CHƯƠNG 3: CÁC CHIẾN LƯỢC CON NGƯỜI DÙNG ĐỂ ĐỐI PHÓ VỚI NỖI ĐAU

Ngày nay, nhiều bài viết thường nhắc đến đủ kiểu khiếm khuyết nhân cách và các cơ chế phòng vệ tâm lý. Chúng ta cũng thường có xu hướng tự đối chiếu bản thân vào đó, và không khó để nhận ra chúng dường như là một phần “ngoan cố” bám rễ bên trong mình, rất khó xóa bỏ. Chẳng hạn, bạn có thể trằn trọc mất ngủ triền miên nhưng chẳng thể nào ngừng suy nghĩ vẩn vơ; bạn đã kiệt sức nhưng không thể giảm bớt công việc và dừng lại nghỉ ngơi; bạn đang không vui nhưng hễ có ai hỏi lại luôn miệng nói “không có gì đâu”; hoặc bạn luôn đinh ninh rõ ràng là người khác có vấn đề, nhưng người rơi vào đau khổ cùng cực lại chính là mình. Trên thực tế, khi không thể giải quyết được nỗi đau, chúng ta quả thực phải nương tựa vào chính những phương thức có thể tìm thấy này để đối phó với chúng, và những phương thức ấy tạm thời phát huy tác dụng.

Khi không có cơ hội giãi bày nỗi đau của mình và cũng không nhận được sự hồi đáp, chúng ta chỉ đành dựa vào những chiến lược tạm bợ này để cầm cự. Cảm nhận bản thân và thấu thị sự phòng vệ của người khác là để chúng ta có cơ hội chạm tới và thấu hiểu nỗi đau sâu kín bên dưới lớp phòng vệ ấy.

Tiết 1: Các chiến lược né tránh nỗi đau

Làm hài lòng người khác, không bao giờ bày tỏ nhu cầu của bản thân

Hiểu Đồng và chồng đã kết hôn được 10 năm. Cô chia sẻ rằng trong mắt người ngoài, cô là một người vợ hiền dâu thảo, người mẹ chu toàn, nhưng không ai nhận ra rằng trong thực tế cô vô cùng mệt mỏi và không hề hạnh phúc; cô khao khát được một mình đi đến một nơi thật xa để ở lại đó. Cô kể thuở nhỏ mình rất nghịch ngợm, thích bước vào những vũng nước đọng sau cơn mưa để giẫm nước chơi. Mẹ cô tuy ngoài miệng bảo cô nghịch ngợm nhưng chưa từng ngăn cản. Đến năm cô 4 tuổi, em trai chào đời. Do bố cô luôn đi làm ăn xa, mẹ phải một mình chăm sóc hai đứa trẻ nên thường xuyên bận bịu, luống cuống chân tay. Có một lần, trong lúc mẹ đang chăm em, cô lại chạy ra giẫm nước chơi, mẹ đã vô cùng giận dữ mắng: “Bây giờ con đã làm chị rồi, sao một chút cũng không biết để mẹ bớt lo thế hả!” Lời mắng ấy khiến cô cảm thấy vô cùng xấu hổ, và từ đó về sau cô không bao giờ nghịch nước nữa.

Cô tâm sự, kể từ khoảnh khắc ấy, cô đã biến thành một đứa trẻ ngoan ngoãn, chủ động giúp mẹ làm việc nhà và rất hiếm khi đòi hỏi mẹ điều gì. Trong cuộc sống hôn nhân, cô rất hiếm khi nhận thức được rằng mình có quyền bộc lộ nhu cầu, và vì thế cũng hiếm khi cảm nhận được niềm vui. Trong thâm tâm cô luôn mặc định rằng những đòi hỏi của mình sẽ khiến người khác phật ý, không vui.

Ban đầu, trò chơi giẫm nước mang lại cho Hiểu Đồng thời thơ ấu niềm vui và sự thỏa mãn, hơn nữa lúc đầu hành vi ấy còn được cho phép. Thế nhưng, cùng với sự chào đời của đứa con thứ hai, sự kiên nhẫn của người mẹ không còn như trước, khiến cho một đứa trẻ bị quở trách như Hiểu Đồng cảm thấy vô cùng bất an. Cô thấy sau khi có em trai, mẹ đã dồn hầu hết sự quan tâm cho em, còn bản thân dường như đã trở thành một đứa trẻ khiến mẹ chán ghét, phiền lòng. Vậy là cô trở nên “hiểu chuyện”. Việc “hiểu chuyện” và sau này trở thành một “người vợ hiền người mẹ tốt” thực chất đều là để tránh né cảm giác xấu hổ và bất an do bị trách mắng mang lại. Cô rất sợ mình trở thành một kẻ không được ai yêu mến, vì thế cô chọn cách làm hài lòng người khác để đổi lấy cảm giác ổn định, an toàn trong mối quan hệ. Bộc lộ nhu cầu chỉ khiến cô nơm nớp lo sợ mình sẽ lại một lần nữa bị quở trách là “kẻ không biết điều”.

Dùng lý trí để giải quyết nỗi đau trong tình cảm

Trong cuộc sống, chúng ta sẽ nhận thấy việc sử dụng chiến lược lý trí là vô cùng phổ biến. Chẳng hạn, khi một đứa trẻ bị bắt nạt ở bên ngoài, vừa về đến nhà liền ấm ức giãi bày, cha mẹ có thể khuyên con đừng quá để bụng, bảo rằng chuyện trẻ con xích mích với nhau là hết sức bình thường; khi người vợ lo lắng sức khỏe của mình có vấn đề và mong nhận được sự an ủi từ chồng, người chồng có thể buông một câu: “Kết quả xét nghiệm đều bình thường cả, em việc gì phải nghĩ ngợi lung tung”; hay khi một người bạn vừa mất đi người thân đang khóc lóc đau đớn trước mặt bạn, bạn rất có thể sẽ nói những lời an ủi như: “Người chết không thể sống lại được, thôi thì vẫn phải hướng về tương lai mà sống cho tốt”.

Tôi tin rằng ai trong chúng ta cũng từng có những trải nghiệm tương tự khi đối mặt với nỗi đau. Tư duy lý tính giúp chúng ta cố gắng không chạm vào những cảm xúc khó lòng đối diện, chẳng hạn như sự bất an, cảm giác bất tài hay sự bất lực; chúng ta thường dùng những đạo lý như “không cần thiết” hoặc “không nên” để tự thuyết phục chính mình. Dẫu sao thì việc thực sự đi vào trải nghiệm những cảm xúc ấy là vô cùng khó khăn. Hãy thử tưởng tượng bạn đang ở vị trí của người chồng đi vỗ về người vợ đang lo âu về sức khỏe, hay lặng lẽ đồng hành bên một người bạn vừa trải qua nỗi đau mất người thân: tất cả những điều đó đều có thể kích hoạt cảm giác bấp bênh về sinh mệnh và nỗi sợ hãi trước sự chia lìa, mất mát bên trong bạn, trong khi bạn lại chưa hề sẵn sàng để đối diện với những đề bài nhân sinh đầy nghiệt ngã ấy.

Chỉ biết bộc lộ cảm xúc hoặc nói lý lẽ: Rơi vào vòng xoáy giữa xoa dịu cảm xúc và tái phát nỗi đau

Có một cặp đôi yêu nhau tha thiết, nhưng người bạn gái đôi khi lại cảm thấy không vui vì vài sự sơ suất, vô tâm của bạn trai, ví dụ như anh không trả lời tin nhắn kịp thời, hoặc mải chơi bóng rổ mà quên mất buổi hẹn hò với cô. Nếu bạn trai ra sức giải thích thì thường chỉ khiến cô gái tức giận hơn; mãi cho đến khi anh chịu xin lỗi và nhận mình sai, cảm xúc của cô mới chịu lắng xuống. Vào một tối cuối tuần nọ, hai người vốn đã hẹn nhau đi xem phim, nhưng chàng trai đột xuất phải tăng ca nên đành hủy hẹn. Cô gái lập tức lớn tiếng cãi nhau với bạn trai qua điện thoại, âm lượng ngày càng lớn, và cuối cùng bật khóc nức nở. Chàng trai cảm thấy cô quá vô lý, chuyện bé xé ra to, suốt buổi không nói một lời, và cuối cùng vì không thể nhẫn nhịn thêm được nữa nên đã dập máy.

Đôi khi việc bộc lộ cảm xúc mang lại hiệu quả: việc nổi giận, nói lớn tiếng, khóc lóc, cộng thêm việc phân bua lý lẽ có thể khiến đối phương cảm nhận được bạn đang rất buồn bực hoặc khó chịu, và trông bạn có vẻ rất có lý; từ đó đối phương có thể sẽ xoa dịu bạn hoặc nói lời xin lỗi. Thế nhưng, việc luôn nói lý lẽ thường là do bạn không thể chạm tới những cảm nhận tiềm ẩn bên trong mình, và đối phương cũng chỉ có thể phản hồi lại thông qua việc giải thích, thừa nhận hoặc không thừa nhận sai lầm.

Nếu không biết đằng sau cảm xúc kia ẩn chứa điều gì, chúng ta thường chỉ giải quyết được phần ngọn của vấn đề. Ẩn sâu bên dưới trải nghiệm bị phớt lờ, không được coi trọng, thường là nỗi sợ hãi bị ghét bỏ, bị ruồng rẫy hoặc bị bỏ rơi. Do đó, cô gái trong ví dụ trên luôn phản ứng thái quá; cô mong muốn duy trì một trạng thái kết nối chắc chắn, liên tục để khẳng định rằng mối quan hệ này vẫn an toàn. Khi chưa ý thức được những tầng ý nghĩa ẩn sâu này, cô chỉ biết biểu đạt bằng những cảm xúc mãnh liệt hoặc đem lý lẽ ra nói. Mà đằng sau việc phân định lý lẽ lại là sự bất lực không thể đối diện với nỗi xấu hổ do việc bộc lộ nhu cầu mang lại, chẳng hạn như: “Mình không xứng đáng, mình là kẻ gây phiền toái”. Khi cảm thấy mình có lý (chẳng hạn: “Anh không nên nuốt lời”), cô sẽ không còn cảm giác là mình đang phải ngửa tay cầu xin hay bày tỏ nhu cầu với đối phương nữa. Bởi vì những cảm nhận tầng sâu không được chạm tới, con người ta sau khi cảm xúc tạm thời lắng xuống sẽ lại rất nhanh chóng rơi vào vòng xoáy của nỗi đau một lần nữa.

Dùng biểu hiện khó chịu của cơ thể thay cho biểu đạt cảm xúc

Tiểu Uông là một thanh niên khởi nghiệp. Anh cùng vài người bạn lập nhóm bán hàng qua livestream, trong đó anh chịu trách nhiệm kết nối nguồn hàng. Do thiếu kinh nghiệm, doanh số bán hàng không như mong đợi. Nhóm bạn ngồi lại bàn bạc đối sách, ai nấy đều tự nhìn nhận thiếu sót của mình, nhưng riêng anh lại luôn thấy đó hoàn toàn là trách nhiệm của bản thân và rơi vào trạng thái cực kỳ lo âu. Mỗi lần đến gặp tôi, các triệu chứng anh mô tả đều là: mất ngủ, chóng mặt, rụng tóc; anh luôn nơm nớp lo sợ mình sẽ ngất xỉu, đã nhiều lần đi khám bệnh viện và uống đủ loại thuốc nhưng bệnh tình không hề thuyên giảm. Cuối cùng, anh nói với các bạn rằng sức khỏe của mình quá tồi tệ, chỉ đành rút lui khỏi đội ngũ khởi nghiệp.

Đây là một dạng biểu đạt đặc biệt phổ biến: mượn việc kể lể những khó chịu của thể xác để thay thế cho việc bộc lộ nỗi đau trong tâm lý. Tôi rất thường gặp những thân chủ như vậy; họ mô tả đủ mọi triệu chứng cơ thể như đau đầu, mất ngủ, tim đập nhanh, chán ăn, mệt mỏi, kiệt sức... Những vấn đề thể chất này hệt như một chiếc áo choàng che đậy sự xấu hổ, giúp cách ly cảm giác mất kiểm soát do sự bất lực mang lại và nỗi hổ thẹn bắt nguồn từ cảm giác bất tài vô dụng — rằng mình là kẻ bỏ đi, năng lực quá đỗi kém cỏi. Việc biểu đạt sự khó chịu của cơ thể có thể tạm thời giải thoát con người ta khỏi nỗi đau đớn mà họ không đủ sức đối diện.

Ngôn ngữ không lời: Sự im lặng

Có một cặp vợ chồng già, cả đời họ rất hiếm khi cãi vã, bởi vì ngoại trừ những sinh hoạt thường nhật tối thiểu, cuộc sống của họ hầu như không có điểm giao thoa. Người vợ thích đi bộ đường dài, nhưng người chồng không thích và chưa từng tham gia; người vợ cũng chẳng bao giờ chia sẻ cảm xúc của mình với chồng, mà cứ thế âm thầm độc hành. Người chồng thích câu cá, cũng thường xuyên lặng lẽ ngồi một mình bên bờ hồ suốt buổi. Họ giống như hai người xa lạ sống chung dưới một mái nhà: không ai bày tỏ nhu cầu với đối phương, và cũng chẳng ai buồn đáp ứng đối phương điều gì.

Im lặng là một thứ ngôn ngữ không lời, nhưng nó thường chất chứa sự biểu đạt còn dữ dội hơn thế; bởi im lặng thường đồng nghĩa với sự phủ định, cự tuyệt, chán chường, thậm chí là buông xuôi, từ bỏ — chỉ là những tình cảm ấy được biểu đạt qua một hệ thống nét mặt và ngôn ngữ cơ thể khác mà thôi. Cả hai người họ đều đinh ninh rằng đối phương không thể nào hiểu được cảm xúc của mình. Bề ngoài trông có vẻ như nước sông không phạm nước giếng, nhưng thực chất cả hai đều cảm thấy vô cùng cô độc.

Mặc dù trong đầu họ luôn tâm niệm: “Tôi chẳng cần ông/bà phải làm gì cho tôi cả, một mình tôi vẫn sống tốt”, nhưng đằng sau suy nghĩ ấy thường là những cảm nhận tầng sâu rất khó chạm tới: họ tin chắc rằng đối phương không hề công nhận mình, việc đưa ra yêu cầu nhất định sẽ bị cự tuyệt, và bản thân họ cũng không muốn thay đổi vì đối phương. Có thể trước đây họ từng bày tỏ, nhưng đã chuốc lấy sự phủ nhận hoặc khước từ. Vì quá sợ hãi xung đột, họ chọn cách cắn răng chịu đựng sự cô độc, mượn sự im lặng để giữ lại một khoảng không gian cho riêng mình.

Xoa dịu bản thân trong ảo tưởng

Hiểu Linh là một học sinh cấp hai, em có thành tích học tập xuất sắc và rất mực ngoan ngoãn. Em kể với tôi rằng mình có một vài suy nghĩ rất kỳ lạ, và thường mơ thấy những giấc mơ khiến em cảm thấy bất an. Em hỏi tôi có tin vào “ngày tận thế” không, rồi thú nhận rằng mình thường ảo tưởng về ngày tận thế sắp xảy ra. Em từng mơ thấy mẹ qua đời, nhưng trong mơ em không hề thấy đau buồn. Khi tôi hỏi liệu có sợ hãi nếu ngày tận thế thực sự đến hay không, câu trả lời của em khiến tôi vô cùng kinh ngạc: em nói mình không những không sợ mà trái lại còn có chút mong chờ, bởi vì khi ngày tận thế đến, tất cả mọi người sẽ biến mất, chỉ còn lại một mình em trên thế gian này, và em có thể tự do bước vào siêu thị — nơi có biết bao nhiêu đồ ăn mà em ăn mãi không hết.

Có một lần, Hiểu Linh cùng mẹ đến gặp tôi. Em không còn tương tác bằng ánh mắt với tôi như mọi khi, mà chỉ biết nhìn mẹ với vẻ rụt rè, e sợ. Mẹ của Hiểu Linh kể rằng mối quan hệ giữa chị và bố em vốn rất tồi tệ, mọi hy vọng của chị đều dồn hết vào đứa con gái này. Bố Hiểu Linh ngày nào cũng về nhà rất muộn và chẳng mấy bận tâm đến con. Hiểu Linh biết rõ mình là người vô cùng quan trọng đối với mẹ, nên từ nhỏ em đã luôn ngoan ngoãn nghe lời; ngay cả khi bước vào tuổi dậy thì, em cũng không thể bộc lộ cá tính như những đứa trẻ khác, mọi chuyện ăn mặc đi lại hầu như đều phải nhất mực tuân theo yêu cầu của mẹ. Mãi cho đến khi em nói ra những ảo tưởng của mình, tôi mới hiểu rằng có quá nhiều ước muốn trong em đã bị đè nén; chỉ ở trong cõi ảo tưởng, nơi không còn sự trói buộc của người mẹ, em mới có thể thỏa mãn những ước muốn của bản thân.

Ảo tưởng là một chiến lược đối phó với nỗi đau mà một người áp dụng khi cảm thấy hoàn toàn bất lực; nó giúp con người làm dịu bớt nỗi đau hoặc tạm thời lánh xa nỗi đau ấy. Dưới góc độ của một nhà tham vấn, tôi từng lắng nghe đủ kiểu ảo tưởng mà chính thân chủ cũng khó lòng lý giải và chấp nhận nổi, chẳng hạn như sự hả hê, hả lòng hả dạ khi tưởng tượng ra tai họa giáng xuống đầu cha mẹ hoặc bạn đời. Họ mượn sự trả thù trong tâm tưởng để xoa dịu vết thương lòng do bị hạ thấp, coi rẻ; họ giãy giụa trong đau khổ vì không thể đạt được sự công nhận, và việc tưởng tượng kẻ làm tổn thương mình cũng phải chịu tổn thương có thể giúp họ vơi bớt nỗi đau.

Từng có một người phụ nữ với vẻ ngoài rất đỗi dịu dàng bày tỏ rằng cô cảm thấy vô cùng thống khoái khi ảo tưởng người bố mắc bệnh nan y. Tôi đã rất khó hiểu, cho đến khi cô nghẹn ngào kể rằng người bố từng phản bội hai mẹ con cô nhưng chưa bao giờ thừa nhận những tổn thương đã gây ra cho họ; cô chỉ có thể mượn ảo tưởng người cha bị trừng phạt để làm dịu bớt nỗi đau đớn trong lòng mình.

Dùng hành động thay thế biểu đạt cảm xúc

Phương Phương năm nay 29 tuổi. Cô kể cho tôi nghe về nhiều mối tình có chung một kịch bản của mình: Mỗi khi bắt đầu, cô đều cảm nhận rõ đối phương rất thích mình, nhưng hễ mối quan hệ vừa được xác lập, cô liền thấy người ấy thay đổi, ví dụ như không còn trả lời tin nhắn kịp thời, quên những ngày kỷ niệm quan trọng... Mỗi lần như vậy, cô lại lẳng lặng một mình uống rượu cho đến say mèm, điều này thường khiến người bạn trai vô cùng khó hiểu. Cô nói chưa từng có ai thấu hiểu được nỗi đau của cô, cô chỉ đành lấy rượu làm bạn. Cô không thể nào thoát ra khỏi khuôn mẫu lặp đi lặp lại này.

Tình trạng dùng “hành động” để thay cho việc biểu đạt cảm xúc này diễn ra rất phổ biến: chặn liên lạc, đòi chia tay, ly hôn... những hành động tương tự thường là kết quả của việc một số cảm xúc mãnh liệt không thể đạt được sự giao tiếp và thấu hiểu hiệu quả. Những cảm xúc này thường chứa đựng các thành tố phức tạp, khó tiêu hóa, chẳng hạn như vừa khao khát vừa thất vọng, vừa phẫn nộ vừa bất an; người ta vừa muốn níu giữ mối quan hệ lại vừa khó lòng bộc lộ nhu cầu của mình, vừa muốn nói cho đối phương biết nỗi bất mãn nhưng lại sợ bị cự tuyệt.

Chơi game, lướt điện thoại, mua sắm điên cuồng, nghiện rượu... đều là việc mượn hành động để thay thế cho sự biểu đạt. Con người ta co cụm, rút lui vào thế giới riêng của mình — nơi ít xung đột hơn và có thể đem lại sự thỏa mãn tạm thời. Họ thường mang cảm giác rằng những người xung quanh không thích mình, nhưng cảm giác thất bại, chán nản này lại quá khó để nói ra thành lời. Bởi vì những hành vi họ thực hiện trông rất giống như sự đối đầu hay buông xuôi, nên nỗi đau tinh thần bên trong họ lại càng trở nên khó hiểu trong mắt người đời.

Tiết 2: Dùng phương thức phóng chiếu để "ném" cảm giác tồi tệ ra ngoài

Những phương thức thay thế nêu trên đôi khi có thể giúp bạn né tránh được một phần nỗi đau, nhưng có những cảm giác tồi tệ mà bạn không sao né tránh nổi, bạn đành phải “ném” chúng sang cho người khác. Hãy thử xem liệu bạn có từng sử dụng những cách biểu đạt dưới đây hay không:

• Anh ta thật sự quá đáng.

  
  

• Sao anh ta lại ích kỷ đến thế cơ chứ?

  
  

• Sếp tôi là một người cực kỳ săm soi, khó tính.

  
  

• Cô ta lúc nào cũng tự cho mình là đúng.

  
  

• Anh ấy là một người rất khó chiều.

  
  

• Cô ấy lúc nào cũng chọc tôi phát điên lên.

  
  

• ……

  
  

Nếu bạn đang sử dụng những cách diễn đạt tương tự, điều đó cho thấy rất có thể bạn đang dùng cơ chế phóng chiếu. Bạn có thể sẽ thanh minh: “Nhưng sự thật rành rành ra đó mà!”; thế nhưng, nếu trong trải nghiệm nội tâm bạn tiếp tục đi sâu vào bên trong để tìm câu trả lời, rất có thể bạn sẽ không thể tiếp tục được nữa và chỉ còn cách bám víu vào việc nhấn mạnh cái gọi là “sự thật” mà bạn vừa nói.

Cảm giác tồi tệ thường khiến nội tâm của một người trở nên vô cùng mong manh, mong manh đến mức không thể thừa nhận và đối diện với cảm xúc chân thật của chính mình. Tuy nhiên, thông qua phương thức phóng chiếu, bạn chỉ mới ném ra ngoài những suy nghĩ trên bề mặt — tức “lớp ngoài cùng” mà chúng ta đã nói ở Chương 1, chứ hoàn toàn chưa chạm tới được cảm nhận bên trong. Khi sử dụng phương thức này, bạn sẽ tạm thời được “vỗ về” bởi những người đồng tình với suy nghĩ của bạn. Bạn thường sẽ vô thức “đồng lõa” với họ để phóng đại suy nghĩ của mình lên, giúp bạn cảm thấy “khá hơn một chút”; và đôi khi, người bạn đồng hành giúp sức cho bạn ấy lại chính là bản thân bạn ở trong tâm trí.

Các bạn sẽ tiếp tục khiến cho “sự thật” trông có vẻ thuyết phục hơn:

• Bạn đâu có sai.

  
  

• Đúng thế, mình đã hy sinh, nhẫn nhịn nhiều đến thế cơ mà.

  
  

• Là do cô ta luôn chọc tức bạn đấy chứ.

  
  

• Đương nhiên rồi, tôi thèm vào chấp nhặt với loại người như cô ta.

  
  

• Là do anh ta quá đáng, nếu không thì bạn đã chẳng rời bỏ anh ta.

  
  

• Phải đấy, một chuyện cỏn con như thế, việc gì anh ta phải nổi trận lôi đình lên cơ chứ?

  
  

Thế nhưng, sự thật thì sao? Những phần mà bạn không thể đối diện thường sẽ tiếp tục khiến bạn day dứt, canh cánh trong lòng. Bạn không tin rằng sẽ có người thấu hiểu, và cũng chẳng ai biết được rằng chúng bắt nguồn từ quan niệm về bản thân được định hình từ thuở ấu thơ của bạn — dĩ nhiên chính bạn cũng chẳng hề hay biết. Bạn không thể lần theo dấu vết để thay đổi những cảm nhận mà trải nghiệm thời thơ ấu mang lại, bởi chúng từ lâu đã bị đóng khung bất di bất dịch qua những phản hồi của cha mẹ năm nào. Chúng ta có thể nhìn vào Bảng 3-1 để thấy được những cảm nhận đau đớn mà bạn chỉ đành né tránh này:

Bảng 3-1: Cảm nhận và ý nghĩa đằng sau sự phóng chiếu

Những nỗi đau này thông thường chia làm hai loại: nỗi đau khi không thể bày tỏ nhu cầu và nỗi đau khi bị phủ nhận, bị hạ thấp.

Nỗi đau khi không thể bày tỏ nhu cầu

Nỗi đau trải qua khi bày tỏ nhu cầu đôi khi liên quan mật thiết đến việc từng bị khước từ và chê cười. Bạn sẽ cảm thấy mình không xứng đáng được đưa ra đòi hỏi, chẳng có ai tình nguyện đáp ứng bạn; những đòi hỏi của bạn vừa quá đáng lại vừa nực cười, bạn khiến người khác chán ghét, bạn đang mang lại phiền phức cho người khác. Bạn không thể tin rằng đòi hỏi của mình có khả năng được thấu hiểu hoặc được thỏa mãn. Bạn bị giằng xé bởi xung đột giữa một bên là khao khát cháy bỏng và một bên là nỗi sợ hãi bị chối từ; và thế là bạn sử dụng đến sự phóng chiếu: “Là do anh ta quá ích kỷ” — điều này trở thành một cái cớ hoàn hảo giúp bạn có cảm giác rằng: “Thực ra tôi chẳng có nhu cầu gì cần phải bày tỏ cả”, nhờ đó bạn né tránh được nỗi xấu hổ ê chề khi có nguy cơ bị từ chối.

Trong hai tình huống phổ biến dưới đây, bạn sẽ chọn cách nào?

Hai bạn đang trong giai đoạn yêu nhau nồng cháy, ngày Lễ Tình nhân sắp đến, bạn rất muốn có được một món quà mình đã để mắt từ lâu, nhưng món quà ấy đối với người kia thì có phần đắt đỏ.

• Trường hợp thứ nhất: Bạn sẽ nói: “Nhớ mua tặng em/anh món đó nhé”.

  
  

• Trường hợp thứ hai: Bạn im lặng chờ đợi, nhưng rồi lại nhận được một món quà khác. Đương nhiên, bạn chẳng mấy thích thú món quà này, và hễ nghĩ đến việc dường như đối phương tiếc tiền không nỡ mua món đồ bạn muốn thì cảm giác ấy lại càng đậm nét hơn — bạn sẽ không nói cho người ấy biết nỗi thất vọng của mình, mà quay sang phàn nàn, cằn nhằn với bạn thân: “Anh ấy/cô ấy bủn xỉn quá mức”.

  
  

Từ trường hợp thứ hai, chúng ta có thể thấy rõ bạn đang dùng sự phóng chiếu “Anh ta/cô ta quá bủn xỉn” để chống chọi lại cảm giác tồi tệ: “Mình không xứng đáng có được món quà ấy”. Còn ở trường hợp thứ nhất, dù bạn đã trực tiếp bày tỏ nhu cầu, nhưng đoạn sau vẫn phải xem liệu bạn có thể chấp nhận một lời từ chối có thể xảy ra từ đối phương hay không (chẳng hạn: “Đợi sau này anh có tiền rồi sẽ mua bù cho em nhé”); liệu bạn sẽ thấu hiểu và chấp nhận, hay sẽ quay sang cảm thấy đối phương thật keo kiệt?

Khi phát hiện bản thân đang phóng chiếu, rất có thể là do bạn vẫn chưa đủ sức đối diện với những cảm giác tồi tệ tương ứng. Những cảm giác này có thể tạm thời chưa phá hủy mối quan hệ của bạn, nhưng chúng vẫn âm thầm định hình và chi phối cách bạn phán đoán về mối quan hệ dưới một dạng thức vô hình. Đôi khi, sự tích tụ của chúng sẽ khiến bạn từ bỏ niềm tin vào mối quan hệ này; thậm chí có lúc ảnh hưởng ấy còn kéo dài suốt cả một đời người. Con người ta chỉ đành thông qua đủ loại phương thức phòng vệ để khiến bản thân không cảm nhận được sự tồn tại của chúng, dẫu cái giá phải trả có thể là những cơn khủng hoảng cảm xúc tồi tệ hay sự suy kiệt về sức khỏe thể chất.

Nỗi đau khi bị phủ nhận, bị hạ thấp

Trải nghiệm bị phủ nhận và hạ thấp cũng tồi tệ không kém: bạn sẽ cảm thấy mình thật ngốc nghếch, ngớ ngẩn, vô dụng, chẳng có ai yêu quý mình; bạn không thể tin rằng mình chỉ đang gặp phải một chút khó khăn, hoặc sai lầm mình vừa phạm phải hoàn toàn có thể được tha thứ. Ngay tại khoảnh khắc ấy, bạn cảm thấy trải nghiệm bị phủ nhận và hạ thấp kia đại diện cho toàn bộ con người bạn — một con người vô cùng tồi tệ. Bạn vừa khát khao được công nhận, lại vừa thấy bản thân khiến đối phương quá đỗi thất vọng, đành phải nương tựa vào sự phóng chiếu để giải cứu chính mình: “Là do sếp quá săm soi, khó tính” — điều này có thể trở thành tấm bình phong giúp bạn trốn tránh cảm giác tồi tệ, để bạn thấy rằng: “Bản thân mình chẳng có gì sai cả”.

Giả sử bạn làm việc rất chăm chỉ ở chốn công sở, nhưng vẫn khó tránh khỏi những lúc xảy ra sơ suất trong công việc. Khi cấp trên trao đổi với bạn với vẻ mặt có phần nghiêm khắc, bạn có xuất hiện những phản ứng dưới đây không?

• Có cần thiết phải nghiêm trọng hóa vấn đề lên thế không?

  
  

• Tôi đã cống hiến biết bao nhiêu nỗ lực, bộ mắt ông không nhìn thấy à?

  
  

Giả sử người bạn đời phàn nàn rằng món ăn hôm nay bạn nấu hơi mặn, hay đống quần áo chất đống mấy ngày rồi mà bạn vẫn chưa giặt; liệu bạn có cảm thấy đối phương quá xét nét, quá khó tính không?

Nếu bạn cảm thấy vấn đề luôn nằm ở đối phương, thường là do bạn đang rất khó đối diện với vấn đề của chính mình. Dù chỉ là một chuyện rất nhỏ, nhưng nó rất có thể đang ngầm mang ý nghĩa: “Mình thật vô dụng”, “Mình thật vụng về hoặc lười biếng”, “Anh ấy/cô ấy đang coi thường mình”... Bạn cảm thấy xấu hổ tột cùng chỉ vì bị phủ nhận và hạ thấp.

Nếu tái hiện lại những tổn thương từng trải qua thời thơ ấu, bạn sẽ dễ dàng thấu hiểu hơn chiến lược đối phó mà mình đã lựa chọn; bởi vì sang chấn tâm lý thực sự quá đỗi đau đớn. Mọi sự hạ thấp, phủ nhận đều đang giáng đòn nặng nề, tước đoạt sự tồn tại và giá trị của bạn, dìm bạn xuống vũng lầy tự ti. Nếu ngay thời khắc đó không có ai có thể thấu hiểu bạn, thì điều duy nhất bạn có thể làm là không để bất kỳ ai làm tổn thương mình thêm một lần nào nữa — không để bản thân phải trải nghiệm lại thứ cảm giác tồi tệ ấy.

Hiểu Ninh luôn bị chồng chê cười vì tính hay quên, chẳng hạn như không tìm thấy kính mắt, điện thoại, căn cước công dân, hay đối với những chuyện vừa mới bàn luận gần đây cô hoàn toàn không có chút ấn tượng nào; cô bị chồng ví von là bộ nhớ não bộ chỉ tương đương đúng một mẩu giấy nhớ. Chồng cô thì ngược lại hoàn toàn: anh có thể học thuộc lòng số căn cước công dân của tất cả mọi người trong nhà, năm nào cũng nhớ rõ ngày sinh nhật của từng người bạn thân, và nhớ chuẩn xác ngày tháng cụ thể của những sự việc đã xảy ra từ rất lâu trước đây.

Cô kể từ nhỏ mình làm việc gì cũng luôn đoảng vị, đại khái, chẳng hạn như đi tất lộn ngược, cài nhầm cúc áo, làm bài tập thì cẩu thả, đến mức suốt những năm tiểu học chưa từng một lần đạt điểm 100 tuyệt đối. Có một lần mẹ đưa cho cô 5 tệ bảo đi mua thức ăn, cô mải chơi một hồi rồi quên béng mất, xách một chiếc giỏ không về nhà, 5 tệ bên trong cũng không cánh mà bay. Câu cửa miệng mà mẹ cô thường xuyên treo trên môi là: “Sao tao lại đẻ ra cái đứa ngốc nghếch như mày cơ chứ”. Đối với cô, những từ như “ngốc”, “khờ”, “đần độn” đều vô cùng chói tai; sự chê cười của người chồng đã một lần nữa chọc trúng vào vết thương sâu hoắm của cô.

Có một lần, cô bỏ ra 15.000 tệ để mua thực phẩm chức năng được quảng cáo trên mạng. Để tránh bị lừa, trước khi thanh toán cô còn cất công ngồi nghiên cứu cả buổi trời. Thế nhưng sau khi mua về, người chồng vừa nhìn đã khẳng định chắc nịch: “Em bị lừa rồi, trên bao bì không hề có tên nhà sản xuất chính thức và số phê duyệt thực phẩm bảo vệ sức khỏe của quốc gia”. Tôi có thể nhận thấy cô vô cùng muốn thoát khỏi cảm giác tồi tệ: “Sao mình lại ngu ngốc đến thế này cơ chứ”. Cô liên tục phàn nàn, chỉ trích chồng với tôi: “Tôi thấy anh ta sống trên đời khổ sở quá, cái gì cũng ghi ghi nhớ nhớ, hèn chi tóc bạc sớm cả đầu. Bụng dạ thì hẹp hòi, lúc nào cũng đề phòng người khác, nghĩ ai cũng đi lừa mình, mà lại còn keo kiệt bủn xỉn nữa. Chẳng qua chỉ là 15.000 tệ thôi mà, có đáng để làm quá lên như thế không?”

Có thể hình dung được rằng, 15.000 tệ này mang lại cho cô cảm giác tồi tệ hệt như việc làm mất 5 tệ năm xưa: trong mắt người khác, cô là một “kẻ kém thông minh”. Cảm giác bị hạ thấp này sẽ bị kích hoạt vào một thời điểm nào đó; khi chạm vào cảm giác ấy, cô sẽ thấy vô cùng đau đớn, khó chịu, và vì thế cô chỉ còn cách liên tục dùng phương thức phóng chiếu để “ném” những cảm giác tồi tệ ấy sang cho đối phương — rằng chính anh ta mới là kẻ “sống quá mệt mỏi, bụng dạ quá hẹp hòi, tính tình quá keo kiệt”.

Tâm lý học gọi những điều mà một cá nhân không muốn trở thành (phần bản ngã mà người đó không chịu chấp nhận) là “Bóng tối” (Shadow). Cách gọi này miêu tả vô cùng sinh động rằng đó vốn dĩ là một phần của bạn, chỉ có điều đó là phần mà bạn không bao giờ dám quay đầu lại để nhìn vào.

Nhiều khi, những bài viết hay cuốn sách bạn đọc thường khuyên bạn cần phải lấy hết dũng khí để đối diện với phần này; và nhìn bề ngoài, xung quanh quả thực có những người dường như thông qua việc phản tỉnh, tu dưỡng hay thậm chí là giác ngộ đã phá vỡ được bức tường ngăn trở sự tích hợp của bản thân. Có lẽ bạn cũng vô cùng khao khát vượt thoát khỏi những giới hạn của chính mình, thế nhưng kinh nghiệm của tôi cho thấy đây không phải là vấn đề của lòng dũng cảm, và cũng không phải là vấn đề có thể giải quyết được chỉ bằng việc thay đổi nhận thức.

Nếu bạn có thể đối diện với “bóng tối” của mình, thì chắc chắn là do phần bóng tối ấy chưa mang lại cho bạn cảm giác quá đỗi tồi tệ đến thế. Có thể bạn “chấp nhận” nó được ở tầng mức lý trí, nhưng ở tầng mức trải nghiệm thực tế, nó vẫn là thứ bạn không tài nào đối diện nổi. Phần tưởng chừng như thuộc về riêng bản thân này thực chất lại được định hình từ trong các mối quan hệ; và chính những phần từng bị phủ nhận, từng bị chê cười trong quá khứ mới là thứ khiến con người ta đau đớn đến mức không thể nào đối mặt.