội tâm

Thử tưởng tượng xem, nếu bản thân cha mẹ vốn thích thử sức với sự vật mới mẻ, thích khám phá những điều chưa biết, liệu có lo lắng đứa trẻ bất lực thoái lui hay không? Cha mẹ hy vọng con cái có được phẩm chất gì, đừng vội dạy dỗ con trước, hãy tự mình làm, để bản thân mình trước hết có được phẩm chất ấy là được rồi.

Trong nhóm trưởng thành do tôi dẫn dắt, có một người mẹ nói: "Cô luôn nhấn mạnh phải cho đứa trẻ 100% tự do, cha mẹ phải tôn trọng ranh giới. Thế nhưng, sự khác biệt giữa tự do và quy tắc nằm ở đâu? Sau khi vạch rõ ranh giới với con cái, cha mẹ tuyệt đối không vượt ranh giới thì đã đúng chưa? Đứa trẻ thực sự không cần dẫn dắt sao? Con tôi đi học lớp Lego, nó cảm thấy bài tập về nhà có độ khó, liền không làm nữa. Nhưng nó rõ ràng là thích Lego, vậy thì tôi có thể dẫn dắt nó làm, để nó thử thách bản thân một chút được không? Giả sử thành công rồi, còn có thể gia tăng lòng tự tin của con. Con từng nói với tôi: 'Chuyện của chính con thì con tự nắm bắt, mẹ đừng quản con.' Nhưng tôi cảm thấy rất khó nắm bắt chừng mực giữa buông thả tự do và dẫn dắt thích đáng. Hạt giống sau khi gieo trồng cũng cần xới đất, bón phân, vậy thì cho con tự do, vào thời khắc then chốt dẫn dắt một chút, chẳng phải cũng là sự giúp đỡ đối với con sao?"

Câu hỏi của người mẹ này, nhìn bề ngoài đều là sự suy nghĩ mang tính lý tính, nhưng đằng sau lại vẫn cứ là dục vọng kiểm soát không có ranh giới. Đứa trẻ đã bày tỏ rõ ràng chuyện của bản thân không cần mẹ quản, nó hoàn toàn không cần mẹ can thiệp, vậy thì tại sao người mẹ vẫn một lòng muốn "ôm đồm làm thay" (việt trở đại bào)? Ở trong đây liền liên quan đến một vấn đề: Chúng ta đã đem cuộc chiến nội tại của bản thân diễn biến thành xung đột ngoại tại như thế nào.

Người mẹ này sau khi nhận được sự hồi đáp của tôi bắt đầu nhìn vào bên trong, nhận biết bản thân vì sao lại vượt ranh giới. Thế là cô ấy nhìn thấy chân tướng nơi nội tại: "Hóa ra là chính bản thân tôi luôn luôn sợ hãi thử thách, sợ hãi thất bại. Trong niềm tin vô thức của tôi, người thất bại chính là chẳng được tích sự gì, sẽ không có ai yêu thương. Kỳ thực đã có mấy lần, khi tôi gặp cơ hội mới, bản thân tôi lùi bước thoái lui ra sau, đều là con ở bên cạnh cổ vũ tôi tiếp nhận thử thách."

Sợ hãi thử thách thất bại, cho rằng bản thân khi thất bại không xứng đáng nhận được tình yêu, cho nên dậm chân tại chỗ khép kín (cố bộ tự phong), không đi chạm tới những khả năng mới, ấy là kịch bản nội tại của người mẹ này. Nội tâm của cô ấy có hai âm thanh đang đánh nhau, "siêu ngã" (superego) nơi nội tại nói: "Mày bắt buộc phải không ngừng thử thách bản thân." "Đứa trẻ" nơi nội tại lại nói: "Nhưng mà tao rất sợ hãi, rất bất lực cơ mà!"

Hai âm thanh xâu xé trong nội tâm, phương pháp giải quyết dễ dàng nhất chính là đi chằm chằm nhìn vào đứa trẻ; mỗi khi phát hiện đứa trẻ không tự thử thách bản thân, liền đem một mặt bất lực thoái lui nơi nội tại của mình phóng chiếu cho đứa trẻ. Nói cách khác, để đứa trẻ sắm vai "đứa trẻ" bất lực thoái lui nơi nội tại của người mẹ, còn người mẹ thì sắm vai "siêu ngã" đúng đắn lý tính, sau đó do người mẹ dẫn dắt đứa trẻ dũng cảm đối diện thử thách. Như vậy, chẳng những có thể dừng lại sự xâu xé nội tại của bản thân, mà còn có thể thông qua việc sắm vai nhân vật đúng đắn lý tính, từng bước khéo léo dẫn dắt (tuần tuần thiện dụ) dạy dỗ đứa trẻ, cảm nhận về bản thân sẽ vô cùng tuyệt vời. Đây cũng là nguyên nhân vì sao chúng ta luôn luôn không kìm nổi mà đem cuộc chiến nội tại phóng chiếu thành xung đột ngoại tại.

Trong quá trình này, đứa trẻ bị phóng chiếu là "vật hy sinh"; đứa trẻ vốn dĩ hoàn toàn không sợ hãi thử thách, cũng không có sự tự phán xét bản thân, chỉ là đơn thuần tạm thời không muốn làm bài tập mà thôi. Thế nhưng sau khi bị người mẹ dẫn dắt dạy bảo một hồi, đứa trẻ sẽ tiếp nhận sự phóng chiếu của mẹ trong vô thức, sắm vai "đứa trẻ" bất lực thoái lui nơi nội tại của mẹ. Cuộc chiến nội tại của người mẹ đã chuyển dời sang người đứa trẻ, kết quả chính là một đứa trẻ vốn dĩ không hề tự phán xét bản thân, dần dần bắt đầu cảm thấy: "Mình không được phép thoái lui, không được phép thất bại, mình bắt buộc phải luôn luôn thử thách bản thân thì mới xứng đáng với tình yêu của mẹ". Đứa trẻ như vậy, dẫu cho có thử thách bản thân, cũng hoàn toàn không xuất phát từ tính tò mò tự nhiên và dục vọng khám phá đối với sự vật mới mẻ, mà là xuất phát từ nỗi sợ hãi trong vô thức.

Chấm dứt sự luân hồi của bất hạnh gia tộc, ranh giới là then chốt. Mất đi ranh giới, kịch bản nơi nội tại của cha mẹ liền sẽ công diễn trên người con cái. Thử tưởng tượng xem, nếu như bản thân cha mẹ vốn thích thử sức với sự vật mới mẻ, thích khám phá những điều chưa biết, liệu có lo lắng đứa trẻ bất lực thoái lui hay không? Cha mẹ hy vọng con cái có được phẩm chất gì, đừng vội dạy dỗ con trước, hãy tự mình làm, để bản thân mình trước hết có được phẩm chất ấy là được rồi. Dẫu cho bản thân cha mẹ không làm được, chỉ cần giữ vững ranh giới, không đi giáo huấn dạy dỗ đứa trẻ, thì bản thân đứa trẻ cũng sẽ tự mình không ngừng khám phá, hoàn thiện, mở rộng chính mình, bởi vì đây là thiên tính của một con người.

Mẹ tôi chính là một con người bất lực thoái lui, bất kỳ một biến động nhỏ nào dường như cũng đều sẽ đòi mạng bà. Dẫu cho có những biến động rõ ràng là có lợi cho bà, bà cũng không dám thử, càng đừng nói tới những việc cần mạo hiểm đôi chút, thử thách bản thân. May mắn là, mẹ ở phương diện này hoàn toàn không dạy bảo tôi, bà chưa từng nói với tôi rằng: "Mày bắt buộc phải trở thành một người dũng cảm thử thách bản thân, bằng không cả đời này sẽ thất bại". Tôi luôn luôn đơn thuần tuân theo cảm giác của nội tâm mình, dựa vào tính hiếu kỳ bẩm sinh không ngừng khám phá những sự vật mới mẻ; việc học tập và làm việc liên ngành (khóa giới) đối với tôi đều không phải là việc khó. Chỉ cần là việc bản thân có hứng thú làm, tôi đều sẽ mạnh dạn thử sức, và rất dễ dàng làm tới mức ưu tú. Điều quan trọng nhất là, tôi hoàn toàn không phải vì để thử thách bản thân mà làm, mà là thuận theo tự nhiên mở rộng và làm phong phú thêm trải nghiệm sinh mệnh.

Đương nhiên, sự bất lực thoái lui của mẹ cũng không thể nói là hoàn toàn không mang lại ảnh hưởng tiêu cực cho tôi. Trên thực tế, sống trong một gia đình bệnh thái (bệnh hoạn, méo mó), ảnh hưởng tiêu cực mà tôi phải chịu là rất lớn, điều này khiến tôi cần phải tiêu tốn đặc biệt nhiều tinh lực để nhận biết, hóa giải. Chẳng qua là, do mẹ không chấp trước vào việc dạy dỗ tôi, trong đầu óc tôi mới không hình thành loại niềm tin giới hạn mang tính bám rễ sâu bền (thâm căn cố đế), không thể đụng chạm vào kia. Tôi luôn luôn có không gian để tự phản tư về ảnh hưởng của gia đình nguyên sinh đối với mình, chất vấn những niềm tin mà gia đình nguyên sinh mang lại cho mình. Chỉ cần có khe hở, ánh sáng liền có thể chiếu rọi vào; tôi chính là nương nhờ vào luồng ánh sáng này để đi tìm kiếm con đường giải thoát.

Vì thế, cha mẹ không cần phải hoàn hảo, dẫu cho vấn đề của bản thân rất nghiêm trọng, chỉ cần giữ vững ranh giới, không đem cuộc chiến nơi nội tại của mình biến thành xung đột ngoại tại giữa mình với con cái, thì tương đương với việc đã trao cho đứa trẻ một không gian để thở phào tự cứu mình. Tôi từng tiếp xúc với rất nhiều trường hợp, có những bậc cha mẹ bản thân có rất nhiều vấn đề, nghiêm trọng đến mức ngay cả sức lực để hồi đáp con cái cũng không có, nhưng họ đã nghiêm ngặt giữ vững ranh giới, kết quả là đứa trẻ tự mình đã phát triển ra trí tuệ và năng lực vượt ngoài người thường.

Cuộc chiến nội tại diễn biến thành xung đột ngoại tại, đây gần như là vở kịch mà kịch trường nhân gian mỗi ngày đều đang công diễn. Chỉ cần chúng ta nhìn lại bản thân và xung quanh, liền sẽ phát hiện ra hơn 80% xung đột đều là sự phóng chiếu của nội tâm. Hễ là những chỗ chúng ta nhìn không vừa mắt người khác, đều là do xung đột kịch bản chưa được giải quyết nơi nội tại của chính mình đang tác oai tác quái.

Làm cha mẹ là một trường tu hành. Đứa trẻ bẩm sinh tự nhiên không mang theo kịch bản, giống như một tấm gương thuần tịnh, để cha mẹ soi chiếu đứa trẻ bị tổn thương nơi nội tại của chính mình. Khi cha mẹ muốn xâm phạm ranh giới của đứa trẻ, xin hãy nhất thiết mượn lấy cơ hội này để nhìn vào bên trong; như vậy, liền có thể cùng đứa trẻ một lần nữa lớn lên.

07 Mức độ thành công = Năng lực kết nối với bản chất sự vật × Độ ổn định của nhân cách

Năng lực kết nối với bản chất sự vật bắt nguồn từ tự do. Cha mẹ tôn trọng ranh giới bao nhiêu, đứa trẻ liền có thể phát triển ra năng lực kết nối với bản chất sự vật mạnh bấy nhiêu. Còn độ ổn định của nhân cách, tức cảm giác tồn tại của tự thể chân thật, bắt nguồn từ tình yêu thương. Cha mẹ có thể nhìn thấy đứa trẻ, hồi đáp đứa trẻ ở mức độ nào, độ ổn định nhân cách của đứa trẻ liền mạnh ở mức độ đó.

Năm 1996, con trai lớn của Lý Gia Thành là Lý Trạch Cự bị bắt cóc. Tên bắt cóc Trương Tử Cường rất ngông cuồng ngạo mạn, tìm tới tận nhà đòi tiền chuộc. Đối diện với tên bắt cóc bước tới cửa nhà, Lý Gia Thành vô cùng trấn tĩnh, điều này khiến tên bắt cóc rất đỗi bất ngờ. Về sau Lý Gia Thành nói, bản thân sở dĩ trấn tĩnh là vì: “Lần này là tôi sai rồi, tôi ở Hồng Kông có độ nổi tiếng cao như vậy, nhưng đến một chút biện pháp phòng bị cũng không có. Ví như tôi đi đánh bóng, sáng sớm hơn 5 giờ tự mình lái xe đi Tân Giới, trên đường, tùy tiện vài chiếc xe là có thể vây chặn tôi lại rồi. Tôi phải kiểm điểm lại cẩn thận một chút”. Cuối cùng, Lý Gia Thành đã giao ra số tiền chuộc khổng lồ, thuận lợi đổi con trai trở về.

Những con người phi phàm đều có một thứ bản lĩnh phi phàm, đó chính là sau khi ngã gục (vấp ngã) liền nhanh chóng nhận phần thua (nhận tài - 认栽), không làm sự giằng xé giãy giụa vô ích, bất luận tổn thất lớn bao nhiêu, đều chịu trách nhiệm về lựa chọn của chính mình. Nhìn từ môi trường pháp trị của Hồng Kông lúc bấy giờ, Lý Gia Thành rất rõ ràng: Báo cảnh sát, con trai e rằng không thể sống sót trở về; nếu như con trai trở về rồi mới báo cảnh sát, khẳng định sẽ chọc giận tên bắt cóc, tiến hành trả thù người nhà họ Lý. Cho nên, ông cuối cùng đã lựa chọn bỏ của giữ mạng (xả tài bảo mạng).

So sánh với điều đó, người bình thường sau khi vấp ngã, vì để bảo vệ sự tự luyến, thường hay chỉ trích ngoại giới, hoặc là tự công kích bản thân. Có những người thậm chí cự tuyệt đối diện với sự thật bản thân đã vấp ngã, vắt óc suy nghĩ muốn vãn hồi tổn thất.

Một người bạn của tôi có một người họ hàng xa, làm ăn kinh doanh bị người ta nợ đọng 11 vạn tệ tiền hàng. Anh ta đem toàn bộ tinh lực của mình dồn vào việc đi khắp nơi khiếu nại và kiện tụng, cuối cùng chẳng những tiền không đòi lại được, mà sự nghiệp của chính mình cũng bị bỏ bê hoang phế. Trên thực tế, hễ cứ làm việc là có khả năng phạm sai lầm. Người bình thường sở dĩ không thể chịu đựng được hậu quả của việc phạm sai lầm, thường thường là vì sự tự luyến mong manh không chịu nổi đả kích. Sự tự luyến mong manh sẽ đem việc “ở trong sự việc này tôi đã phạm một sai lầm” diễn biến thành “con người tôi quá đỗi ngu xuẩn, tôi đáng phải chết”.

Trong kinh tế học có một khái niệm gọi là “chi phí chìm” (sunk cost / trầm một thành bản), chỉ những chi phí đã phát sinh và không thể thu hồi, điều này thông thường do quyết sách trước đó tạo nên. Còn khi đưa ra quyết sách tiếp theo, không cân nhắc đến chi phí chìm, chỉ quan tâm đến cách làm có lợi nhất trong tình huống hiện tại, mới là sự lựa chọn mang tính lý tính. Lý Gia Thành thành công như vậy, từ sự việc tên bắt cóc này là có thể nhìn ra cấu trúc nhân cách của ông rất ổn định, đã làm được việc “không cân nhắc chi phí chìm”.

Tầm nhìn (cách cục) của một người phụ thuộc vào độ ổn định trong cấu trúc nhân cách của người đó. Điều này chẳng khác nào một tòa nhà có thể xây cao bao nhiêu, phụ thuộc vào móng nhà sâu bấy nhiêu. Nhân cách ổn định, liền sẽ sở hữu cảm giác tồn tại của tự thể chân thật, có thể bảo đảm năng lực được phát huy liên tục. Còn người có sự tự luyến mong manh, tức là người sống trong tự thể giả tạo, dẫu cho có năng lực đến mấy cũng khó thành đại sự. Cho nên, tôi cho rằng công thức của thành công là:

Mức độ thành công = Năng lực kết nối với bản chất sự vật x Độ ổn định của nhân cách

Nhà tâm lý học Donald Winnicott nói: “Người mẹ tồi tệ nhất chính là người mẹ đặc biệt nóng vội sốt ruột”. Người mẹ đặc biệt nóng vội sốt ruột, chỉ cần đứa trẻ hơi thể hiện ra dáng vẻ không phù hợp với sự tưởng tượng của mình, bà ấy liền sẽ tưởng tượng ra đủ loại kết cục tồi tệ, thậm chí cảm thấy bản thân sắp sửa phát điên rồi. Điều này đối với tự thể chân thật của đứa trẻ là một đòn đả kích mang tính hủy diệt. Tự thể chân thật được ươm mầm trong niềm tin “bất luận xảy ra chuyện gì, cha mẹ đều sẽ yêu thương tôi”; đứa trẻ có được niềm tin này, bất luận trải qua phong ba bão táp gì, đều có thể trấn tĩnh ứng phó. Nó sẽ có cảm xúc hỷ nộ ái ố, nhưng cảm giác tồn tại của bản ngã chân thật sẽ không bị xáo trộn.

Tôi luôn mưu cầu nhìn rõ chân tướng, sống trong chân tướng, thế nhưng cấu trúc nhân cách ở tầng đáy của tôi vô cùng mong manh yếu ớt. Mỗi khi làm chuyện ngu xuẩn dẫn đến tổn thất, tôi đều sẽ vô cùng đau khổ, không có cách nào tha thứ cho chính mình. Tôi chìm đắm trong sự tự trách, dùng tâm lý học để phân tích vì sao bản thân lại phạm sai lầm, bởi vì đằng sau mỗi một sai lầm đều có mô thức kịch bản vô thức đang thao túng. Tôi mưu cầu phân tích rõ ràng tất cả các kịch bản của chính mình, ngỡ rằng làm như vậy là có thể tránh khỏi việc phạm sai lầm lần nữa. Mà quá trình phân tích bản thân chẳng khác nào đang tác chiến với chính mình, mỗi một nhát dao đều cứa vào trong da thịt.

Có một ngày, người bạn thân Chu Địch nói với tôi: “Lý Tuyết, tôi quan sát thấy thứ cô mưu cầu không phải là hạnh phúc, mà là chân tướng. Cho nên, đại bộ phận sự chú ý của cô đều đặt ở việc mổ xẻ chân tướng, chứ không phải trải nghiệm hạnh phúc của cuộc sống hiện tại”. Câu nói này khiến tôi trầm tư rất lâu. Tôi vẫn luôn ngỡ rằng chỉ cần mổ xẻ rõ ràng chân tướng của tất cả các kịch bản là có thể hạnh phúc, thế nhưng trên thực tế, điểm xuất phát của việc tôi làm điều này vốn đã sai rồi. Tôi phân tích bản thân, kỳ thực là đang bảo vệ sự tự luyến bị rách vỡ — “Tôi đem các kịch bản của bản thân làm sáng tỏ hết rồi, vậy thì dự liệu của tôi sẽ không bị phá vỡ nữa, sự tự luyến của tôi liền được duy trì”, đây thực chất là một cơ chế phòng vệ. Tôi không thể nhận phần thua, không thể để sự việc quá khứ trôi qua, sự tự luyến mong manh khiến tôi không thể nào buông tha cho chính mình.

Đột nhiên, tôi dường như hiểu được ông nội tôi. Cuộc sống của ông nội vô cùng đơn giản quy củ, tôi thậm chí không cần nhìn đồng hồ, chỉ cần nhìn ông nội đang làm gì là biết hiện tại mấy giờ rồi. Ví như ông đang trải giường, vậy thì chính là 8 giờ tối; ông cầm lấy chiếc mũ chuẩn bị ra ngoài đi đánh cờ tướng, ấy là 8 giờ sáng. Tôi nghe nói, vào ngày con gái của ông nội kết hôn, ông vẫn chuẩn bị ra ngoài đánh cờ tướng như thường lệ, là mọi người kéo ông lại, ép ông ăn mặc chỉnh tề, đưa ông tới hiện trường hôn lễ.

Hiện tại, ông bà nội đều đã hơn chín mươi tuổi rồi; có một hôm, bà nội chảy máu cam không ngừng, bà lấy tay chạm khẽ vào ông nội đang ngồi bên cạnh ăn bữa sáng, lại chỉ chỉ vào mũi mình, ra hiệu bảo ông làm điều gì đó. Thế nhưng, ông nội chỉ liếc nhìn bà một cái, cúi đầu tiếp tục ăn cơm, dường như tất cả những điều này đều không liên quan gì đến ông. Mọi người đừng tưởng đầu óc ông nội có vấn đề gì, trên thực tế, ông là người thông minh được công nhận. Hồi nhỏ ông chưa từng đi học, vừa làm việc cực nhọc, vừa tận dụng thời gian rảnh rỗi tự học, đạt tới trình độ văn hóa cấp ba, lại còn gảy bàn tính rất cừ. Về sau làm kế toán, người trong toàn bộ công ty đều biết nếu có sổ sách nào tính không rõ ràng, tìm đến ông nội tôi là chắc chắn giải quyết được. Ông nội đánh cờ tướng cũng đặc biệt cừ khôi, năm xưa ở thành phố Đường Sơn, hầu như chưa từng gặp phải đối thủ khiến ông chịu tâm phục khẩu phục.

Khi tôi bắt đầu có ký ức về ông nội, ông đã nghỉ hưu rồi, mỗi ngày lặp đi lặp lại cuộc sống như được lập trình gồm đi chợ mua thức ăn, nấu cơm, ăn cơm, đánh cờ tướng, xem tivi, đi ngủ. Bất kỳ sự việc nào vượt ra ngoài chương trình này, đối với ông dường như đều không tồn tại, bà nội vì chuyện này đã oán thán suốt một đời. Còn bây giờ, tôi đã thấu hiểu ông nội, bởi vì sự tự luyến của ông cũng mong manh đến cùng cực, bắt buộc phải sống một cuộc sống ngoại tại cực kỳ quy củ, bắt buộc phải dựa vào sự ổn định tột cùng của môi trường bên ngoài để chống đỡ chính mình, bất kỳ sự thay đổi nào cũng đều là sự giày vò đối với cấu trúc tự luyến của ông. Ông nội đối với bất kỳ việc gì cũng thờ ơ không quan tâm, không đưa ra hồi đáp, không phải vì ông không yêu gia đình này, mà là vì sự tự luyến của ông mong manh đến mức không thể đi xử lý bất kỳ việc gì. Ví như sang hàng xóm mượn cái tua-vít, điều này đối với ông là không thể nào làm được, bởi vì sẽ dẫn đến việc sự tự luyến của ông bị trắc trở tổn thương nghiêm trọng.

Tôi vào những lúc năng lượng ở mức thấp nhất, cũng từng có cảm nhận này. Tôi thậm chí hy vọng người bên cạnh động đậy một cái cũng đừng động đậy, dường như người khác khẽ động một cái, đối với tôi đều là sự dao động khó lòng chịu đựng nổi. Có lúc, ngay cả việc ký nhận bưu phẩm chuyển phát nhanh cũng là chuyện đau khổ và hao tổn sức lực. Tôi hy vọng tất cả mọi việc đều như tôi sở nguyện, bất kỳ sự cố bất ngờ nào cũng đều là sự giày vò tinh thần đối với tôi. Nếu như tôi phạm sai lầm, thì lại càng không có cách nào buông tha cho bản thân, cứ phải không ngừng dùng sự phân tích để giày vò chính mình. Có thể tưởng tượng được, tôi như vậy rất khó làm sự việc lớn mạnh và tốt đẹp, bởi vì việc làm càng lớn càng tốt, bất ngờ ngoài ý muốn phải gánh chịu lại càng nhiều. Ví như bên đối tác làm hỏng việc, tôi cũng sẽ liều mạng tự trách: Bản thân năm xưa tại sao lại lựa chọn hợp tác với kiểu người như vậy?

Có một lần tôi vì phạm sai lầm, tự tạo ra tình cảnh khốn đốn cho mình, tự trách không thôi, đặc biệt muốn đi vãn hồi tổn thất. Một câu nói của chú hai đã nhắc nhở tôi, chú nói: “Cháu đây là không chịu gánh vác trách nhiệm cho sự lựa chọn do chính mình đưa ra. Điều cháu hiện tại có thể làm, chính là không tiếp tục dây dưa vào việc này nữa, tự mình trả giá (mai đơn - 埋单), nhận phần thua (nhận tài - 认栽) cho hành vi trong quá khứ của chính mình, rồi sau đó tiếp tục đi làm việc nên làm, lao về phía mục tiêu của cháu”.

Lời của chú hai dứt khoát mạnh mẽ: ngã thì ngã rồi, nhìn cho rõ ràng bản thân đã vấp ngã như thế nào, tiếp tục tiến về phía trước lao về mục tiêu là được, đây mới là “sống trong hiện tại” thực sự. Trách móc bản thân, phân tích lặp đi lặp lại, những điều này đều là sự kháng cự của đầu óc đối với hiện tại, rất khó có được hạnh phúc. Có thể có người sẽ hoài nghi: Sống trong hiện tại thì có thể hạnh phúc sao? Những kịch bản thời thơ ấu chưa được nhận biết thức tỉnh thì phải làm sao?

Sự lý giải của tôi là, nếu như ngày thường thường xuyên để bản thân sống trong hiện tại, vậy thì khi kịch bản dấy lên, lập tức sẽ có sự nhận biết tỉnh giác nhạy bén. Bởi vì năng lượng của kịch bản và năng lượng của hiện tại hoàn toàn khác biệt, chẳng khác nào ở hiện trường buổi hòa nhạc giao hưởng, nếu như đột nhiên vang lên tiếng chuông điện thoại, mọi người đều biết âm thanh đó không đúng, bởi vì nó rất không ăn khớp với tiết tấu của chính bản nhạc giao hưởng.

Khi chúng ta có sự nhận biết tỉnh táo đối với kịch bản, năng lực nhận biết tỉnh thức cực kỳ cao, kịch bản sẽ lập tức rời đi. Dẫu cho năng lực nhận biết có hơi kém một chút, chúng ta cũng có thể dõi mắt nhìn theo sự phát triển của kịch bản, mà không đi đồng nhất kịch bản đó là chính mình. Trong quá trình này, đầu óc của chúng ta vẫn có thể đi phân tích, làm rõ ngọn ngành đầu đuôi lai lịch. Loại nhận biết tỉnh giác khi sống trong hiện tại này không có sự tổn hại đối với bản thân, không có cái sự tàn nhẫn hung hãn như thể khoét thịt vét mủ (oản nhục thanh sang), nó nhẹ nhàng êm dịu như dòng nước chảy. Bạn biết rõ kịch bản đó không phải là mình, thì sẽ không vì kịch bản công diễn mà tự công kích bản thân. Để bản thân quay về với hiện tại, ngay trong hiện tại là đã có thể hạnh phúc.