Chương 2: Từ tự thể giả tạo đi tới trải nghiệm chân thật

01 Mối quan hệ mẹ con thất bại mang lại tự thể giả tạo

“Tôi đã sở hữu tất cả, nhưng cảm giác vô nghĩa trong nội tâm lại không hề thuyên giảm, điều này thật khiến người ta tuyệt vọng.”

Trong cuộc sống, có những người thường xuyên nảy sinh ý nghĩ không muốn sống nữa. Trong số đó, có một bộ phận người là do gặp phải những khó khăn ngoại tại có thật, ví như mắc bệnh hiểm nghèo, nợ nần bủa vây, hoặc thân tâm chịu đủ giày vò; nhưng cũng có một bộ phận người, kỳ thực chẳng có khó khăn ngoại tại to lớn nào, vậy mà cũng cảm thấy sống chẳng có ý nghĩa gì. Bộ phận người này chính là cái mà nhà tâm lý học Donald Winnicott gọi là mang "tự thể giả tạo" (false self / bản ngã giả tạo). Người sở hữu tự thể giả tạo không thể trải nghiệm được cảm giác an toàn và cảm giác thỏa mãn lẫn nhau trong các mối quan hệ; tự thể giả tạo ở mức độ cực đoan thậm chí còn dẫn tới những rối loạn nhân cách nghiêm trọng.

Sự hình thành của tự thể giả tạo bắt nguồn từ mối quan hệ mẹ con thất bại. Người mẹ không thể căn cứ theo nhu cầu tự phát của đứa trẻ sơ sinh để hồi đáp, không thể kịp thời thỏa mãn đứa trẻ. Phản ứng của người mẹ như vậy đối với con đa phần được xây dựng trên cơ sở những ảo tưởng nội tâm, nhu cầu tự luyến (narcissistic needs) và những xung đột mang tính loạn thần kinh chức năng (neurotic conflict) của chính bản thân người mẹ. Đứa trẻ sơ sinh muốn sinh tồn, chỉ có thể đi thích ứng với phản ứng của người mẹ, do đó mà ngày càng xa rời nhu cầu chân thật của chính mình. Cứ như vậy, đứa trẻ dần bị huấn luyện thành việc chỉ biết thuận ứng với những gì người mẹ trao cho, chứ không phải đi tìm kiếm và phát hiện ra điều bản thân mình thực sự cần.

Tôi từng tham gia một khóa học về mối quan hệ mẹ con. Các học viên cùng xem một đoạn băng ghi hình về sự tương tác giữa mẹ và con, sau đó chấm điểm cho người mẹ trong video. Trong đoạn video này, người mẹ nở nụ cười rạng rỡ, dịu dàng nhỏ nhẹ nói chuyện với đứa trẻ. Động tác bế con của cô ấy vô cùng nhẹ nhàng: nâng đỡ lấy đầu và cổ đứa bé, nhìn chăm chú vào mắt con, tràn đầy kiên nhẫn vỗ về vuốt ve. Đại bộ phận mọi người sau khi xem xong video đều cho người mẹ điểm số rất cao.

Thế nhưng, nếu để ý đến nhiều chi tiết hơn, bạn sẽ phát hiện ra sự kỳ quặc quái dị ở trong đó — người mẹ này không ngừng nói với đứa trẻ mới chỉ 5 tháng tuổi rằng: "Bé cưng nói gì đi nào, nói gì đó với mẹ đi, con xem con cười rạng rỡ thế kia kìa, con thích mẹ có đúng không?". Trên thực tế, đứa trẻ từ đầu đến cuối chưa từng cười một lần nào. Đây là một người mẹ bị trầm cảm sau sinh nghiêm trọng; sau vài tháng điều trị bằng thuốc, bác sĩ đánh giá cô ấy đã bước ra khỏi trầm cảm, có lẽ có thể độc lập chăm sóc con, thế nên đã quay lại đoạn video này để quan sát.

Quả thực, người mẹ này nỗ lực muốn làm một người mẹ tốt, nhưng trạng thái của cô ấy thực chất là từ trầm cảm chuyển sang hưng cảm (mania). Sự tương tác của cô với đứa trẻ được xây dựng trên cơ sở ảo tưởng nội tâm của chính cô — cô ảo tưởng rằng đứa trẻ 5 tháng tuổi có thể nói chuyện với mình, mỉm cười với mình, thỏa mãn sự tự luyến trong trạng thái hưng cảm của cô — như thế thì cô là một người mẹ tốt, và đứa trẻ cũng là một đứa trẻ ngoan. Tuy nhiên, đứa trẻ do tiếp xúc với mẹ còn tương đối ít, vẫn chưa dựng lên cái vỏ bọc thuận tùng, nên chỉ biết ngơ ngác nhìn mẹ; nụ cười và sự tương tác của mẹ đối với con đều không có cảm giác chân thật. Cho nên, bất luận nụ cười của người mẹ có rạng rỡ nhường nào, lời nói hành vi có dịu dàng khả ái ra sao, đứa trẻ đều cự tuyệt phối hợp đưa ra phản ứng.

Có thể tưởng tượng được, nếu người mẹ này chăm sóc đứa trẻ lâu dài, cảm nhận nội tâm của đứa trẻ sẽ là: "Nếu mình muốn sinh tồn, mình phải thuận ứng với tín hiệu mà mẹ phát ra, hồi đáp lại âm thanh và nụ cười của mẹ; bằng không mẹ có thể vì cảm giác thất bại mà từ bỏ tương tác với mình, thậm chí nảy sinh phẫn nộ với mình".

Trong một đoạn băng ghi hình khác đã xuất hiện hiện tượng này: Đứa trẻ nỗ lực thuận ứng với nhu cầu của người mẹ, nó gượng nặn ra nụ cười trên khuôn mặt, nhưng ánh mắt và hướng của đầu lại cố gắng né tránh mẹ, không nhìn vào mắt mẹ. Đứa trẻ thể hiện ra một cảm giác không hài hòa, ngôn ngữ cơ thể cứng đờ; đây chính là sự thuận tùng mang tính cưỡng bách (compulsive compliance), tức là tự thể giả tạo.

Mối quan hệ mà tự thể giả tạo xây dựng nên là mối quan hệ một chiều. Ví dụ: Người mẹ phát ra một tín hiệu, tín hiệu này có thể chẳng liên quan gì đến nhu cầu chân thật của đứa trẻ — đứa trẻ vốn dĩ đang buồn ngủ muốn đi ngủ, nhưng người mẹ lại cảm thấy lúc này đi ngủ là không phù hợp với quy luật giấc ngủ khoa học, hoặc do bản thân mẹ buồn chán muốn trêu đùa đứa trẻ, thế là phát ra âm thanh trêu chọc; đứa trẻ buộc phải thuận theo mẹ, vực tinh thần dậy để hồi đáp mẹ. Lát sau, người mẹ cảm thấy trêu đùa con đã đủ rồi, hoặc theo đúng thời gian biểu giấc ngủ thì con nên đi ngủ, liền phát tín hiệu bảo đứa trẻ đi ngủ rồi bản thân quay lưng bỏ đi; đứa trẻ lại buộc phải chấp nhận sự sắp đặt của mẹ để mau chóng chìm vào giấc ngủ. Trong quá trình này, giữa người mẹ và đứa trẻ kỳ thực không hề có sự tương tác; người mẹ chỉ đem nhu cầu ảo tưởng trong nội tâm mình phóng chiếu lên đứa trẻ, bắt đứa trẻ phải đến thỏa mãn mình, phù hợp với sự tưởng tượng của mình.

Rất nhiều người khi nhắc về thời thơ ấu của mình đều nói: "Mẹ bảo hồi nhỏ tôi ngoan lắm, có thể ở một mình trong nôi, rất ít khi khóc quấy, ai trêu cũng cười". Đây chính là tự thể giả tạo mang tính thuận tùng. Bởi vì đứa trẻ hiểu được rằng khóc quấy sẽ mang lại kết cục thảm hại hơn; cố sức cười mới có thể khiến người khác chú ý đến mình thêm một lát; dẫu cho chỉ là sự trêu đùa chất lượng thấp, thì vẫn còn tốt hơn là phải ở một mình. Có thể tưởng tượng được rằng, đứa trẻ lớn lên như vậy trong các mối quan hệ sẽ thiếu vắng cái tôi đến nhường nào, dễ dàng từ bỏ phẩm giá, ủy khuất cầu toàn (nhẫn nhịn chịu thiệt thòi để cầu sự yên ổn), tự hạ thấp bản thân mình xuống đến mức nào.

Sự tương tác mẹ con chân thật, thuở ban đầu là người mẹ hoàn toàn xoay quanh nhu cầu của đứa trẻ, giúp đứa trẻ phát hiện ra nhu cầu của chính mình và kịp thời thỏa mãn đứa trẻ. Đợi khi đứa trẻ lớn hơn một chút, giữa mẹ và con có thể giống như đánh quần vợt vậy: thay phiên nhau phát và nhận tín hiệu. Mỗi người đều là bên chủ động phát tín hiệu, đồng thời cũng là bên tiếp nhận và hồi đáp tín hiệu. Trong sự tương tác này nảy sinh mối liên kết đầy ý nghĩa, đôi bên đều có thể đạt được cảm giác thỏa mãn chân thật; đây chính là cội nguồn của hạnh phúc.

Khi người mang tự thể giả tạo lớn lên, họ sẽ thông qua một lớp vỏ bọc bên ngoài để thiết lập mối liên hệ với thế giới. Lớp vỏ bọc này có thể là dạng thích ứng thất bại, ví như các mối quan hệ nhân tế be bét rối bời, xung đột không dứt; cũng có thể là dạng thích ứng tốt, ví như thông qua sự tu dưỡng và nhận thức của bản thân để xây dựng nên mối quan hệ công việc tốt đẹp, mối quan hệ bạn bè hài hòa.

Thế nhưng vấn đề chí mạng là ở chỗ: người trong cuộc không cảm nhận được sự nuôi dưỡng của mối quan hệ đối với bản thân mình, không cảm nhận được ý nghĩa chân thật. Nếu quan sát kỹ mối quan hệ này, bạn sẽ nhận thấy nó thông thường mang tính một chiều, thiếu đi tính tương tác và tính giao hỗ. Ví như: "Tôi phô bày cho bạn thấy tài hoa của tôi, sự thấu hiểu lòng người của tôi, những gì tôi có thể trao cho bạn", hoặc "Tôi phô bày cho bạn thấy sự yếu mềm của tôi, sự đáng yêu của tôi, sự dựa dẫm của tôi vào bạn"... Tuy rằng như vậy cũng có thể tạo dựng nên bề ngoài của một mối quan hệ hài hòa, nhưng lại không có được cảm giác chân thật sâu sắc.

Tự thể giả tạo thích ứng tốt ở mức cực đoan có thể biểu hiện ra những đặc trưng như thế này: Bất kỳ ai nhắc đến người ấy đều hết lời ngợi khen — lương thiện, biết nghĩ cho người khác, tài hoa xuất chúng, khiêm tốn lễ phép... Thế nhưng không ai ngờ tới rằng, một người như vậy lại tự sát ngay vào lúc sự nghiệp đang như mặt trời giữa trưa (như nhật trung thiên).

Tự thể giả tạo mang lại cảm giác vô nghĩa và cảm giác không tồn tại kéo dài dai dẳng; tự thể càng cảm thấy đau khổ, lại càng nỗ lực muốn thích ứng với môi trường bên ngoài, làm tốt mọi mối quan hệ, khiến bản thân trở nên ưu tú hơn, bởi vì đầu óc cứ ngỡ rằng: "Mình trở nên ưu tú hơn, mạnh mẽ hơn, quan hệ với những người xung quanh tốt hơn, thì có thể hóa giải được nỗi đau khổ rồi". Đây chính là nguyên nhân vì sao có những người thành công trong mắt người khác lại tuyệt vọng tự sát ngay giữa lúc công thành danh toại — "Tôi đã sở hữu tất cả, nhưng cảm giác vô nghĩa trong nội tâm lại không hề thuyên giảm, điều này thật quá đỗi tuyệt vọng".

02 Tự thể giả tạo khiến đứa trẻ cạn kiệt năng lượng sinh mệnh

Tự thể chân thật giống như máy tính xách tay tự mang theo pin, một mối quan hệ tốt có thể sạc điện cho chính mình, khi không cắm nguồn điện cũng có thể vận hành bình thường; còn tự thể giả tạo thì không tự mang pin, chỉ cần mối quan hệ đứt gãy, liền giống như bị rút dây sạc ra vậy.

Có một câu chuyện để lại cho tôi ấn tượng rất sâu sắc: Có một người phụ nữ dung mạo xinh đẹp, công việc thể diện, bên cạnh thường xuyên có một nhóm người theo đuổi vây quanh. Thế nhưng luận về tướng mạo, người phụ nữ này cũng không tính là đẹp như tiên nữ, vậy thì sức hút của cô ấy rốt cuộc nằm ở đâu? Nghe nói một phú thương vì để theo đuổi cô, từng kích tình dâng trào lái xe hơn một nghìn kilômét đến dưới tầng nhà cô, gọi điện thoại cho cô nói: "Anh nhớ em rồi, lái xe một ngày một đêm tới thăm em." Người phụ nữ này lại nói: "Bây giờ tôi hoàn toàn không muốn gặp anh, anh cũng không hẹn trước với tôi, cho nên tôi không gặp anh." Phú thương không có cách nào, cuối cùng chỉ đành hậm hực ra về.

Tôi nghĩ, đại đa số phụ nữ nếu gặp một người đàn ông bất chấp mọi thứ, ngàn dặm xa xôi đến thăm mình như thế, khẳng định sẽ bị cảm động. Cho dù không cảm động, nội tâm không muốn gặp, thì e rằng cũng sẽ bận tâm đến sự vất vả và thể diện của đối phương một chút mà xuống tầng gặp một lần. Thế nhưng người phụ nữ này rất có trung tâm của riêng mình: Tôi không muốn gặp thì không gặp, anh đi đường một ngày một đêm, đó là việc của bản thân anh. Về sau, người phụ nữ này không lấy vị phú thương, mà lựa chọn một người đàn ông đẹp trai, chu đáo, sự nghiệp ngày một thăng tiến, hôn nhân vô cùng hạnh phúc.

Bản thân tôi cũng từng gặp phải sự việc tương tự. Từng có một người đàn ông theo đuổi tôi, buổi tối sau khi bận rộn xong công việc, trước khi đi ra sân bay, đã cố tình bớt ra thời gian chạy đến dưới tầng nhà tôi, muốn gặp tôi một lần, nhưng lúc đó tôi hoàn toàn không muốn gặp anh ta. Anh ta khổ sở van nài nói: "Anh mệt mỏi như vậy, vất vả như vậy, vốn dĩ có thể có nửa tiếng đồng hồ ở phòng chờ sân bay ăn chút gì đó, nhưng vẫn đi đường vòng qua đây thăm em, ngay cả nhìn em một cái cũng không được sao?" Nghe anh ta nói như vậy, tôi lập tức cảm thấy rất cắn rứt, hoài nghi bản thân có phải quá tuyệt tình hay không. Tôi tuy rằng không có ý định cùng anh ta phát triển mối quan hệ thân mật, nhưng cũng sợ làm hỏng mối quan hệ. Tôi cảm giác được trong nội tâm có một luồng sức mạnh rất lớn đang xâu xé, khiến tôi mất đi trung tâm, tiêu hao nội tâm nghiêm trọng. Còn người phụ nữ được nhắc tới ở phần đầu, cô ấy có thể bảo vệ ranh giới của mình một cách rõ ràng và nhẹ nhàng, biết bản thân muốn gì, nên từ chối điều gì. Điều này khiến tôi bắt đầu suy ngẫm: Rốt cuộc điều gì đã tạo nên sự sai biệt to lớn về sức mạnh nhân cách giữa tôi và người phụ nữ đó?

Hồi tưởng lại tình cảnh từ chối người đàn ông đó khi ấy, tôi nhìn thấy bản thân có hai loại sợ hãi: một loại là sợ hãi đối phương bị tổn thương, một loại khác là sợ hãi mất đi mối quan hệ. Khi anh ta tràn trề hy vọng đến gặp tôi mà không gặp được, tất nhiên sẽ hụt hẫng, nhưng sự hụt hẫng này là do chính bản thân anh ta tạo ra. Anh ta đã lựa chọn không thương lượng với tôi, tự ý quyết định chạy tới, vậy thì anh ta phải gánh chịu hậu quả của việc đưa ra lựa chọn này. Thế nhưng tôi lại vơ lấy trách nhiệm này vào mình, cảm thấy chính sự lạnh lùng của bản thân đã dẫn tới việc anh ta bị hụt hẫng.

Trong toàn bộ thời thơ ấu của tôi, mẹ đều đang chơi trò chơi này với tôi, bà thường xuyên đùn đẩy nỗi bất hạnh của bản thân lên người tôi. Ví như lúc xuống tầng mua đồ cho tôi không cẩn thận bị trẹo chân, bà liền sẽ trách tôi tại sao lại cứ khăng khăng đòi đồ vào đúng lúc này. Tôi cũng theo thói quen ôm đồm hết những trách nhiệm vốn không thuộc về mình, bởi vì mẹ tôi quá đỗi yếu ớt mong manh, bà bất cứ lúc nào cũng có thể sụp đổ, có thể đe dọa hủy diệt mối quan hệ. Tôi sợ hãi mất đi mẹ, đây là một nỗi sợ hãi mang tính căn bản, cũng là sự khác biệt cốt lõi giữa tôi và người phụ nữ kia: Cô ấy có tự thể chân thật, còn tôi thì không, hoặc nói đúng hơn là tự thể chân thật của tôi tạm thời bị các kịch bản bao bọc lấy, không thể phô diễn sức mạnh.

Tự thể chân thật là có thể tồn tại độc lập, còn tự thể giả tạo bắt buộc phải dựa vào mối quan hệ mà tồn tại. Có thể hiểu như thế này: Tự thể chân thật giống như máy tính xách tay tự mang theo pin, một mối quan hệ tốt có thể sạc điện cho chính mình, lúc không cắm nguồn điện cũng có thể vận hành bình thường; còn tự thể giả tạo thì không tự mang pin, chỉ cần mối quan hệ đứt gãy, liền giống như bị rút dây sạc ra vậy, khiến người ta tối sầm hai mắt, trong sự hoảng loạn không có cảm giác tồn tại. Cho nên, tự thể giả tạo luôn luôn sợ hãi mất đi mối quan hệ, sẽ vì muốn giữ gìn mối quan hệ mà đưa ra đủ loại thỏa hiệp, mặc cho những thỏa hiệp này làm tổn thương chính mình.

Tự thể giả tạo thường biểu hiện ở ranh giới không rõ ràng, khó lòng từ chối người khác. Nghiêm trọng hơn là, ý thức không thể an trú trên cơ thể, luôn luôn hướng ra bên ngoài tìm kiếm kích thích. Ví như lúc không có việc gì làm thì không ngừng lướt điện thoại, xem tivi, luôn luôn phải tìm một sự vật bên ngoài để tóm lấy sự chú ý của mình, không thể yên tĩnh ở cùng chính mình.

Tự thể giả tạo là có thể phát triển ra trí lực ưu tú. Bởi vì môi trường nuôi dạy do cha mẹ cung cấp rất thất bại, đứa trẻ có thể lựa chọn dựa dẫm quá mức vào trí lực tinh thần của bản thân để bảo vệ chính mình, không ngừng suy nghĩ đúc kết, mưu cầu lý giải môi trường bên ngoài gian nan, tìm cho mình một con đường sinh tồn, ví như: "Người mẹ chân thật rất bất tài, vậy thì tôi liền phát triển ra một người mẹ siêu năng trong đầu, để nuôi dưỡng mình, giáo dục mình, đồng hành cùng mình". Tuy nhiên, thành tựu ngoại tại của tự thể giả tạo càng lớn, cảm giác giả tạo nội tại sẽ càng mạnh, luôn luôn phải chịu đựng nỗi đau đớn tinh thần một cách vô cớ. Bề ngoài trông giống như người bình thường làm việc sinh sống, nhưng bên trong lại không có cảm giác thực tế và cảm giác chân thật của trải nghiệm bản thân, đây chính là cảm giác "không tồn tại".

Trước đây, mỗi khi có người khen tôi thông minh có tài năng, nơi sâu thẳm trong nội tâm tôi sẽ dấy lên một âm thanh xua mãi không đi: Giả đấy, đây đều là giả cả. Tôi đem cảm giác này nói với người khác, người khác bảo: "Sự thông minh tài năng của cô là điều ai ai cũng thấy, sao có thể là giả được chứ?" Kỳ thực, điều tôi nói không phải là sự thật giả của thành tựu bên ngoài, mà là tôi với tư cách là một con người, không trải nghiệm được cảm giác tồn tại của chính mình, nội tâm tan vỡ và rỗng tuếch. Nói cách khác, trải nghiệm về bản thân của tôi là giả. Trải nghiệm bản thân giả tạo này giống như khối u ác tính ở tầng đáy sinh mệnh, khiến tôi không cách nào tận hưởng bất kỳ thành tựu nào mà mình đạt được. Cảm giác này giống như là: "Việc là tôi làm, danh lợi là tôi kiếm về, thế nhưng người tận hưởng tất cả những điều này lại không thể là tôi. Tôi nhìn tất cả những thứ do chính mình kiếm được, chẳng khác nào nhìn đồ của người khác, không có cách nào trải nghiệm và tận hưởng nó".

Tự thể giả tạo có thể làm việc rất nỗ lực, nhìn vào thấy rất có động lực, nhưng lại thiếu đi sức sống tự nhiên. Còn tự thể chân thật sẽ trực tiếp thể hiện trên sức sống của cơ thể, ví như có những người khi vui mừng, chân tay cơ thể sẽ tự phát đưa ra các động tác, vung vẩy cánh tay, nhảy nhót, reo hò v.v., những động tác này là sự thể hiện năng lượng của tự thể chân thật tự do vươn duỗi, bởi vì người đó có thể tận hưởng hiện tại. So sánh với điều đó, những động tác mà tự thể giả tạo làm ra sẽ rất gượng gạo, lại còn nói một số lời khen ngợi rỗng tuếch kiểu như "tuyệt vời quá, đẹp đẽ quá, tốt quá rồi". Nếu như nói nội tại cơ thể của tự thể chân thật là hài hòa thoải mái, bao gồm nhịp đập của tim, hơi thở, đều có một tiết tấu nhịp nhàng thoải mái, thì năng lượng bên trong cơ thể của tự thể giả tạo lại hỗn loạn; người đó sẽ cảm thấy không thoải mái một cách dai dẳng, nhưng đến bệnh viện kiểm tra lại không tra ra được vấn đề. Sự không thoải mái dai dẳng này sẽ khiến tự thể giả tạo thường xuyên kéo sự chú ý rời khỏi cơ thể, để đi làm việc, lướt điện thoại v.v.

Mối quan hệ giữa tự thể giả tạo và cơ thể quả thực là một vấn đề nan giải lớn. Chúng ta phải cố gắng hết sức kéo sự chú ý quay trở về cơ thể, thông qua sự nhận biết tỉnh thức đối với hơi thở, thông qua một số phương thức vận động mà bản thân yêu thích, ví như khiêu vũ, để tích hợp cơ thể của mình, khiến cơ thể từng bước phối hợp nhịp nhàng trở lại. Đặt sự chú ý lên cơ thể, đây là phương thức thuận tiện nhất để quay về với hiện tại. Năng lượng chú ý này sẽ nuôi dưỡng cơ thể, khiến cái tôi vỡ vụn từng bước trở nên hoàn chỉnh, chầm chậm tìm lại cảm giác tồn tại vững chắc.

Quá trình này thực sự không dễ dàng. Bạn sẽ trải nghiệm rất nhiều đau đớn của cơ thể, sự tê liệt trong quá khứ nhờ có sự nhận biết mà từng tầng từng tầng nổi lên, đầu óc sẽ không ngừng kéo bạn đi, rời xa hiện tại, chạy trốn nỗi đau. Còn bạn thì cần phải nỗ lực hàng ngàn hàng vạn lần, để kéo nhận thức quay trở về với hiện tại.

03 Từ tự thể giả tạo đi tới trải nghiệm chân thật

Đứa trẻ nhận được tình yêu thương vô điều kiện sẽ không vì cha mẹ không có yêu cầu đối với mình mà trở nên sa đọa, trầm luân, trái lại sẽ đem toàn bộ năng lượng sinh mệnh dùng vào việc phát triển bản thân, tận hưởng nhân sinh, kiến tạo nên mối quan hệ nuôi dưỡng lẫn nhau, nhẹ nhàng không tiêu hao.

Tự thể giả tạo là kết quả của việc nuôi dạy thất bại, người mẹ đã không thể trao cho môi trường nâng đỡ chở che (bão trì tính hoàn cảnh), đứa trẻ không thể phát triển ra tự thể chân thật ở trong đó. Vậy thì, chúng ta có thể thông qua phương thức nào để từ tự thể giả tạo đi tới tự thể chân thật, trải nghiệm được ý nghĩa của việc còn đang sống?

Chúng ta trước hết cần nhận biết (giác sát) được tự thể giả tạo vận hành như thế nào. Quá trình vận hành này rất khó được nhận biết, bởi vì nó là chương trình đã được ghi vào đại não ngay từ thời kỳ sơ sinh, giống như một chương trình chạy ngầm, mỗi ngày tự động vận hành. Muốn nhận biết, cần phải rất chăm chỉ luyện tập nhận thức tỉnh giác.

Ví như tôi phát hiện bản thân mỗi lần nhìn thấy con gái Tiểu Thi Địch của Hàn Tuyết, trên mặt đều sẽ tự động lộ ra nụ cười rạng rỡ. Nụ cười này nhìn bề ngoài dường như rất hợp thời điểm: Tôi nhìn thấy một đứa trẻ đáng yêu, với tư cách là một người trưởng thành, nét mặt nở nụ cười, rất bình thường mà! Nhưng vấn đề là, tôi nhận biết được trong này chứa đựng một mô thức — chỉ cần tôi nhìn thấy Tiểu Thi Địch, liền sẽ lập tức nở nụ cười, điều này thực ra không bình thường. Lúc tôi nhìn thấy đứa trẻ, không thể nào mỗi một lần tâm trạng đều rạng rỡ, vậy thì khi tâm trạng không tốt, nụ cười tôi thể hiện trước Tiểu Thi Địch lẽ nào lại là một sự giả tạo dối trá sao?

Tôi đã chứng kiến toàn bộ quá trình Hàn Tuyết cùng chồng từ quen biết đến yêu nhau, cuối cùng sinh ra Tiểu Thi Địch, trong quá trình này tôi cũng đã góp không ít công sức, cho nên tôi rất yêu thương Tiểu Thi Địch. Hơn nữa, Tiểu Thi Địch từ nhỏ sống trong môi trường tràn ngập tình yêu và tự do, quả thực ai gặp cũng yêu quý, tình cảm tôi dành cho cô bé không hề giả tạo. Thế là, tôi lặp đi lặp lại việc quán sát toàn bộ quá trình, muốn lôi ra nguồn cơn của mâu thuẫn, đồng thời cũng phát hiện ra: Sự vận hành của chương trình đằng sau này vậy mà lại nhanh chóng và khó lòng nhận biết đến thế!

Tình cảm tôi dành cho Tiểu Thi Địch là chân thật, rất muốn gần gũi với cô bé, nhưng khi tôi nhìn thấy cô bé, tự thể giả tạo của tôi lập tức tiếp quản mối quan hệ này, khiến tôi trong chớp mắt lộ ra biểu cảm tiêu chuẩn: Nụ cười rạng rỡ, ánh mắt dịu dàng nhìn chăm chú, để thỏa mãn nhu cầu của đứa trẻ. Nói cách khác, chương trình tự thể giả tạo trong khoảnh khắc đã đóng gói tôi thành một "người mẹ đủ tốt" trên phương diện tâm lý học. Toàn bộ quá trình diễn ra trôi chảy tự nhiên (hành vân lưu thủy), hoàn toàn tự động, mảy may không cần ý thức của tôi tham gia, giống như chim chóc nghe thấy tiếng súng nổ liền sẽ lập tức bay đi vậy, đã trở thành một loại phản ứng bản năng. Nhưng chim chóc sẽ không đi suy nghĩ vì sao mình nghe thấy tiếng súng nổ thì phải bay đi; điều quý giá của việc sinh ra làm người chính là ở chỗ: chúng ta có thể tiến hành nhận biết tỉnh giác đối với những phản ứng tự động đã quen thành thói, dùng sự tỉnh giác để cắt đứt quán tính.

Tôi tỉ mỉ nhấm nháp ngẫm nghĩ mối quan hệ giữa mình và Tiểu Thi Địch, kết quả phát hiện ra một sự thật khiến người ta kinh ngạc: Tôi thực ra hoàn toàn không hề tận hưởng mối quan hệ này. Trong mối quan hệ này, tôi làm rất tốt, Tiểu Thi Địch cũng quả thực làm người ta yêu mến. Nhưng trông nom Tiểu Thi Địch một lát, tôi liền sẽ cảm thấy mệt mỏi, muốn giao cô bé cho người khác; tôi trong mối quan hệ này không cảm nhận được sự thỏa mãn và nuôi dưỡng.

Thế là tôi bắt đầu hoài nghi bản thân: Lý Tuyết, có phải mày thực sự hết thuốc chữa rồi không? Mày là một kẻ tâm lý bế tắc, bất lực trong tình yêu (ái vô năng), mày không thích hợp nuôi dạy con cái. Tuy nhiên, khi tôi hiểu được tự thể giả tạo, nhận biết được tự thể giả tạo đã tự động tiếp quản mối quan hệ giữa tôi và Tiểu Thi Địch như thế nào, từ đó phá vỡ mối liên kết chân thật của mối quan hệ này, tôi đã hiểu ra — không phải tình cảm tôi dành cho Tiểu Thi Địch là giả tạo, cũng không phải tôi bất lực trong tình yêu, mà chỉ là mối liên kết chân thật đã bị tự thể giả tạo nhảy vào chen ngang một nhát (hoành sáp nhất đao), dẫn đến việc tôi không thể tận hưởng được cảm giác chân thật và cảm giác thỏa mãn mà mối quan hệ mang lại.

Tự thể giả tạo giống như một chương trình vận hành cấp tốc, nó sẽ tiêu hao năng lượng, cho nên mối quan hệ thiết lập với thế giới bên ngoài không thể duy trì quá lâu, bằng không sẽ cảm thấy mệt mỏi. Rất nhiều người hướng nội sở dĩ hướng nội, chính là vì mối quan hệ tiêu hao đối với bản thân nhiều hơn là nuôi dưỡng. Tự thể giả tạo càng hoàn hảo, khi vận hành lại tiêu hao càng nhiều năng lượng; người đó có lẽ sẽ mang lại cảm giác rất tốt cho người khác, để lại ấn tượng rất tốt, nhưng đối với bản thân lại là một loại tiêu hao. Có những người gặp mặt người khác một lần, liền cần phải nghỉ ngơi một hai ngày mới có thể hồi phục lại được.

Vậy thì, nếu như chúng ta không dùng tự thể giả tạo tiếp quản mối quan hệ, chúng ta sẽ biểu hiện thành dáng vẻ như thế nào? Con người mang bản tính chân thật của mình liệu có rất ích kỷ, rất vụng về, lúng túng luống cuống làm hỏng mối quan hệ hay không?

Thế là, khi tôi gặp lại Tiểu Thi Địch, liền thử nghiệm không để bản thân bước vào chương trình của tự thể giả tạo, không còn mưu cầu đi làm một khách thể hoàn hảo nữa. Khi cô bé đến gần tôi, tôi chỉ nhìn cô bé; cô bé bò vào lòng tôi, tôi liền xoa xoa cô bé, cho cô bé một chút điểm tựa để tránh bị ngã; cô bé muốn bò đi thì bò đi, muốn khóc thì khóc, tôi chỉ đơn thuần ôm cô bé vào lòng, thuận theo tự nhiên vỗ về, hoàn toàn không muốn dỗ dành cho nín. Tiểu Thi Địch mỉm cười với tôi, nụ cười của cô bé giàu sức lây lan truyền cảm, khóe miệng tôi bất giác cũng nhếch lên theo. Toàn bộ quá trình nhẹ nhàng trôi chảy, không hề xuất hiện kết quả tồi tệ nào. Thế là tôi hiểu ra: Tự thể chân thật hoàn toàn không ích kỷ vụng về, kẻ lúng túng luống cuống kỳ thực chính là tự thể giả tạo.

Đối với tự thể giả tạo mà nói, khi đối diện với một bối cảnh mới mẻ, nếu như trong kho dự trữ của đầu óc không có chương trình tương ứng "tôi nên biểu hiện ra sao", liền sẽ cảm thấy bất lực. Có một lần tôi tham gia một buổi tụ họp gia đình, mọi người đều đang trò chuyện về các chủ đề liên quan đến việc con cái đi học và đi du lịch, bởi vì con cái của họ đều học cùng một trường, cũng thường xuyên cùng nhau đi du lịch. Tôi giống như một người ngoài cuộc, không chen vào nói được câu nào.

Theo như cái tự thể giả tạo mà ngày thường tôi quen thuộc, tôi nên là một đạo sư tài hoa xuất chúng, có thể mang lại kiến thức tâm lý học cho mọi người, có thể giúp mọi người giải đáp thắc mắc, là một vai diễn thông minh nhanh nhẹn, hài hước đáng yêu. Nhưng ở trong bối cảnh tụ họp gia đình này, tôi không có vai diễn nào có thể ứng phó, vì thế cảm thấy lúng túng luống cuống. Tôi hỏi người bạn đồng hành: "Trong tình cảnh này tôi nên làm gì? Tôi không biết bản thân nên nói gì, làm gì." Người bạn rất nhẹ nhàng nói: "Cậu cứ ngồi ở đó, cái gì cũng không cần làm, như vậy cũng rất tốt rồi." Câu nói bình thường này đột nhiên mang lại cho tôi sự chấn động rất lớn — Hóa ra tôi có thể cái gì cũng không làm. Nói cách khác, tôi có thể không khởi động bất kỳ chương trình tự thể giả tạo nào để ứng phó với mối quan hệ, cái gì cống hiến cũng không cần phải có, người khác vẫn như vậy có thể tiếp nhận sự tồn tại của tôi, mà đây vốn dĩ nên là trạng thái bình thường của mối quan hệ.

Liên tưởng đến thời thơ ấu của tôi, tôi hầu như không có lúc nào di nhiên tự đắc (thong dong tự tại). Tôi bắt buộc phải luôn luôn để ý động tĩnh của mẹ, bà đang làm việc nhà, tôi liền phải nhìn sắc mặt bà, thể hiện ra dáng vẻ của một đứa trẻ ngoan: hoặc là căng thẳng làm bài tập, hoặc là cũng làm việc nhà. Thực sự sống vô cùng mệt mỏi.

Một đứa trẻ, vốn dĩ có thể cho dù không làm bất kỳ cống hiến nào, không lấy lòng cha mẹ, không thi được thành tích tốt, cũng có thể nhận được tình yêu thương và sự chú ý vô điều kiện của cha mẹ. Cha mẹ chỉ vì muốn đem yêu thương truyền thừa tiếp nối, cho nên mới lựa chọn sinh ra con. Đứa trẻ nhận được tình yêu thương vô điều kiện, hoàn toàn không vì cha mẹ không có yêu cầu đối với mình mà trở nên sa đọa, trầm luân, trái lại sẽ đem toàn bộ năng lượng sinh mệnh dùng vào việc phát triển bản thân, tận hưởng nhân sinh, kiến tạo nên mối quan hệ nuôi dưỡng lẫn nhau, nhẹ nhàng không tiêu hao. Nó sẽ không đi đường vòng, xây dựng nên đủ loại tự thể giả tạo để tiêu hao chính mình; sinh mệnh của nó bẩm sinh đã tràn ngập cảm giác chân thật và cảm giác ý nghĩa.

Con đường đi tới tự thể chân thật quả thực không dễ dàng, nhưng không phải hoàn toàn không có khả năng. Bất luận hiện tại tuổi tác của chúng ta lớn bao nhiêu, chỉ cần có một khoảnh khắc có thể cảm nhận được sự chân thật, cảm nhận được sự tồn tại vô điều kiện, đều là sự tiến bộ to lớn. Hãy kiên trì sống tiếp, đừng từ bỏ.

04 Chạm vào thế giới chân thật

Một đứa trẻ không nên vì không hoàn hảo mà bị cha mẹ công kích; một người trưởng thành cũng không nên vì làm chưa tốt mà bị bạn bè người thân chỉ trích. Khi ôm ấp một trái tim khao khát ánh sáng, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng, tất cả mọi người đều xứng đáng được đối đãi tử tế.

Có một khoảng thời gian rất dài, mỗi tuần tôi đều tiếp nhận tư vấn tâm lý một lần. Chuyên gia tư vấn ở Đài Loan, cho nên chúng tôi chỉ có thể giao tiếp qua video. Nhưng đã có mấy lần, tôi hoàn toàn quên bẵng đi, bỏ lỡ mất thời gian tư vấn. Tôi rất muốn thỉnh cầu chuyên gia tư vấn lần sau gửi email nhắc nhở tôi trước, nhưng mãi vẫn không thể mở miệng nói ra, bởi vì trong đầu óc tôi có một thanh âm nghiêm khắc đang nói: "Ghi nhớ thời gian tư vấn là việc của chính bản thân cô, người khác không có nghĩa vụ nhắc nhở cô, cô không nên đưa ra thỉnh cầu quá phận như thế!" Nhưng có một ngày, tôi rốt cuộc vẫn không nhịn được mà nói với chuyên gia tư vấn; ngoài dự liệu, ông ấy rất vui mừng, bởi vì ông ấy nhìn thấy tôi đang tích cực phát ra ý nguyện kết nối. Trên thực tế, ông ấy rất sẵn lòng gửi email nhắc nhở tôi, rất sẵn lòng làm việc này vì tôi.

Thế là tôi bắt đầu suy ngẫm: Tại sao tôi lại hà khắc với bản thân như vậy, lại lo lắng thỉnh cầu đưa ra là quá phận đến thế?

Tôi nhớ lại hồi học cấp hai, trường học tổ chức đi du lịch Bắc Kinh vào mùa đông. Tôi muốn mặc quần áo mới ra ngoài, thế là hỏi mẹ xem có thể mặc chiếc áo phao lông vũ của mẹ không, mẹ lại phẫn nộ chỉ trích tôi "từ nhỏ đã ham hư vinh, ngay cả áo phao của mẹ cũng muốn tước đoạt, đúng là tâm địa rắn rết". Tội danh đáng sợ như vậy đột nhiên chụp lên đầu tôi, tôi lập tức cảm thấy bản thân đã phạm phải sai lầm tày trời. Những sự việc tương tự còn rất nhiều, tôi hễ cứ đưa ra một thỉnh cầu, đều sẽ bị mẹ ác ý trách móc bắt bẻ. Điều tai hại hơn nữa là, tôi của lúc đó vẫn chưa thể phân biệt được thỉnh cầu nào là quá phận, thỉnh cầu nào là hợp lý. Bởi vì bất kỳ thỉnh cầu nào cũng đều sẽ bị mẹ công kích, tôi không có cơ hội chạm tới cảm giác ranh giới của hiện thực.

Vợ của Vương tử Harry nước Anh là Meghan Markle sinh ra trong một gia đình bình dân, là một diễn viên không mấy tên tuổi, lại còn là con lai gốc Phi. Một người phụ nữ như vậy, khi sánh bước bên cạnh vị vương tử xuất thân cao quý, vạn người chú ý, lại tự tin tràn trề, thần thái rạng ngời. Đây là nguyên nhân gì? Có thể là bởi vì, Meghan từ nhỏ đã là một người dám đưa ra thỉnh cầu. Có một lần, cô ấy nhìn thấy quảng cáo chất tẩy rửa trên ti vi tuyên truyền "phụ nữ thuộc về nhà bếp", liền cảm thấy rất phẫn nộ, muốn làm điều gì đó vì việc này. Bố của Meghan cổ vũ cô bày tỏ suy nghĩ của mình, thế là cô đã viết thư gửi cho rất nhiều người nổi tiếng, bao gồm cả Đệ nhất Phu nhân lúc bấy giờ là Hillary Clinton; trong đó rất nhiều người đã hồi đáp cô, công ty quảng cáo cũng vì thế mà sửa đổi lời quảng cáo. Điều này khiến Meghan tin tưởng rằng: Tôi có thể phát ra âm thanh hướng tới thế giới này, thế giới này là thiện ý, sẵn lòng hồi đáp tôi; cho dù không hồi đáp, tôi cũng chẳng làm sao cả. Đây có lẽ chính là một trong những nguyên nhân khiến Meghan có thể tràn đầy tự tin sánh bước cùng Vương tử Harry!

Còn cha mẹ Trung Quốc khi gặp phải tình huống này, đa số sẽ mắng mỏ, kể tội con cái: "Mày quá ngây thơ rồi, đừng có si tâm vọng tưởng xem ai sẽ thèm đếm xỉa đến mày, xã hội này vốn dĩ là như thế, không có việc gì lại đi kiếm chuyện, sớm muộn gì cũng chịu thiệt thòi thôi." Sự hồi đáp như vậy, thực chất là sự công kích đối với đứa trẻ, khiến đứa trẻ cho rằng thế giới bên ngoài tràn ngập địch ý, người khác sẽ không đối xử tốt với mình.

Hồi tôi học tiểu học, từng có một cô giáo dạy ngữ văn rất hòa nhã hiền từ, rất nhiều đứa trẻ đều thích cô. Sau khi tan học, cô giáo thường hay mời mấy đứa trẻ sống ở gần nhà tới nhà cô chơi, tôi cũng nằm trong số đó. Quãng thời gian này rất đỗi quý giá, ở nhà cô giáo tôi đã trải nghiệm được cảm giác vui vẻ, nhẹ nhõm hiếm có. Sau đó mẹ tôi biết chuyện, liền nghiêm khắc bảo với tôi: "Thực ra cô giáo rất ghét mày đến làm phiền cô, chỉ là vì nể mặt mũi nên ngại từ chối mày mà thôi, mày đừng có mặt dày mày dạn đến gây phiền phức cho người ta nữa." Những lời như vậy mẹ nói đi nói lại nhiều lần, đến mức tôi không phân biệt nổi đâu là hiện thực, đâu là giả tượng, cuối cùng đọng lại trong tim tôi chỉ có tuyệt vọng: Sự tốt đẹp và thiện ý là điều không thể có, thế giới bên ngoài đều ghét bỏ tôi.

Sau này tôi lên cấp ba, trong lúc tình cờ lại gặp được cô giáo dạy ngữ văn này, phát hiện cô đã mang thai, bụng bầu to, khuôn mặt rạng ngời hạnh phúc. Cô nhiệt tình mời tôi và mẹ đến nhà ăn cơm, mẹ đồng ý; tôi đặc biệt vui mừng, muốn đem cuốn sách điều dưỡng chăm sóc sức khỏe trong nhà tặng cho cô giáo, mẹ cũng đồng ý. Thế nhưng sau khi ăn cơm xong về đến nhà, mẹ sa sầm mặt lại nói với tôi: "Mày đối xử tốt với cô giáo tiểu học như thế thì có ích gì? Cô ta không thể nào dạy mày nữa rồi, mày còn đối xử tốt với cô ta, đem cuốn sách điều dưỡng duy nhất trong nhà tặng cho cô ta, ngộ nhỡ sau này mày ốm đau ngã bệnh, tao cũng không biết phải làm thế nào nữa." Sau một trận bị mẹ "tẩy não", tôi cũng cảm thấy bản thân ngu xuẩn nực cười, "đơn phương tình nguyện đối tốt với người khác, đúng thật là ngốc nghếch". Một mảnh đất mềm mại cất giấu nơi sâu thẳm nội tâm tôi cuối cùng đã bị bóp nghẹt tiêu diệt hoàn toàn. Từ đó về sau, tôi không còn liên lạc với người cô giáo duy nhất từng mang lại ấm áp cho tôi thời tiểu học nữa.

Tôi đưa ra thỉnh cầu, phát ra âm thanh hướng tới thế giới bên ngoài, cuối cùng đều gặp phải sự diễn giải ác ý và sự công kích của mẹ. Sự công kích này, cuối cùng nội hóa thành sự công kích của tôi đối với chính bản thân mình — nghiêm khắc yêu cầu bản thân bắt buộc phải độc lập tự chủ, sợ hãi việc đưa ra thỉnh cầu với người khác, sợ hãi bày tỏ thiện ý, cũng sợ hãi đón nhận thiện ý. Tôi quá mức nhạy cảm với địch ý của thế giới bên ngoài, lại không hề có sức đề kháng. Rất nhiều khi, lúc người khác, đặc biệt là người thân cận vu khống phỉ báng tôi, phản ứng của tôi không phải là phản kháng và bảo vệ bản thân, mà là tự hoài nghi, tự công kích chính mình: "Liệu có phải mình thực sự tồi tệ như đối phương nói hay không? Liệu có phải mình có rất nhiều chỗ làm chưa tốt? Nếu như mình có chỗ làm không hoàn hảo, thì mình đáng đời bị công kích!"

Tôi đã đem sự công kích của mẹ đối với tôi hoàn toàn hợp lý hóa, và bắt đầu tự công kích mình theo thói quen. Thế nhưng, con người đều sẽ có chỗ không hoàn hảo; với tư cách là người thân cận bên cạnh, khi phát hiện đối phương có vấn đề, không nên mượn cớ đó để công kích, mà nên giúp đối phương nhận biết thức tỉnh và trưởng thành. Một đứa trẻ không nên vì không hoàn hảo mà bị cha mẹ công kích; một người trưởng thành cũng không nên vì làm chưa tốt mà bị bạn bè người thân chỉ trích. Khi ôm ấp một trái tim khao khát ánh sáng, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng, tất cả mọi người đều xứng đáng được đối đãi tử tế.

05 Trở thành nguồn cội của thiện ý

Thiện ý chân chính là bất luận kết quả ra sao, đều tự chịu trách nhiệm về mình — “Tôi phát ra thiện ý hướng tới thế giới này, nhận được hồi đáp thì rất tốt; không có hồi đáp, tôi cũng vẫn giữ được sự rộng mở và bình yên nơi nội tại”.

Bên cạnh sự hồi đáp lạnh lùng, cách mẹ đối xử với tôi còn có một mô thức nữa, đó là “hy sinh bản thân một cách không tình không nguyện”.

Nhớ hồi học cấp hai, có một lần đi dạo phố, tôi nói muốn ăn sô-cô-la và thịt bò khô, mẹ đã mua cho tôi, thế nhưng sau khi về đến nhà, bà đột nhiên bắt đầu chỉ trích tôi: “Mày có biết những đồ ăn vặt này đắt thế nào không? Nhà mình không có tiền, mày còn đòi ăn đồ ăn vặt đắt đỏ như thế!” Tôi cảm thấy vô cùng tủi thân, nước mắt cứ đảo quanh trong hốc mắt, tôi nói với mẹ: “Nhà không có tiền, mẹ có thể không mua cho con, xin mẹ đừng mua rồi sau đó lại quay sang chỉ trích con.” Mẹ khi ấy không nói gì, tôi tưởng bà đã nghe hiểu, thế nhưng những sự việc xảy ra sau đó lại khiến tôi ngã ngửa.

Về sau bà lại dẫn tôi đi dạo siêu thị, tôi đã học khôn, chỉ mua một món ăn vặt, mẹ lại cứ khăng khăng lấy thêm mấy món nhét cho tôi. Đến khi về nhà, tôi vừa mới bắt đầu ăn, mẹ lại chỉ trích tôi, nói số tiền tôi tiêu trong một ngày còn nhiều hơn cả tiền sinh hoạt phí một tuần của bà.

Tôi nghĩ, mỗi một đứa trẻ khi phải chịu sự chỉ trích như thế đều sẽ phẫn phẫn bất bình, thà rằng không ăn đồ ăn vặt, cũng không tình nguyện gánh chịu áp lực và đau khổ như vậy.

Tôi từng viết một bài viết mang tên Cảm giác hy sinh cho đi là sát thủ của mối quan hệ hôn nhân, kỳ thực không chỉ riêng quan hệ hôn nhân, trong bất kỳ mối quan hệ nào, một khi có một bên luôn cảm thấy bản thân đang hy sinh vì đối phương, thì người đó đã đánh mất tính chủ thể, tình yêu cũng không còn tồn tại nữa, chỉ còn lại sự phẫn nộ và đau khổ do vốn liếng đạo đức tích lũy lại mà thôi.

Mẹ làm mỗi một việc cho tôi, hầu như đều mang theo oán khí, điều này là bởi vì năng lượng của bản thân bà vô cùng yếu ớt. Khi năng lượng của một người suy yếu, việc hồi đáp người khác chính là một sự hao tổn đối với bản thân. Chỉ khi năng lượng của một người ở mức bình thường, sự hồi đáp lẫn nhau mới có thể tạo ra sự nuôi dưỡng và niềm vui. Năng lượng của mẹ, cung cấp cho bản thân bà tồn tại thôi đã là không dễ dàng rồi. Tôi phát ra tín hiệu, thỉnh cầu bà hồi đáp, dưới cái nhìn của bà ấy chính là sự xâm phạm đối với bà.

Bà thực ra có phần bất mãn đối với tôi, nhưng có những việc lại không thể không làm cho tôi, ví như nửa đêm thức dậy đưa tôi lúc còn thơ bé đi vệ sinh. Làm việc với tâm trạng tràn ngập oán khí, tựa như một dạng hy sinh bản thân, dần dần hình thành nên quán tính. Đến mức về sau này, mẹ thậm chí còn cố ý tìm kiếm những cơ hội hy sinh bản thân để tích lũy vốn liếng đạo đức.

Tôi vốn tưởng rằng bản thân nhận biết ra được những điều này thì chúng sẽ không còn quấy rầy tôi nữa. Nhưng trên thực tế, chúng vẫn luôn ảnh hưởng sâu sắc đến mọi phương diện trong cuộc sống của tôi.

Ví như tôi đi tiệm cắt tóc gội đầu, có lúc nước không đủ ấm, có lúc nhân viên giật làm tôi đau da đầu, có lúc tôi muốn tạm dừng ngồi dậy nghe điện thoại... Mỗi khi gặp phải những tình huống này, tôi đều rất khó đưa ra thỉnh cầu, dường như có thứ gì đó mắc nghẹn ở cổ họng vậy. Tôi nhận biết được rằng, trong quá trình này, tôi đã giả định trước rằng nhân viên phục vụ không tình nguyện phục vụ mình, họ cầm đồng lương ít ỏi như vậy, trong tay lại có bao nhiêu việc phải làm, cho nên tôi tốt nhất là ngoan ngoãn đừng động đậy, đừng đưa ra yêu cầu ngoài định mức, cố gắng không gây thêm phiền phức cho họ. Mặc dù nói từ góc độ lý tính, tôi biết bản thân đã bỏ tiền ra, có tư cách tận hưởng dịch vụ, yêu cầu đưa ra cũng rất hợp lý, nhưng cứ có một thứ áp lực đặc biệt nặng nề, đè nặng khiến tôi không mở miệng nổi.

Kỳ thực, trong bất kỳ lúc nào cần người khác phục vụ mình, tôi đều không khống chế được mà tưởng tượng rằng đối phương là không tình nguyện. Mà sở dĩ khi gội đầu cảm giác này mãnh liệt nhất, tôi phỏng đoán là do tư thế — khi gội đầu, tôi nằm, nhân viên đứng ở phía đầu tôi, góc độ này đặc biệt giống đứa trẻ sơ sinh nằm trên giường nhìn mẹ, cảm giác thoái lui (thoái hành) này sẽ càng gợi lên mãnh liệt cảm giác bất lực của tôi.

Có lẽ, ngay từ thời kỳ sơ sinh tôi đã cảm nhận được: Con người trước mắt mà tôi hoàn toàn trông cậy vào — mẹ của tôi, không hề tâm cam tình nguyện nuôi nấng tôi; tôi phải ngoan ngoãn, đừng gây thêm phiền toái, cố gắng hạ thấp nhu cầu của bản thân xuống mức tối đa để tránh bị ghét bỏ, thậm chí bị công kích. Cảm nhận của thời kỳ sơ sinh sẽ cắm rễ sâu vào từng tế bào cơ thể, dẫu cho hiện tại tôi đã có được sự nhận biết tỉnh thức rõ ràng, vẫn cứ không thể phát ra tiếng nói của chính mình.

Sự việc này cũng đã gợi mở cho tôi: Khi chúng ta thực hiện việc tự nhận biết tỉnh giác, cần phải coi trọng tư thế của cơ thể. Nếu bạn có con, khi bạn bày tỏ tình yêu thương với con, đặc biệt là khi muốn chữa lành tổn thương thời kỳ sơ sinh của con, có thể thử ngồi trên giường, ôm đầu con vào lòng, dùng ánh mắt chan chứa yêu thương nhìn chăm chú vào con, bày tỏ tình yêu thương với con, đồng thời cũng truyền đi lời tạ lỗi — “Bé cưng, khi con còn là em bé nhỏ, có những lúc con khóc mãi, mẹ đã rất mất kiên nhẫn. Mẹ bây giờ xin lỗi con, hiện tại mẹ đã có năng lực nhìn thấy con, hồi đáp con, mỗi một việc mẹ làm vì con đều là tâm cam tình nguyện, bởi vì mẹ yêu con”.

Giữa những cặp đôi yêu nhau cũng có thể vỗ về an ủi lẫn nhau như vậy. Để đối phương ôm đầu bạn vào lòng, chăm chú nhìn nhau, nói những lời ngọt ngào, giúp nhau chữa lành những tổn thương thời kỳ sơ sinh. Những chuyện đã xảy ra trong quá khứ chúng ta không có cách nào thay đổi, nhưng hiện tại, chúng ta có thể cố gắng hết mức tạo ra cho bản thân những trải nghiệm mới.

Bởi vì từng gặp phải quá nhiều sự không hồi đáp, sự công kích liên tiếp và sự cho đi không tình nguyện, tôi phát hiện bản thân khi gặp chuyện, sự tưởng tượng đối với thế giới bên ngoài thông thường đều là tiêu cực. Ví như mua đồ trên mạng, nhận hàng sau mấy ngày mới phát hiện bị thiếu phụ kiện hoặc hư hại, phản ứng đầu tiên của tôi là rất cuống và rất tức giận, trong lòng nghĩ đối phương nhất định sẽ chối bỏ trách nhiệm, quỵt nợ. Nhưng trên thực tế, chỉ cần tôi chủ động giao tiếp trao đổi, đại đa số người bán đều sẵn lòng gánh vác trách nhiệm. Sau vài lần trải nghiệm tương tự, tôi bắt đầu nhận biết sự phóng chiếu của chính mình, khi xảy ra xung đột, trước tiên tĩnh lặng lại, bình tĩnh bày tỏ nhu cầu của mình, không đi tưởng tượng rằng đối phương đang đứng ở phía đối lập với bản thân.

Có một lần, tôi gặp phải một tai nạn nhỏ, trong bụng nghĩ cũng may mua trước bảo hiểm tai nạn thương tật, lần này có chỗ dùng tới rồi. Thế nhưng chuyển niệm nghĩ lại, có một số tư liệu tôi chuẩn bị chưa hoàn thiện, công ty bảo hiểm xưa nay vốn là hễ có thể không bồi thường thì sẽ không bồi thường, họ nhất định sẽ trăm phương ngàn kế làm khó tôi, bớt xén của tôi. Khi tôi nghĩ như vậy, tôi phát hiện bản thân mình chẳng khác nào như bị mẹ nhập vào người, ôm giữ một tâm thái “thế giới bên ngoài rất tăm tối, người khác đều sẽ không đối xử tốt với mày”.

Sau khi nhận biết được điểm này, tôi nỗ lực để bản thân thả lỏng ra, thử dùng thiện ý để tưởng tượng về thế giới bên ngoài. Tôi thu gom tất cả những tư liệu có thể tìm thấy trong tay, đóng tập cẩn thận, mang theo thiện ý và hy vọng gửi tư liệu tới công ty bảo hiểm. Kết quả ngoài dự liệu, đối phương sau khi nhận được tư liệu chẳng những không làm khó tôi, mà còn nghĩ cách giúp tôi bổ sung đầy đủ giấy tờ, số tiền bồi thường cuối cùng nhận được còn nhiều hơn cả mức tôi dự tính.

Có thể có người sẽ hỏi: “Cô dùng thiện ý kỳ vọng đối phương, nếu đối phương không hồi đáp thiện ý của cô thì làm sao?” Phát ra thiện ý, quả thực có thể nâng cao xác suất chúng ta được đối đãi một cách thân thiện, nhưng việc vẫn cứ gặp phải địch ý cũng là điều có thể xảy ra. Nếu như cảm thấy “chỉ cần tôi phát ra thiện ý thì người khác nhất định sẽ dùng thiện ý tương tự để hồi đáp tôi”, đây chính là rơi vào vọng tưởng hưng cảm của sự tự luyến toàn năng rồi.

Nếu như thiện ý không nhận được hồi đáp, cũng chẳng sao cả. Ví như, dẫu cho số tiền bồi thường bảo hiểm nhận được rất ít, tôi cũng sẽ không bị hủy diệt, tôi vẫn cứ sống tốt như thường. Trong quá trình chuẩn bị tư liệu, tôi ôm giữ thiện ý, thu hoạch được sự bình yên trong nội tâm; nếu như ôm giữ địch ý, thì người chịu tội cũng là chính mình. Thiện ý chân chính là bất luận kết quả ra sao, đều tự chịu trách nhiệm về mình — “Tôi phát ra thiện ý hướng tới thế giới này, nhận được hồi đáp thì rất tốt; không có hồi đáp, tôi cũng vẫn giữ được sự rộng mở và bình yên nơi nội tại”.

Đối với đứa trẻ mà nói, cha mẹ chính là cả một khoảng trời đất, nếu như không nhận được sự hồi đáp thiện ý của cha mẹ, thì sẽ giống như trời sập vậy. Còn với tư cách là người trưởng thành, thế giới của chúng ta rất rộng mở, bất luận có được đối đãi tử tế hay không, đều có thể giữ gìn ánh mặt trời ấm áp nơi nội tại. Không cần phải sợ hãi thiện ý của chính mình, cũng không cần vì không nhận được hồi đáp mà cảm thấy xấu hổ hay oán hờn phẫn uất, bởi vì bản thân chúng ta chính là nguồn cội của thiện ý.