Chương 2: Không gian

1 giờ trước

61 phút đọc

Sáng tạo không gian của bạn

Một ẩn dụ căn bản về nhân tính, chính là vật chứa và vật được chứa.

Cơ quan sinh dục nữ và cơ quan sinh dục nam, chính là vật chứa và vật được chứa. Chúng cùng nhau sáng tạo nên sinh mệnh, cùng vòng luân hồi sinh sinh bất tức (sinh sôi không dứt).

Những từ ngữ như "sinh mệnh lực", "năng lượng", "hoạt lực" hay "động lực", kỳ thực đều đang nói về những vật được chứa. Những vật được chứa này đều cần có vật chứa, hay nói cách khác là cần có không gian.

Bạn có không gian thuộc về chính mình hay không? Không gian ấy ra sao? Ở bên trong đó, bạn có thấy thoải mái, an toàn không? Nó có được tạo tác dựa theo ý nguyện của chính bạn hay không?

Trong không gian thuộc về riêng bạn, bạn có được tự do không? Bạn có cơ bản kiến tạo nên nó theo đúng ý nguyện của mình, và được tự do hiện diện ở bên trong nó hay không?

Nó vô cùng trọng yếu, nhưng lại rất dễ bị lãng quên.

Đuổi theo một con hươu,

Lại bị dẫn tới chốn bạn chẳng ngờ tới.

Con sò hé mở mình đón lấy một giọt nước,

Đâu ngờ giọt nước đã hóa thành ngọc trai.

Một kẻ lang thang tha thẩn nơi phế tích,

Vô tình phát hiện cả kho báu.

Chớ chỉ thỏa mãn với việc lắng nghe câu chuyện của người khác,

Chớ chỉ thỏa mãn với việc hay biết,

Những điều đã xảy ra trên thân người khác.

Hãy mở ra câu chuyện thần thoại của riêng bạn,

Để muôn người đều thấu tỏ ý nghĩa câu này trong kinh sách:

"Chúng ta đã mở ra con người bạn."

— Rumi

Ẩn dụ về ngôi nhà

Trước đây, tôi là một "trạch nam" (người chỉ thích quanh quẩn trong nhà). Ba năm trở lại đây, tôi có nhiều hoạt động giao tế xã hội hơn, trò chuyện với người khác cũng nhiều hơn, và phát hiện ra rằng ở những hoàn cảnh khác nhau lại có những nội dung trò chuyện khác biệt.

Ở cùng người giàu, rất dễ bàn về linh tu (tu tập tâm linh).

Ở cùng tầng lớp trí thức, rất dễ đàm đạo về khoa học công nghệ.

Thế nhưng, ở mọi chốn hàn huyên, nhà cửa luôn là một chủ đề bất biến. Cũng có ngoại lệ, trong giới đại phú hào, mọi người không mấy khi bàn về nhà cửa, ắt hẳn họ không còn phải lo âu về vấn đề này nữa.

Tại sao nhà cửa lại trở thành đề tài được mọi người dõi mắt quan tâm đến thế? Ngoài việc nhà là để ở và hiện nay cũng là một kênh đầu tư tốt ra, ngôi nhà còn mang một ẩn dụ trọng yếu. Theo cách nói của tôi: Ngôi nhà chính là tâm thức của bạn.

Một thân chủ của tôi là cô Trương, chồng cô làm kinh doanh, còn cô thì không ngừng mua nhà. Khi tìm đến tôi làm tư vấn, cô đã mua tới tám căn nhà. Rốt cuộc, số tiền cô kiếm được từ việc mua đi bán lại nhà cửa còn nhiều hơn rất nhiều so với số tiền chồng cô vất vả kinh doanh kiếm được. Thế nhưng cô nhấn mạnh với tôi rằng, cô thực sự không phải đang đầu cơ lướt sóng bất động sản, cô chỉ muốn mua được một ngôi nhà lý tưởng trong tâm tưởng của mình, nhưng mãi vẫn không mua được, thế là cứ liên tục mua rồi lại bán.

Ngôi nhà lý tưởng trong lòng cô phải như thế nào? Biệt thự? Căn hộ cao cấp mặt sàn lớn? Thông gió nam bắc đối lưu? Ánh nắng rực rỡ chan hòa?...

Không, đều không phải! Những căn nhà cô Trương mua vô cùng kỳ lạ, tất cả đều nằm ở những ngóc ngách hẻo lánh, góc kẹt xó xỉnh, và hình thù đều tương đối dị biệt.

Tại sao lại luôn mua những ngôi nhà kỳ lạ như vậy? Rất nhiều người từng hỏi cô câu này, bản thân cô cũng không hiểu, cô chỉ biết mình mê mẩn những căn nhà như thế, cứ nhìn thấy là muốn mua.

"Tám căn nhà này có điểm gì chung không?", tôi hỏi cô.

Cô ngẫm nghĩ một lát rồi nói: "Ồ, có một điểm then chốt nhất, đó là phòng ngủ chính nhất định phải nằm ở tận cùng bên trong, và bước vào phòng ngủ phải đi qua đường đi quanh co uốn khúc mới được." Khi có ai đi quanh co uốn khúc tiến về phía phòng mình, cô có thể hay biết từ sớm.

Cách diễn đạt này khiến tôi có phần hơi choáng váng. Nghe qua thì có vẻ như cô đang muốn đề phòng người khác bước vào phòng ngủ của mình. Thế nhưng, để đạt được mục đích này, lắp một ổ khóa thật chắc chắn cho phòng ngủ của mình chẳng phải là xong rồi sao?

Cô hỏi ngược lại: "Nếu cha mẹ không đồng ý cho khóa cửa, thì thầy tính sao?"

Tôi lập tức hiểu ra ngay. Hóa ra, dẫu cho cô đã ngoài bốn mươi tuổi, nhưng trước mặt mẹ, cô vẫn không có được cái quyền lắp một chiếc khóa cho phòng ngủ của chính mình. Cha mẹ, mà chủ yếu là người mẹ, đặc biệt để tâm đến việc giao tiếp không chút rào cản với con gái, cho nên không cho phép con gái khóa phòng riêng.

Điều này dường như ngầm biểu thị rằng: Người mẹ không cho phép con gái cài then khóa chặt cõi lòng, bà hy vọng trái tim và thế giới của con gái vĩnh viễn phải rộng mở trước mặt bà.

Về mặt hành vi, cô Trương đã thỏa mãn tâm nguyện này của mẹ: Mẹ hỏi gì, cô đáp nấy, dường như trước giờ chưa từng giấu giếm mẹ điều gì. Cô cũng chưa từng bao giờ khóa phòng ngủ của mình lại.

Không chỉ có vậy, mô thức quan hệ này giữa cô và mẹ còn lan sang cả các mối quan hệ khác, chẳng hạn như cô cũng đối xử với chồng y hệt như thế. Cô biểu hiện như thể trước mặt chồng mình hoàn toàn không có bí mật, mãi mãi cởi mở với chồng, nhưng cô lại có những hành vi lén lút riêng tư. Ví như, cô có thói quen hút thuốc vụng trộm, đó là bí mật nhỏ mà không một ai hay biết.

Trong buổi tư vấn, cô miêu tả với tôi cảm giác khi lén lút hút thuốc một mình, giống như đang cố tình mạo phạm, làm trái một điều gì đó. Giây phút ấy, cảm giác quả thực sảng khoái khôn cùng.

Mỗi một người đều cần có không gian bí mật. Quan trọng nhất là, mỗi người đều cần cảm giác này: Không gian tâm linh và không gian địa lý của tôi (ví như ngôi nhà hay căn phòng của tôi), tôi là người định đoạt; mở ra hay đóng lại, đó là quyền lợi căn bản của tôi. Thế nhưng, cô Trương không có được cái quyền căn bản ấy, người mẹ đã tước đoạt quyền lợi này của cô.

Hiện tượng này trong xã hội chúng ta thực sự quá đỗi phổ biến, và lúc đó, chúng ta sẽ dùng một số phương thức khác để tự tìm kiếm không gian cho chính mình.

Chẳng hạn như cô Trương, trên hành vi cô thỏa mãn ước muốn của mẹ, nhưng cô lại thông qua những cách làm kỳ quặc khó hiểu để tự kiến tạo cho mình một thế giới bí mật khép kín với tất cả mọi người; việc thích những căn nhà góc kẹt xó xỉnh, hình thù dị biệt chính là một minh chứng. Có lẽ, tâm linh của cô có một mê cung, và con người chân thật của cô đang ẩn nấp trong một góc kẹt khuất nẻo, bất kỳ ai muốn bước vào bên trong đều sẽ vô cùng gian nan.

Vì sao rất nhiều bậc cha mẹ không cho phép con cái khóa cửa phòng? Liệu chỉ đơn thuần xuất phát từ tình yêu thương và sự quan tâm, hay còn có nguyên nhân nào khác nữa?

Một thân chủ nam của tôi là một doanh nhân. Anh liên tiếp ba lần không gõ cửa đã xông thẳng vào phòng tư vấn của tôi. Dẫu cho thời gian chuẩn xác đúng vào giờ tư vấn, nhưng tôi vẫn cảm thấy rất khó chịu. Đến lần thứ ba, tôi liền mời anh ra ngoài, gõ cửa rồi mới được bước vào.

Sau khi anh vào, chúng tôi cùng bàn luận xem vì sao anh lại làm như vậy.

Ban đầu, anh đưa ra đủ mọi lời giải thích, lúc thì bảo quên, lúc lại bảo tâm trí để đi đâu mất. Nhưng về sau, anh thừa nhận rằng ở công ty của mình anh vốn dĩ luôn như vậy, anh tùy tiện bước vào văn phòng của nhân viên, chẳng bao giờ chào hỏi, cũng không bao giờ gõ cửa. Điều đó mang lại cho anh một cảm giác quyền lực: Đây đều là địa bàn của tôi, là thế giới của tôi, tôi là vua ở nơi này!

Cho nên, đây đích thực là một vấn đề về quyền lực. Cha mẹ không cho phép con cái khóa cửa, không cho phép con có sự riêng tư, đó là vấn đề quyền lực, chứ không phải là những lời giải thích phổ biến mà các bậc cha mẹ vẫn thích thốt ra: "Ôi, quan hệ giữa tôi và con tốt lắm, chúng tôi giống như bạn bè vậy. Con có chuyện gì cũng kể hết cho tôi nghe, trước mặt tôi nó chẳng có bí mật nào cả."

Người cha hoặc người mẹ có lẽ sẽ thầm nghĩ: Đây là nhà của tôi, là thế giới do tôi tạo dựng, tôi phải là người định đoạt, tôi không cho phép con có không gian riêng biệt thuộc về nó.

Đương nhiên, ở đây tôi muốn nói đỡ cho các bậc cha mẹ như vậy một chút. Khi cha mẹ làm điều đó, thường không phải là họ hữu ý mưu cầu quyền lực, mà là sự mưu cầu trong vô thức (tiềm thức). Bản thân họ từng sống trong những gia đình như thế, cha mẹ của họ năm xưa cũng không cho phép họ có không gian độc lập của riêng mình, và họ cũng không được phép ý thức được rằng đó chính là mối quan hệ xâm lấn và bị xâm lấn.

Mỗi con người đều cần có một không gian do chính mình làm chủ. Khi xác quyết được điều này, ở bên trong không gian đó, bạn mới có được cảm giác an toàn và cảm giác tự do, mới cảm thấy tự tại. Cái gọi là "tự tại", chính là sinh mệnh lực của bạn có thể tự do lưu chuyển mà không phải lo sợ bị tấn công hay bị chặt đứt.

Dục vọng kiểm soát là cội nguồn của vạn điều tệ hại. Nhìn từ ý nghĩa xâm lấn thì đúng là như vậy, nhưng mặt khác, tất cả chúng ta lại đều cần một không gian bản ngã mà tự mình có thể làm chủ. Cảm giác nắm giữ làm chủ và cảm giác thân thuộc sẽ giúp bản thân giảm bớt nỗi lo âu, để sống một cách thoải mái, tự tại.

Nghe nói tỷ lệ thuê nhà của người Âu Mỹ rất cao, họ không quá mặn mà với việc mua nhà, trong khi nhiệt huyết mua nhà của người chúng ta lại cực kỳ mãnh liệt. Điều này có lẽ là vì chúng ta quá khao khát có được một không gian chuyên biệt thuộc về chính mình chăng.

Bạn thực sự phải tự hỏi lòng mình: Bạn đã có một không gian như thế chưa? Thậm chí, bạn đã từng có ý thức đấu tranh và kiến tạo cho mình một không gian như vậy hay chưa?

Chúng ta đều cần một không gian an toàn

Cha mẹ rất dễ phạm phải một sai lầm: dễ xâm lấn không gian của con cái mà bản thân không hề hay biết; thế nhưng, thuở ban đầu chúng ta lại đều phải nương tựa vào cha mẹ để có được một không gian an toàn. Cái gọi là "cảm giác an toàn", thực chất chính là sự nội hóa của không gian an toàn.

Mọi nhu cầu căn bản nhất của nhân tính, kỳ thực đều là thứ xa xỉ phẩm. Ví như, một giấc ngủ ngon. Theo thống kê, ở Trung Quốc chỉ có 10% dân số là có thể ngủ một mạch tới sáng, nói ngược lại thì có đến 90% người Trung Quốc gặp phải các vấn đề về giấc ngủ ở những mức độ khác nhau.

Rất nhiều người tìm đến chuyên viên tư vấn vì vấn đề mất ngủ. Bởi vì nếu mất ngủ liên tiếp nhiều đêm, hoặc triền miên không ngủ ngon giấc, điều đó sẽ ảnh hưởng vô cùng nghiêm trọng đến sức khỏe thân tâm của một người.

Người mất ngủ nghiêm trọng nhất mà tôi từng gặp là một chàng trai 27 tuổi. Cậu đi du học nước ngoài, và kể rằng bản thân từ năm 15 tuổi đến nay cơ bản chưa từng ngủ trọn vẹn được một giấc. Cậu là con trai một người bạn của tôi, chúng tôi trò chuyện trên bàn ăn. Lúc ấy tôi mời cậu nhắm mắt lại, cảm nhận cảm giác của bản thân ngay thời điểm đó. Kết quả là, cậu vừa mới nhắm mắt lại đã lập tức mở bừng ra ngay. Cậu bảo mình không làm được, và nói: "Cháu đang theo đuổi một mục tiêu, cháu buộc phải dùng nỗ lực vượt quá giới hạn chịu đựng của loài người để theo đuổi mục tiêu này."

Cảm giác mà cậu nói tôi rất đỗi thân thuộc, cha của cậu chính là người như thế. Năm xưa cha cậu đến Hong Kong mưu sinh, ban đầu làm thợ trang trí nội thất, có lúc đến một cây búa cũng không có. Cha cậu dứt khoát dùng nắm đấm thay búa đập, thực sự dựa vào nỗ lực phi thường như siêu nhân mà cuối cùng gầy dựng nên khối tài sản hàng trăm triệu tệ.

Thế nhưng, khi một người nỗ lực theo phương thức ấy, điều đó có thể mang ý nghĩa rằng họ đang sống trong một thế giới nhất nguyên: Họ không thể tin tưởng bất kỳ ai, cảm thấy mọi thứ chỉ có thể dựa vào một mình bản thân chống đỡ, và điều này sẽ kéo theo những vấn đề về giấc ngủ.

Bởi vì muốn ngủ được, bạn bắt buộc phải thả lỏng, triệt để buông bỏ sự kiểm soát của bản thân. Nhưng người sống trong thế giới nhất nguyên luôn lo sợ rằng, một khi buông bỏ sự kiểm soát, sự thù địch từ ngoại giới có thể sẽ xâm nhập và tấn công mình. Do đó, khi ngủ họ không thể làm được việc thả lỏng, và vì thế mà trằn trọc khôn nguôi.

Thủ tướng Thiết huyết của nước Đức - Bismarck từng mắc chứng mất ngủ trầm trọng, về sau đã được bác sĩ Schweninger chữa khỏi. Bác sĩ Schweninger đã chữa chứng mất ngủ cho Bismarck như thế nào? Trước khi Bismarck đi ngủ, ông sẽ ngồi bên giường của Bismarck, canh giữ chở che cho Bismarck đi vào giấc mộng. Xác nhận Bismarck đã ngủ say, ông mới rời đi. Sáng hôm sau, khi Bismarck sắp tỉnh giấc, ông lại túc trực bên giường bệnh. Hơn nữa, cách ăn mặc phục sức của Schweninger lúc này giống hệt như tối hôm trước.

Làm như vậy thì khi Bismarck vừa mở mắt thức dậy, điều đầu tiên ông nhìn thấy chính là cùng một người với cùng một dáng vẻ xuất hiện trước mắt mình. Đây chính là một sự ổn định và kiểm soát. Hơn nữa, trước đó, Schweninger đã xây dựng được một mối quan hệ tốt đẹp với Bismarck. Cách làm này lặp lại vài lần, chứng mất ngủ của Bismarck đã được chữa lành. Điều bí ẩn tâm lý trong liệu pháp của Schweninger là gì?

Trước hết, trong điều kiện nào thì chúng ta mới có thể buông bỏ sự kiểm soát để tiếp nhận sự mất kiểm soát? Đó là: Chúng ta phải tin chắc rằng, khi "Tôi" buông bỏ kiểm soát, "Tôi" sẽ gặp được một "Bạn" tràn đầy thiện ý. Nếu như buông bỏ kiểm soát mà gặp phải một "Nó" đầy thù địch, thì dù thế nào đi nữa cũng tuyệt đối không thể buông tay kiểm soát.

Schweninger đã xây dựng mối quan hệ tin cậy với Bismarck, nên đối với Bismarck, Schweninger là một khách thể thiện ý. Khách thể thiện ý này canh giữ chở che cho bạn chìm vào giấc ngủ, lại là người đầu tiên bạn nhìn thấy khi tỉnh dậy, điều này mang lại cho Bismarck một cảm giác: Trong suốt thời gian ông buông bỏ kiểm soát để đi vào giấc ngủ, luôn có khách thể tràn ngập thiện ý này ở bên cạnh bảo hộ ông. Vì vậy, ông có thể triệt để an tâm chìm vào giấc ngủ sâu.

Phải biết rằng, Bismarck lúc bấy giờ là nhân vật quyền lực bậc nhất châu Âu. Nhưng ngay cả một nhân vật như thế, cảm giác sức mạnh do quyền thế mang lại cũng chẳng thể giúp ông an lòng, vẫn cần sự bảo hộ của một khách thể thiện ý, thì những người khác lại càng như vậy.

Tôi từng gặp rất nhiều bậc cha mẹ đau đầu vì vấn đề giấc ngủ của con cái. Con không thể ngủ một mình, phải dính chặt lấy cha mẹ mới ngủ được. Thế nhưng, con cứ ngủ chung mãi với cha mẹ thì lại cản trở tính độc lập của trẻ, đặc biệt là ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý tính dục của con. Vậy phải làm sao?

Cách làm của bác sĩ Schweninger có thể dùng để tham khảo: Canh chừng bên con khi con đi vào giấc ngủ, và khi con thức giấc, hãy để con nhìn thấy khuôn mặt tràn ngập yêu thương của cha mẹ.

Trên thực tế, phần lớn những đứa trẻ này đều nói với cha mẹ rằng chúng ngủ một mình sẽ rất sợ hãi, nảy sinh đủ thứ tưởng tượng và cảm giác kinh hoàng, đó cũng chính là nỗi sợ hãi đối với khách thể mang tính thù địch. Đương nhiên, khi một người luôn cảm nhận thấy ngoại giới đầy rẫy những khách thể thù địch, điều đó tất nhiên cũng đồng nghĩa với việc nội tâm của chính người ấy cũng đang ôm giữ muôn vàn thù địch đối với thế giới bên ngoài.

Tình yêu thương liên tục và bền bỉ của cha mẹ dành cho con cái giống như việc cung cấp một không gian an toàn vậy. Các nhà tâm lý học như Donald Winnicott và Wilfred Bion đều từng luận thuật rằng: Cha mẹ tốt giống như một vật chứa tốt, có thể dung nạp sinh khí hoạt lực cùng muôn vàn cảm xúc thù địch của con cái. Sự thù địch của đứa trẻ không phá hủy được vật chứa này, đồng thời sự thù địch của ngoại giới cũng không thể phá vỡ vật chứa này. Được như vậy, đứa trẻ mới có thể tin chắc rằng mình đang sống trong một không gian an toàn. Và sự nội hóa không gian an toàn này sẽ hình thành nên cái gọi là "cảm giác an toàn".

Một thân chủ của tôi, trong nhà chất đầy những đồ vật bị chồng cô gọi là "rác rưởi". Ví như, báo cũ trong nhà chiếm rất nhiều diện tích, người chồng rất muốn vứt đi hoặc bán ve chai, nhưng cô luôn cảm thấy dường như còn rất nhiều tờ báo chưa đọc, lỡ như chúng còn có ích thì sao? Vứt đi thì tiếc quá.

Nghe cô nói câu "lỡ như chúng còn có ích thì sao", tôi trào dâng niềm cảm xúc sâu sắc, liền nói với cô: "Những tờ báo dường như chính là bản thân bạn. Vị trí của bạn ở nhà cha mẹ đẻ cũng giống như vị trí của những tờ báo này trong nhà bạn hiện tại vậy: Không được coi trọng, nhưng khao khát được coi trọng, khao khát được nhìn nhận, lỡ như mình vẫn còn có ích thì sao."

Nghe tôi nói vậy, nước mắt cô tuôn rơi như mưa. Quả thực, trong gia đình gốc, cô là đứa trẻ bị ngó lơ, xem nhẹ nhất trong số mấy anh chị em, nhưng trong thâm tâm cô luôn đau đáu ý nghĩ: Mình phải chứng minh cho cha mẹ thấy, mình vẫn là người có ích.

Bạn có thể thử làm một bài tập thực hành: Ở ngay trong chính ngôi nhà của mình, hãy lắng lòng yên tĩnh lại, nhắm mắt lại, thoạt tiên hãy cảm nhận cảm giác khi ở trong ngôi nhà này, sau đó trò chuyện với ngôi nhà, rồi tưởng tượng bạn chính là ngôi nhà này, thử xem ngôi nhà lại muốn nói điều gì với bạn.

Đây là phần thứ nhất của bài tập. Phần thứ hai là, bạn còn có thể tự hỏi lòng mình: Nếu bạn muốn kiến tạo ngôi nhà này thành một không gian khiến bạn cảm thấy an toàn, tự tại và thoải mái, bạn muốn làm những gì vì điều đó?

Để gia đình thực sự trở thành bến đỗ bình yên

Ngôi nhà của chính mình là nơi chốn thân thuộc nhất, mang lại cảm giác làm chủ nhiều nhất. Nhà giống như bến cảng ấm áp, có thể cho mình nương náu dừng chân. Thế nhưng, nhiều khi bạn cần phải đấu tranh, thậm chí chiến đấu thì mới có thể khiến mái ấm của mình thực sự trở thành một bến đỗ bình yên, dễ chịu. Bởi vì ngoài xã hội, rất có thể bạn sẽ phải đối mặt với một số kẻ xâm lấn. Nếu bạn không xua đuổi họ đi, thậm chí còn thiếu cả ý thức về điều này, thì ngôi nhà của bạn rất khó trở thành một bến đỗ thuộc về riêng bạn. Đặc biệt là, khi những kẻ xâm lấn này lại là người thân, thậm chí là cha mẹ, bạn có thể còn không nhận thức được họ chính là những kẻ xâm lấn cần phải mời đi, nếu không được thì phải đuổi đi.

Giữa các đồng nghiệp chúng tôi cũng thường hay đàm đạo về vấn đề không gian. Câu chuyện mà cô Hoàng Ngọc Linh kể khiến người ta vô cùng xúc động. Cô kể rằng cha cô là người mạnh mẽ, cương nghị, là một người tuyệt đối không dễ bị bắt nạt, và ông cũng cực kỳ có ý thức bảo vệ mái ấm nhỏ của mình.

Có một lần, trong căn nhà nhỏ của cô, mẹ cô và bà nội xảy ra xung đột, hai người cãi vã ngày càng kịch liệt. Cuối cùng, cha cô không chịu nổi nữa, bèn bảo bà nội đi về. Bà nội không chịu đi, lại còn nổi trận lôi đình dữ dội hơn. Rốt cuộc, người cha túm lấy cánh tay bà nội, "mời" bà bước ra khỏi nhà.

Vào thời đại đó, đây là chuyện có phần đại nghịch bất đạo. Bà nội của Hoàng Ngọc Linh vô cùng phẫn nộ, không thể chấp nhận được việc con trai lại đối xử với mình như thế, liền làm một việc cũng rất phổ biến thời bấy giờ: Về nhà mẹ đẻ khóc lóc kể khổ. Kết quả là, nhà ngoại đã kéo sang năm người đàn ông để chống lưng cho bà, gồm người cậu ruột của cha Hoàng Ngọc Linh cùng bốn người con trai của ông.

Vừa đến nơi, người cậu trước hết mắng mỏ người cháu thậm tệ. Lúc này, cha của Hoàng Ngọc Linh không hề bao biện nhiều cho mình, cũng đã cúi đầu xin lỗi mẹ, thế nhưng người cậu vẫn không chịu bỏ qua, nói: "Chuyện này, tao nhất định phải tát mày một cái để dạy cho mày một bài học."

Nghe thấy câu này của người cậu, cha của Hoàng Ngọc Linh lập tức nổi giận, chỉ thẳng vào mặt ông ta nói: "Ông dám tát tôi một cái tát xem, tin hay không, cả năm người các người đều sẽ phải ngã gục tại đây?!"

Khí thế hung hãn dữ dội của ông lập tức trấn áp cả năm người đàn ông đối diện. Người cậu cùng bốn người con trai chẳng ai dám manh động làm gì nữa, chuyện này coi như chấm dứt tại đó. Chuyện này, cha mẹ Hoàng Ngọc Linh không bao giờ nhắc lại nữa, bà nội cũng không bao giờ đả động đến nữa, nhưng một lằn ranh giới hạn đã được vạch ra từ đó: Bà nội không bao giờ còn tơ tưởng đến việc bước sang nhà con trai để làm nữ chủ nhân nữa.

Có lẽ vì có một người cha như thế, Hoàng Ngọc Linh nói rằng cô đặc biệt thích xem loạt phim Bố già (The Godfather), cảm thấy nam nhân vật chính trong phim thực sự quá đỗi kiên cường, mạnh mẽ.

Pháp luật hợp lý chính là lằn ranh giới hạn tốt nhất. Một khi chúng ta xảy ra xung đột dữ dội trong mối quan hệ nhị nguyên, chúng ta có thể tìm kiếm sự phân xử của pháp luật. Lúc này, mối quan hệ tam nguyên được kiến tạo nên.

Chỉ có điều, luật pháp bắt buộc phải công bằng, chính nghĩa và phù hợp với nhân tính; nếu luật pháp biến thành sự bao che mù quáng cho một bên, còn bên kia làm gì cũng sai, thì nó không thể phát huy vai trò của một trọng tài trung lập và đáng tin cậy trong mối quan hệ tam nguyên được nữa. Khi ấy, nó thực chất đã bị trói chặt với bên thế mạnh, trở thành công cụ để kẻ mạnh tiếp tục xâm lấn, bóc lột kẻ yếu. Lúc này, quan hệ tam nguyên đã sụp đổ trở lại thành quan hệ nhị nguyên.

Cha tôi thì hoàn toàn trái ngược với cha của cô ấy. Khi chuyện tương tự xảy ra ở gia đình tôi, cha tôi không có đủ sức mạnh để bảo vệ mái ấm của mình, dẫn đến một loạt các vấn đề nghiêm trọng.

Bên gia tộc phía nội của tôi luôn có một chuyện diễn ra dai dẳng: Cha mẹ nhất định sẽ nảy sinh một kiểu phân liệt — hễ cưng chiều đứa con này hoặc những đứa con này thì mọi tài nguyên đều dồn hết lên người chúng; còn không yêu thương đứa con kia hoặc những đứa con kia, thì chẳng những không chia cho tài nguyên và lợi ích, mà còn bóc lột chúng một cách tàn nhẫn vô tình.

Đầu tiên là bác cả của tôi bị bóc lột thậm tệ. Sau khi bác cả qua đời, bà nội đã ngược đãi tàn nhẫn bác dâu và ba người con gái của bác. Về sau, bác dâu phải dắt ba đứa con rời đi. Còn gia đình bác cả tôi dường như bị gia tộc thanh trừng xóa sổ hoàn toàn, không một ai nhắc tới nữa. Mãi đến khi trưởng thành tôi mới biết hóa ra mình từng có một người bác cả như thế.

Kế đến là cha mẹ tôi bị bóc lột nghiêm trọng. Cả hai người đều là những "người tốt cả nể", coi chữ hiếu là chân lý tuyệt đối, vì thế mà phải chịu đựng sự đối xử cực kỳ bất công. Sau này, vì anh trai tôi cũng bị ức hiếp, cha mẹ mới bùng nổ phản kháng, tiếp đó bị cả gia tộc và dân làng công khai chỉ trích là bất hiếu. Bà nội tôi từng nhiều lần chạy ra giữa đường lớn chửi rủa cha mẹ tôi thậm tệ, cha mẹ tôi đều một mực cắn răng nhẫn nhịn.

Đây là sự xâm lấn nghiêm trọng đối với gia đình chúng tôi, cha mẹ tôi không thể bảo vệ được tổ ấm của mình, vì thế ngôi nhà này ở một mức độ đáng kể đã đánh mất đi vai trò của một bến đỗ bình yên ấm áp. Lớn lên trong một gia đình như thế, tôi đã chịu ảnh hưởng nặng nề. Điểm nổi cộm nhất chính là tôi vô cùng thiếu thốn ý thức về ranh giới.

Chẳng hạn như hồi học nghiên cứu sinh, tôi quen một người bạn tự xưng là nghệ sĩ nhưng rất sa cơ lỡ vận. Anh ta thường xuyên đến phòng ký túc xá nghiên cứu sinh của chúng tôi, hễ đến là nằm lăn ra giường của tôi, có khi nằm lì cả ngày.

Chuyện này tôi cảm thấy chẳng sao cả, nhưng về sau các bạn cùng phòng trong ký túc xá không thể chịu nổi nữa. Một người bạn cùng phòng có ý thức ranh giới rất mạnh đã nói thẳng với anh chàng kia: "Cậu có biết cậu làm thế này rất phản cảm không? Cậu có biết cậu đang xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của Vũ Chí Hồng không? Chúng tôi không hoan nghênh cậu, sau này cậu bớt đến đây đi."

Cách làm dứt khoát của cậu ấy khiến tôi vô cùng chấn động. Lúc này tôi mới nhận ra rằng thực chất trong lòng tôi cũng rất phản cảm với anh chàng này, nhưng trước đó tôi không hề ý thức được, mà đã đi hợp lý hóa sự xâm lấn của anh ta cũng như sự nhu nhược của chính mình. Chẳng hạn như: anh ấy có nỗi khổ tâm, anh ấy đối xử với mình cũng tốt, hơn nữa phải đối đãi tử tế với người khác chứ.

Thế nhưng chỉ riêng việc đó thôi vẫn chưa đủ để tôi nhận ra vấn đề của mình. Lần đầu tiên tôi ý thức rõ ràng về vấn đề này là trong một khóa học tập huấn. Khi ấy, chúng tôi làm một bài tập: Năm sáu người quây thành một vòng tròn, lần lượt kể về một giấc mơ của mình. Những người khác không cần nghe quá chăm chú lời của người kể, mà chỉ cần chú ý đến những cảm nhận khác nhau nảy sinh trong lòng mình trong suốt quá trình lắng nghe. Sau đó dựa vào đó vẽ một bức tranh, giải thích cho người kể nghe vì sao mình vẽ như vậy, rồi đặt tên cho bức tranh và tặng lại cho họ.

Đến lượt tôi kể, một bạn học nữ đến từ Đài Loan đã vẽ một bức tranh vô cùng trừu tượng, không hiểu sao lại chạm sâu sắc vào tâm can tôi. Đêm hôm đó, tôi gặp một cơn ác mộng. Sau khi giật mình tỉnh giấc, tôi giữ nguyên thân thể bất động, lúc này phía trên đỉnh đầu tôi xuất hiện một tấm thép đen kịt dường như vô biên vô tận, đè nén khiến tôi nghẹt thở không sao thở nổi, cảm giác vô cùng kinh hoàng. Tôi tiếp tục nằm bất động, đợi một lúc, tấm thép đột nhiên nứt toác ra, hiện lên đủ loại hình khối hình học khác nhau. Tiếp đó, dần dần, tấm thép này biến mất hoàn toàn, tôi trải nghiệm được cảm giác khoan khoái, tự do, thậm chí là niềm hân hoan rạng rỡ.

Cùng lúc đó, tôi nghĩ tới việc gia đình mình đối mặt với muôn vàn sự xâm lấn mà không giữ nổi ranh giới. Thế là, lần đầu tiên tôi ý thức một cách chân thực rằng: Quá nhiều cách hành xử của tôi trước nay không phải là vì thiện lương, mà là vì nhu nhược.

Về sau, khi trò chuyện với cha mẹ về những vấn đề này, tôi mới phát hiện ra họ biết rất rõ ràng đó là sự nhu nhược. Tuy nhiên, tôi vốn không phải là người trong cuộc năm xưa, không trực tiếp trải nghiệm sự xung đột dữ dội đến thế, mà là làm theo, đồng nhất hóa và kế thừa cách làm của cha mẹ, khởi động một lượng lớn cơ chế phòng ngự hợp lý hóa, cho rằng những hành vi không giữ ranh giới ấy là đang đối tốt với người khác.

Trước giờ tôi luôn cho rằng cha mình quá nhu nhược, trong lòng có phần xem thường ông. Nhưng vào dịp Tết năm nay, khi cha mẹ kể lại những trải nghiệm cá nhân của mình, tôi mới vỡ lẽ rằng cha tôi chỉ có phần nhu nhược trong phạm vi gia tộc và làng xóm, còn ở thế giới bên ngoài, ông là một người anh hùng. Tương ứng như vậy, tôi cũng là người khi đối mặt với các mối quan hệ thân cận thì rất dễ làm "kẻ tốt bụng nhu nhược", nhưng trong các mối quan hệ công việc, tôi lại có những mặt vô cùng cứng cỏi, mạnh mẽ. Hiện tại, mọi tài nguyên mà tôi sở hữu cũng từ đó mà có được. Hóa ra, tôi đã vô hình trung nhận đồng (đồng nhất hóa) với những cách làm này của cha.

Chúng ta buộc phải nhận thức được rằng: Mái ấm nhỏ trước hết là thế giới của cha mẹ và con cái, bạn bắt buộc phải bảo vệ thật tốt không gian này. Được như vậy, ngôi nhà nơi bạn sống mới có thể phát huy vai trò của một bến đỗ bình yên.

Tu luyện năng lực làm chủ

Trước đây tôi thường nói, dục vọng kiểm soát là cội nguồn của muôn điều tệ hại. Câu nói này muốn nói về việc một người muốn đi xâm lấn, bóc lột và khống chế một người khác, ép người khác phải phục tùng ý chí của mình.

Thế nhưng ngược lại, con người cần phải có năng lực làm chủ (năng lực nắm giữ), cần hình thành nên một niềm tin thế này: Cuộc sống của tôi, tôi có thể làm chủ; dẫu cho hiện tại có mất kiểm soát thậm chí sụp đổ, nhưng tôi tin chắc rằng, thông qua nỗ lực, tôi có thể giúp cuộc sống của mình khôi phục lại sự tự chủ.

Trẻ sơ sinh thuở ban đầu ở vào một trạng thái mâu thuẫn tột cùng: Một mặt, chúng sống trong cảm giác toàn năng, cảm thấy mình không gì không làm được; mặt khác, năng lực của chúng lại yếu ớt nhất, dường như chẳng có bất kỳ năng lực làm chủ nào đối với sinh mệnh.

Đương nhiên, bảo không có chút năng lực làm chủ nào là điều bất khả. Chẳng hạn, thuở ban đầu đứa trẻ sơ sinh ít nhất có thể làm chủ được một thứ: mí mắt. Về cảm giác toàn năng của trẻ sơ sinh có một cách giải thích thế này: Trẻ sơ sinh ban đầu cảm thấy rằng chúng cứ hễ mở mắt ra là thế giới liền tồn tại; hễ nhắm mắt lại là thế giới liền biến mất. Vì vậy, chúng cảm thấy mình vô cùng hùng mạnh và đáng sợ, thế giới được nắm giữ ngay giữa việc mở ra và khép lại của đôi mi.

Đối với những sự vật không thể kiểm soát, đứa trẻ sẽ phóng chiếu chúng ra bên ngoài, cho rằng chúng bị thao túng bởi một lực lượng thù địch từ ngoại giới.

Tôi từng xem một đoạn video kể về một chú chó con mới chào đời được vài ngày, nó bị nấc cụt một cái. Đây là một sự cố bất ngờ, là một sự mất kiểm soát. Sau đó có thể thấy nó ra sức tìm cách khống chế cơ thể, nhưng nỗ lực thất bại, nó lại nấc thêm một cái nữa. Ngay lập tức nó bắt đầu sủa điên cuồng, và dường như đang sủa về phía một thứ gì đó ở bên ngoài.

Về hiện tượng này, phỏng đoán của tôi là: Nỗ lực khống chế cơn nấc cụt của nó đã thất bại. Thế nên khi nấc lần thứ hai, nó sẽ nghĩ: "Đã là chuyện ta không thể kiểm soát được, thì ắt hẳn là do một thế lực bên ngoài nào đó gây ra. Hơn nữa, thế lực bên ngoài này mang đầy ác ý thù địch, ta phải dùng tiếng sủa đáng sợ của mình để cảnh cáo nó, không cho phép nó đối xử với ta như vậy."

Logic của trẻ sơ sinh cũng y hệt như thế. Hơn nữa, bởi vì có cảm giác toàn năng, nên lúc này sẽ xuất hiện sự phân liệt cực đoan: Đứa trẻ sẽ cảm thấy dường như bên ngoài có một "con quỷ" đang tấn công mình. Vì vậy, về quan niệm thiện ác, tôi có một cách nói thế này: Trong trải nghiệm của một cá nhân, thứ mà họ có thể kiểm soát được chính là "Thiện", thứ không thể kiểm soát được chính là "Ác". Từ đó có thể hiểu được rằng, sự kiểm soát đối với trẻ sơ sinh là điều vô cùng căn bản. Kiểm soát được là "Thiện", khi mất kiểm soát sẽ phân liệt ra sự thù địch đầy kinh hoàng.

Ngoài mí mắt ra, quyền kiểm soát ban đầu mà trẻ sơ sinh có thể phát triển tương đối nhanh chính là những ngón tay của mình. Khi trẻ sơ sinh có thể mút ngón tay của mình, đó là một bước tiến mang tính cột mốc.

Bởi vì đứa trẻ phát hiện ra: Bản thân đang chìm đắm trong thời kỳ môi miệng, nhưng trong việc mút ngón tay, nó có thể tự chi phối chính mình. Nó muốn mút thì đưa ngón tay lại; không muốn thì rút ngón tay ra. Cảm giác tự làm chủ, tự thỏa mãn này thực sự quá đỗi tuyệt vời.

Trái lại, việc thỏa mãn và kiểm soát quá nhiều chuyện khác của trẻ sơ sinh đều phải nương tựa vào chất lượng chăm sóc của người nuôi dưỡng.

Winnicott từng đưa ra một khái niệm vô cùng có sức ảnh hưởng: "Vật thể chuyển tiếp" (Transitional object). Nghĩa là, một thực thể vừa không phải là tự thể, cũng không tách rời hoàn toàn ngoài tự thể như một khách thể, mà nằm ở khoảng giữa, là "vật thể chuyển tiếp". Đứa trẻ thông qua việc thiết lập mối quan hệ với vật thể chuyển tiếp trước, rồi sau đó mới dần dần thiết lập mối quan hệ với khách thể.

Đối với đứa trẻ, khách thể quan trọng nhất là mẹ; còn vật thể chuyển tiếp thường là những sự vật mang một đặc tính nào đó của người mẹ.

Vật thể chuyển tiếp có nhiều giá trị:

Thứ nhất, khi đứa trẻ không tìm thấy mẹ, nó có thể thông qua vật thể chuyển tiếp để nhận được một chút an ủi;
Thứ hai, người mẹ dẫu có yêu con đến mấy thì đứa trẻ cũng không thể kiểm soát mẹ một cách triệt để, nhưng vật thể chuyển tiếp thì lại hoàn toàn có thể bị đứa trẻ kiểm soát, thế là đứa trẻ thông qua việc kiểm soát nó mà hình thành nên một số cảm giác làm chủ căn bản.

Chẳng hạn, rất nhiều đứa trẻ sẽ có một món đồ an ủi của riêng mình, như một con thú bông, một chiếc khăn nhỏ, một chiếc gối, thậm chí là một góc chăn nhỏ. Những thứ này chúng xem như bảo vật trân quý, tuyệt đối không cho phép người khác chiếm dụng, cũng không thể chấp nhận bất kỳ sự thay đổi nào đối với chúng, ví như đem đi giặt giũ.

Nếu tìm hiểu kỹ bạn sẽ biết, những đồ vật này thường là những thứ đứa trẻ từng dùng chung với mẹ thời kỳ sơ sinh, ấu thơ.

Tóm lại, những đồ vật này mang một phần đặc tính trên người mẹ, vì thế nó giống như một biểu tượng của người mẹ vậy. Người mẹ dẫu tốt đến đâu cũng không thể chịu đựng nổi sự tưởng tượng và đối đãi kiểu này của đứa trẻ, nhưng một vật thể chuyển tiếp thì có thể. Đứa trẻ nhỏ thông qua việc làm chủ một vật thể chuyển tiếp mà đạt được cảm giác nắm giữ làm chủ một cách triệt để.

Cho nên, các bậc phụ huynh cần phải coi trọng vật thể chuyển tiếp của con cũng như những hành vi như mút ngón tay, phải hiểu rằng đứa trẻ đang mượn những điều đó để hình thành cảm giác làm chủ đối với sự vật.

Đương nhiên, khách thể tốt nhất vẫn là người mẹ cùng những người nuôi dưỡng khác.

Khác với vật thể chuyển tiếp, người mẹ hay người cha dẫu yêu thương con đến mấy cũng có cảm giác không gian của riêng mình, có ý chí độc lập của riêng mình, nên không thể nào thỏa mãn hoàn toàn dục vọng kiểm soát của đứa trẻ. Hơn nữa, nếu thực sự thỏa mãn hết, nó cũng sẽ mang lại những vấn đề khổng lồ.

Một "người mẹ 60 điểm" (Good-enough mother) chân thực sẽ giúp đứa trẻ hình thành cảm giác làm chủ căn bản, đồng thời lại giúp con biết rằng: Con người mà con đang đối diện là một người khác có nhu cầu riêng và có tôn nghiêm riêng. Mẹ dẫu có sẵn lòng đáp ứng con đến mấy cũng không thể nào triệt để chiều theo ý con. Hơn nữa, đôi khi mẹ cũng là một người mẹ xấu, nhưng những phần xấu này không ảnh hưởng đến việc nhìn chung về tổng thể bà vẫn là một người mẹ tốt.

Trước hết là có một "người mẹ 60 điểm" như thế, rồi sau đó là một người cha cơ bản có sức mạnh, và rộng hơn là cả một mái nhà — tất cả những điều đó cấu thành nên một vật chứa an toàn tuyệt vời. Như vậy, đứa trẻ mới có thể giải phóng sức sống của mình trong một thế giới mà bản thân cơ bản có cảm giác làm chủ. Đồng thời cũng biết rằng trong không gian này còn có sự tồn tại của những người khác, con cần phải học cách tôn trọng.

Đây chính là nền tảng để một đứa trẻ có thể vươn mình mở rộng trong một thế giới rộng lớn hơn.

Vật thể chuyển tiếp còn mang hàm nghĩa của "không gian chuyển tiếp". Thuở ban đầu đứa trẻ đều sống trong thế giới ảo tưởng của riêng mình, chúng không thể lập tức bước thẳng vào thế giới hiện thực. Chúng cần có một không gian chuyển tiếp giữa thế giới ảo tưởng và thế giới hiện thực, để ở trong không gian này học cách xử lý mối quan hệ giữa tự thể và khách thể. Ở trong không gian này luyện tập hòm hòm rồi, mới có thể bước vào thế giới hiện thực tốt hơn.

Là cha mẹ, không cần thiết và cũng không thể để con cái trở thành người làm chủ của một gia đình, ví như để con quyết định quá nhiều chuyện trong nhà. Điều này đối với đứa trẻ vừa là thỏa mãn quá mức cảm giác toàn năng của nó, lại vừa đè nặng lên vai nó quá nhiều trách nhiệm.

Trong nhiều ca trị liệu gia đình, cha mẹ cần phải nói với con cái rằng: "Rất nhiều chuyện là trách nhiệm của cha mẹ, con cứ làm một đứa trẻ, cứ vui chơi cho thật tốt là được rồi."

Tuy nhiên, mỗi gia đình đều nên cung cấp cho con một không gian do chính con định đoạt. Nếu có điều kiện thì có thể cho con một căn phòng riêng; điều kiện kém hơn thì có thể cho một chiếc bàn học, thậm chí chỉ là một ngăn kéo có khóa. Trong không gian này, đứa trẻ có quyền tự chủ triệt để, cơ bản đều do con làm chủ. Không có sự đồng ý của con, bạn không được phép bước vào không gian của con.

Con mèo đầu tiên tôi nuôi tên là A Bạch, là một chú mèo mèo Ba Tư lông ngắn siêu dễ thương. Nó đáng yêu đến mức chúng tôi luôn muốn tùy ý trêu đùa, vuốt ve nó. Về sau, tôi bàn bạc với người nhà, dành riêng cho nó một không gian chuyên biệt: một chiếc thùng các-tông. Hễ nó chui vào trong chiếc thùng các-tông này, chúng tôi tuyệt đối không được chạm vào nó.

Sau đó tôi phát hiện ra nó đặc biệt yêu thích chiếc thùng các-tông này. Một hôm trời nổi sấm chớp đùng đùng, đó ắt hẳn là trận mưa giông đầu tiên kể từ khi A Bạch đến Quảng Châu. Chúng tôi đều đang ở bên ngoài, lúc đó nó lại còn rất nhỏ, nên chúng tôi thực sự có phần lo lắng cho nó. Khi về đến nhà, chúng tôi nhìn thấy nó đang trốn gọn gàng bên trong chiếc thùng các-tông ấy.

Cho nên mới thấy, một không gian mà bản thân có thể triệt để làm chủ mang lại cảm giác an toàn to lớn dường nào, và trọng yếu xiết bao.

Sở thích cũng là một không gian để rèn luyện cảm giác làm chủ. Sở thích không liên quan tới sự sinh tồn, ít khi mang lại áp lực. Khi bạn thử rèn luyện một sở thích cho thật giỏi, thật nhuần nhuyễn, đó cũng chính là đang rèn luyện năng lực làm chủ của mình. Ví như cách đây không lâu, tôi đã tự mua cho mình một chiếc máy ảnh chuyên nghiệp thuần chỉnh tay (manual), nghe nói là một trong những chiếc máy ảnh tốt hàng đầu thế giới. Khi từng chút từng chút một điều chỉnh các chỉ số thông số của chiếc máy ảnh này, một cảm giác làm chủ bỗng nhiên trào dâng trong lòng.

Tương tác: Bạn muốn một ngôi nhà như thế nào?

Trước tiên tôi xin giới thiệu một bài tập thực hành, bài tập này mang tên "Bạn muốn một ngôi nhà như thế nào".

Đầu tiên hãy tìm một nơi bạn có thể thả lỏng thư giãn, sau đó xin hãy làm theo lời dẫn của tôi để thực hiện bài tập này:

Xin hãy chọn một tư thế thoải mái có thể giúp bạn thả lỏng, có thể ngồi hoặc nằm.

Nhắm mắt lại, hướng sự chú ý vào hơi thở, tự nhiên hít thở sâu vài hơi, cảm nhận luồng khí lưu chuyển, cảm nhận sự phập phồng của bụng. Dần dần, bạn sẽ lắng dịu và thả lỏng xuống.

Ngay trong trạng thái thả lỏng này, hãy tự hỏi bản thân một câu hỏi: "Bạn muốn một ngôi nhà như thế nào?"

Sau đó hãy tưởng tượng: Một ngôi nhà xuất hiện ngay trước mắt bạn. Hãy đón nhận hình dáng của ngôi nhà hiện lên trong khoảnh khắc đầu tiên, rồi bước lại gần nó, mở cánh cửa lớn của ngôi nhà, rồi bước vào bên trong.

Không gian của ngôi nhà này rộng lớn bao nhiêu? Cấu trúc của nó ra sao? Bên trong có những đồ đạc nội thất và bài trí trang hoàng nào?

Hãy đi cảm nhận cảm giác của chính mình khi ở trong ngôi nhà này. Hãy tự hỏi bản thân: Nếu bạn có thể làm bất kỳ điều gì bạn muốn làm trong ngôi nhà này, vậy thì bạn muốn làm điều gì?

Hãy cho bản thân một chút thời gian, làm xong những điều bạn muốn làm. Sau đó bước ra khỏi cánh cửa lớn của ngôi nhà, và nói lời "Tạm biệt" với nó.

Trước đây tôi từng viết về một lý thuyết của Freud, ông chia tư duy thành hai tầng bậc: Tiến trình tư duy sơ cấp (Primary process) và Tiến trình tư duy thứ cấp (Secondary process). Tiến trình tư duy thứ cấp sử dụng ngôn ngữ văn tự, còn tiến trình tư duy sơ cấp lại sử dụng hình ảnh. Mặc dù tiến trình tư duy thứ cấp có thể giúp giao tiếp tốt hơn, ngôn ngữ văn tự cũng vô cùng có sức mạnh, nhưng sức mạnh của nó lại không bằng được những hình ảnh thị giác trong tiến trình tư duy sơ cấp.

Đem lý thuyết này soi chiếu vào chuyện hình dung viễn cảnh, có thể nói rằng: Nếu bạn chỉ dùng ngôn ngữ văn tự (tức ở bình diện ý thức) để đòi hỏi một ngôi nhà to đẹp, thì điều đó có thể sẽ không có sức mạnh, không cấu thành nên một viễn cảnh thực sự.

Chỉ có những viễn cảnh tựa như những bức tranh mang theo cảm xúc nồng đậm mới thực sự sở hữu sức mạnh.

Chúc mọi người cũng có thể sở hữu ngôi nhà ưng ý của riêng mình. Tuy nhiên, có lẽ một số bạn trước hết cần phải cải tạo lại ngôi nhà trong sự tưởng tượng nội tâm của chính mình đã.

Hỏi: Mất ngủ là vì cảm thấy có sự thù địch, bất an; vậy chứng ngủ li bì (chứng thèm ngủ quá mức) có phải là biểu hiện của sự trốn tránh, trốn tránh những sự vật không thể kiểm soát hay không?

Đáp: Có những thân chủ mắc chứng ngủ li bì quả thực là đang trốn tránh. Nghĩa là: Khi thức, họ không thể làm chính mình trong thế giới hiện thực, thế là chìm vào giấc ngủ, trốn vào thế giới của một người.

Nếu bạn cũng gặp phải vấn đề này, vậy thì biện pháp giải quyết là: Hãy nỗ lực làm chính mình trong thế giới hiện thực. Có thể bắt đầu từ những việc nhỏ nhặt trước, như kiên trì với những lựa chọn của riêng mình trong chuyện ăn, uống, đi tiêu, đi tiểu, ngủ nghỉ. Có thể thử cố ý làm phật lòng người khác một chút, cố ý đi thách thức một số sự vật, làm một người nổi loạn ở mức độ thích hợp.

Hỏi: Trong công việc, tôi cảm thấy bản thân rất khó buông bỏ sự kiểm soát, đã không ít lần bản thân gặp phải người đối diện không phải là một "Bạn" tràn đầy thiện ý. Điều này là do sự xung đột giữa Quy tắc trân trọng (Quy tắc tình cảm) và Quy tắc quyền lực tạo nên, hay là do cái tôi thiện ý nơi nội tâm của tôi chưa đủ mạnh mẽ?

Đáp: Lĩnh vực công việc (tức lĩnh vực xã hội) vốn dĩ cũng đâu phải là nơi chốn để thả lỏng buông lơi. Trong công việc, mọi người chủ yếu là đi mưu cầu thực hiện một số mục tiêu về mặt lợi ích.

Trong lĩnh vực xã hội, mọi người cần phải "PK" (đấu tranh đối đầu), có lúc đường đường chính chính, có lúc xảo quyệt, có khi thậm chí tàn khốc.

Tôi chia không gian thành không gian đời sống và không gian công việc: Mọi người ở trong không gian công việc để đối đầu cạnh tranh, đồng thời cũng trở nên mạnh mẽ hơn, rồi sau đó mới có thể tận hưởng không gian đời sống. Đương nhiên, trong không gian đời sống cũng phải nỗ lực, mà không gian công việc cũng có thể tận hưởng, hai điều này không nhất thiết phải phân liệt đối chọi nhau.

Hỏi: Tôi sợ con gái 3 tuổi rưỡi của mình ở trường mẫu giáo bị bắt nạt mà không dám nói với tôi và cô giáo. Tôi muốn con kể hết mọi bí mật cho tôi nghe, nhưng lại không muốn ép buộc con. Phải làm thế nào đây?

Đáp: Nếu bạn thường nói với con rằng "mọi chuyện đều phải kể cho mẹ nghe, không được giấu mẹ bí mật nào", điều đó đồng nghĩa với việc bạn không cho phép con có không gian tâm lý của riêng mình, vì thế con rất có thể sẽ đóng chặt cõi lòng lại với bạn.

Bạn vì lo lắng con bị bắt nạt nên mới muốn biết chuyện gì đã xảy ra, bạn hoàn toàn có thể thông qua các phương thức khác để gợi mở ra.

Ví như, một người bạn của tôi cảm thấy con trai học lớp mẫu giáo bé có trạng thái không ổn, nhưng đứa trẻ không nói ra được chuyện gì đã xảy ra ở trường. Cần biết rằng, năng lực "nói" (tức tiến trình tư duy thứ cấp) của trẻ có thể vẫn chưa phát triển hoàn thiện. Cô ấy liền nảy ra một sáng kiến, nói với con: "Mẹ con mình chơi một trò chơi nhé? Bây giờ mẹ đóng vai con, còn con đóng vai cô giáo hoặc bạn nhỏ ở trường mẫu giáo. Họ nói gì với con, làm gì với con, bây giờ con nói lại, làm lại cho mẹ xem." Con trai cô lập tức nhập vai ngay, hét lớn vào mặt cô: "Quỳ xuống! Sao mày không nghe lời hả?!"

Thế là, cô ấy lập tức biết ngay chuyện gì đã xảy ra với con ở trường mẫu giáo.

Ngoài ra, bạn cũng có thể tự hỏi lòng mình xem: Hồi nhỏ, bạn có từng rơi vào cảnh không được phép có không gian riêng của mình hay không.

Hỏi: Ngôi nhà đối với một cá nhân quan trọng đến thế, nhưng vì sao những người không mấy khá giả lại bán nhà để đi du lịch vòng quanh thế giới? Hiện tượng này nên giải thích ra sao?

Đáp: Mái ấm và những chuyến đi cấu thành nên một cặp mâu thuẫn: Nhà, căn phòng, hay không gian mang lại cảm giác an toàn; còn du lịch lại là bước ra khỏi nhà để ôm lấy một thế giới rộng lớn hơn. Nhưng khi đã mệt nhoài ở thế giới bên ngoài, người ta lại muốn quay trở về nhà. Cặp mâu thuẫn này cũng có thể coi là mâu thuẫn giữa cảm giác an toàn và niềm đam mê.

Rất nhiều bạn bè thích kiểu nhà thế này: Ở trong nhà có thể phóng tầm mắt ngắm nhìn thế giới bao la rộng lớn. Đó chính là khát khao muốn sở hữu đồng thời cả cặp mâu thuẫn này vậy.

Những đứa trẻ mới chập chững biết đi, chúng sẽ vô cùng hào hứng đam mê đi khám phá thế giới, nhưng lúc này chúng cần có mẹ ở bên cạnh. Mẹ chính là một "hòn đảo an toàn", có mẹ ở đó chúng mới có dũng khí để khám phá. Còn một khi không nhìn thấy bóng dáng mẹ đâu nữa, chúng rất dễ òa khóc đi tìm mẹ, và cuộc thám hiểm không thể tiếp tục được nữa.

Đây cũng chính là mâu thuẫn giữa tâm linh bên trong và thế giới bên ngoài. Tâm linh bên trong cần có một bộ cơ chế phòng ngự bản ngã vận hành hữu hiệu, điều này giống như việc chúng ta cần phải sống trong một mái nhà an toàn vậy. Và một khi sự phân liệt đối lập nhị nguyên như tốt - xấu, thiện - ác, đúng - sai nơi tâm linh nội tại được hàn gắn triệt để, đến thời điểm đó, mọi phòng ngự cũng có thể hoàn toàn được buông xuống.

Tạo dựng không gian làm việc của bạn

Chúng ta cùng trích dẫn một câu nói của nhà tâm lý học Viktor Frankl: “Dốc lòng yêu một người, dốc lòng làm một việc, hạnh phúc ắt sẽ giáng lâm.”

Chúng ta cần đạt được cảm giác an toàn từ trong gia đình gốc (nguyên sinh gia đình) trước, rồi mới bước ra thế giới này tìm kiếm không gian để giải phóng niềm đam mê, đồng thời thu nhận đủ loại tài nguyên trong đó, dùng chúng để tạo dựng một mái nhà thuộc về chính mình.

Thế nhưng, trong công việc cũng giống như ở gia đình, bạn cũng cần sở hữu một không gian do chính mình làm chủ, nơi bản thân tự mình định đoạt. Nếu không, niềm đam mê và sức sáng tạo của bạn đều khó lòng giải phóng được.

Trong công việc, khoảnh khắc bạn giàu đam mê và sức sáng tạo nhất là khi nào?

Hãy tưởng tượng bạn là một con chim ưng bay vút ra từ mép vực thẳm.

Hãy tưởng tượng bạn là một con mãnh hổ hiên ngang độc hành giữa rừng già.

Khi bạn săn tìm thức ăn, bạn là kẻ tuấn tú nhất.

— Rumi

Bảo vệ không gian quyền lực của bạn

Dù trong những mối quan hệ thân cận, tôi không giỏi giữ vững ranh giới của mình, nhưng trong các mối quan hệ công việc, tôi lại có một phần rất cứng cỏi và kiên cường.

Năm 2001, vừa tốt nghiệp thạc sĩ xong là tôi về công tác tại tòa soạn báo Quảng Châu Nhật Báo, làm việc suốt 10 năm cho đến khi rời đi vào năm 2011. Đây là cơ quan duy nhất mà tôi từng đi làm thuê, về sau tôi tự mình làm chủ.

Ban đầu, tôi làm biên tập viên ở Ban Tin Quốc tế. Tôi rất yêu công việc này. Tuy nhiên, đi làm chưa được bao lâu, tôi đã phát hiện quy trình làm việc của chúng tôi có vấn đề.

Quy trình đó là: Chủ nhiệm phụ trách toàn bộ mọi thứ. Với tư cách là biên tập viên dàn trang, tôi chỉ cần làm theo tất cả những gì chủ nhiệm quy định là xong. Cứ như thế, chủ nhiệm thì quá bận rộn, còn biên tập viên lại quá nhàn nhã. Nhưng tôi chẳng hề cảm thấy nhẹ nhõm, tôi chỉ thấy đau khổ.

Năm ấy, tòa soạn tuyển liền một lúc hơn 150 phóng viên và biên tập viên, toàn là cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ tốt nghiệp từ các trường đại học trọng điểm, tôi nhớ còn có cả một nghiên cứu sinh sau tiến sĩ. Thế nhưng, nếu cứ vận hành theo quy trình này, thì tuyển một thạc sĩ tâm lý học Đại học Bắc Kinh như tôi về để làm gì?

Nhẫn nhịn một thời gian, tôi quyết định nhất định phải thay đổi. Vào cái ngày quyết định thay đổi ấy, tôi chỉ tôn trọng hai quyết định của chủ nhiệm: trên trang của tôi đưa bài nào và dung lượng của bài đó ra sao. Còn lại những việc khác như dùng hình ảnh nào, sắp xếp hình ảnh ra sao, bố cục bài viết thế nào, đặt tít tiêu đề ra sao... tôi đều tự mình quyết định.

Vừa giải phóng được tính chủ động, sức sáng tạo của tôi lập tức tuôn trào. Trang báo làm ra ngày hôm đó thực sự quá đẹp, quá tinh tế, đến mức tôi cũng không kìm được mà tự khen chính mình.

Chủ nhiệm nhìn thấy, thoạt đầu ngỡ ngàng kinh ngạc, rồi rất nhanh sau đó hiểu ra rằng quy trình làm việc vốn có vấn đề, ông lập tức quyết định thay đổi quy trình. Với cương vị chủ nhiệm, ông chỉ quyết định việc điều phối bài vở, còn những việc khác, giao lại cho biên tập viên tự làm.

Cuộc cải cách này đã giải phóng sức sống của cả phòng ban, và trang báo của ban chúng tôi trong suốt một thời gian dài luôn là hình mẫu điển phạm của tòa soạn.

Năm 2005, tôi không muốn làm tin quốc tế nữa mà muốn quay lại ngành nghề gốc của mình — tâm lý học. Vốn dĩ sơ tâm của tôi khi đến tòa soạn chính là muốn dưới góc độ tâm lý học để viết nên muôn mặt nhân sinh. Vì vậy, tôi nộp đơn xin chuyển từ Ban Quốc tế sang Ban Chính trị - Văn hóa. Sau khi đơn được phê chuẩn, tôi bắt đầu phụ trách "Chuyên mục Tâm lý".

Một tháng sau, chuyên mục này thành công vang dội, về sau luôn là chuyên mục được bạn đọc yêu thích nhất của tờ báo. Và tôi luôn kiên trì bảo vệ một thứ — tiếng nói chủ động và quyền quyết định của mình trong chuyên mục đó.

Chuyên mục làm rất thành công, cũng rất được coi trọng. Chính vì được coi trọng nên nhiều vị lãnh đạo tòa soạn đã tìm tôi nói chuyện, lặp đi lặp lại một vấn đề: Tôi viết quá mang tính chuyên môn, không phù hợp với định vị của tờ báo.

Định vị này xuất phát từ điều tra. Nhiều lần thống kê khảo sát cho thấy, trong số độc giả của chúng tôi, người có trình độ văn hóa cấp ba chiếm đa số. Cho nên các sếp mong tôi viết gần gũi với đại chúng hơn một chút, phù hợp với trình độ văn hóa cấp ba này.

Khảo sát và định vị ấy theo lý mà nói thì không sai, nhưng tôi nghĩ, chuyên mục của tôi từ trước tới giờ vẫn được yêu thích nhất, độc giả đông nhất cơ mà. Điều này chứng minh cách viết của tôi là hoàn toàn ổn.

Nghe lời biện giải này của tôi, các lãnh đạo đều bảo: "Nếu cậu thay đổi một chút, ăn khớp với định vị của tòa soạn, cậu sẽ càng được hoan nghênh hơn."

Tôi lại phản bác: "Nếu tôi thay đổi để đi nghênh hợp độc giả, tôi sẽ đánh mất chính mình, nói không chừng tôi sẽ thất bại." Các sếp cũng rất biết nói lý lẽ, không ép tôi phải thay đổi nữa.

Tóm lại, tôi luôn kiên trì làm chính mình, và đều thực hiện được sự “kiên quyết không chứa đựng địch ý”. Đó là nghiêm túc nói sự thật, nói lý lẽ, trước sau chưa từng mang theo cảm xúc bức xúc cá nhân.

Nhờ vào phong cách và cách làm này, dù là ở Ban Tin Quốc tế hay khi chủ trì "Chuyên mục Tâm lý", công việc của tôi đều có thể nói là đạt đẳng cấp hàng đầu. Hơn nữa, tôi luôn giữ được sự nhiệt tình cao độ với công việc, về tổng thể là một kẻ cuồng công việc đầy tính tự giác.

Về sau ngẫm lại chuyện của mình, tôi nghĩ đến một cụm từ: Không gian quyền lực.

Tôi cho rằng, bất kỳ nhân viên nào cũng cần có một không gian mà bản thân có thể tự mình định đoạt, đó chính là không gian quyền lực của anh ta. Nhất định phải có không gian quyền lực như vậy, nếu không sức sáng tạo và nhiệt huyết của anh ta sẽ không thể phát huy, năng lực cũng khó lòng nâng cao.

Đương nhiên, chức vụ khác nhau, cấp bậc khác nhau thì không gian quyền lực cũng khác nhau. Vị trí càng cao, không gian quyền lực càng lớn; vị trí càng thấp, không gian quyền lực càng nhỏ. Nhưng cho dù vị trí có thấp đến đâu, nếu muốn phát huy tài năng của người đó, thì bắt buộc phải trao cho họ một không gian quyền lực do chính họ tự quyết.

Một cơ quan tốt sẽ chủ động trao cho nhân viên không gian như thế. Và bản thân người nhân viên cũng cần phải tự mình tranh đấu để giành lấy không gian này. Có được không gian đó, bạn mới có thể giải phóng tính công kích của mình, rồi chuyển hóa nó thành sinh mệnh lực màu trắng (sức sống tích cực thuần khiết), chẳng hạn như nhiệt huyết và sức sáng tạo. Nếu không có không gian như vậy, tính công kích của bạn sẽ quay ngược lại cắn xé chính bản thân, làm tổn hại đến năng lực làm việc của chính bạn.

Làm một cây táo không ngừng trưởng thành

Năm 2005 là năm đầu tiên tôi phụ trách "Chuyên mục Tâm lý" của tờ Quảng Châu Nhật Báo. Vào dịp cuối năm, tôi đã viết một bài viết mà sau này được lan truyền vô cùng rộng rãi: Bảy ngụ ngôn tâm lý của năm 2005.

Câu chuyện ngụ ngôn đầu tiên là: Ngụ ngôn về sự trưởng thành: Làm một cây táo không ngừng lớn lên. Nguyên văn như sau:

Một cây táo cuối cùng cũng ra quả.

Năm thứ nhất, nó kết được 10 quả táo, 9 quả bị hái đi mất, bản thân nó chỉ giữ lại được 1 quả. Trước sự việc đó, cây táo vô cùng phẫn uất, bất bình, thế là nó bèn tự đoạn kinh mạch, cự tuyệt việc lớn lên. Năm thứ hai, nó kết được 5 quả táo, 4 quả bị hái đi, bản thân giữ lại được 1 quả. "Ha ha, năm ngoái mình chỉ được 10%, năm nay được tận 20%! Tăng gấp đôi rồi!" Tâm lý của cây táo lúc này mới thấy cân bằng.

Thế nhưng, nó hoàn toàn còn có thể lựa chọn thế này: Tiếp tục lớn lên. Chẳng hạn, năm thứ hai nó kết được 100 quả, bị lấy đi 90 quả, bản thân được 10 quả.

Rất có thể, nó bị lấy đi 99 quả, bản thân chỉ được 1 quả. Nhưng không sao cả, nó vẫn có thể tiếp tục trưởng thành, đến năm thứ ba kết ra 1.000 quả...

Kỳ thực, nhận được bao nhiêu quả không phải là điều quan trọng nhất. Điều quan trọng nhất chính là cây táo đang lớn lên! Đợi đến khi cây táo phát triển thành một cây cổ thụ chọc trời, những lực lượng từng cản trở sự sinh trưởng của nó sẽ trở nên yếu ớt đến mức có thể xem nhẹ bỏ qua. Thật đấy, đừng quá để tâm đến quả ngọt trước mắt, sự trưởng thành mới là điều cốt lõi nhất.

Đi kèm với câu chuyện ngụ ngôn này, tôi còn viết thêm lời bình tâm lý:

Bạn có phải là một người làm thuê đã "tự đoạn kinh mạch" rồi không?

Thuở mới chập chững bước vào công việc, bạn tài hoa lai láng, hăng hái sục sôi, tin rằng "trời sinh ta ắt có chỗ hữu dụng". Nhưng hiện thực tàn khốc rất nhanh đã giáng cho bạn mấy cú đòn choáng váng: Có thể bạn cống hiến lớn cho cơ quan nhưng chẳng ai coi trọng; có thể bạn chỉ nhận được những lời khen đãi bôi ngoài miệng mà không có lấy chút lợi ích thực tế nào; có thể... Tóm lại, bạn cảm thấy mình hệt như cây táo kia, trái ngọt kết ra bản thân chỉ được hưởng một phần quá nhỏ bé, khác xa so với kỳ vọng ban đầu.

Thế là bạn phẫn nộ, bạn buồn bực, bạn than thân trách phận... Cuối cùng, bạn quyết định không còn nỗ lực như trước nữa, để việc mình làm tương xứng vừa vặn với số thù lao ít ỏi mình nhận được. Mấy năm trôi qua, khi tự nhìn nhận lại bản thân, bạn mới giật mình nhận ra mình lúc này chẳng còn niềm đam mê và nhuệ khí thuở mới đi làm nữa.

"Già rồi, chín chắn rồi." Chúng ta thường quen tự giễu mình như thế. Nhưng thực chất là: bạn đã ngừng lớn lên rồi.

Những câu chuyện như thế này, quanh ta đâu đâu cũng thấy.

Sở dĩ phạm phải sai lầm này là vì chúng ta quên mất rằng sinh mệnh là một hành trình dài, là một thể thống nhất trọn vẹn. Chúng ta cứ ngỡ bản thân đã trưởng thành xong xuôi rồi, giờ là lúc hưởng quả ngọt thôi. Chúng ta quá để tâm vào được mất nhất thời, mà quên mất rằng sự trưởng thành không ngừng nghỉ mới là điều quan trọng nhất.

May thay, đây không phải là màn tự đoạn kinh mạch tuyệt vọng trong tiểu thuyết Kim Dung. Chúng ta bất cứ lúc nào cũng có thể từ bỏ cách làm đó để tiếp tục sải bước trên con đường trưởng thành.

Khi thế hệ "9x" bắt đầu ồ ạt bước vào thị trường lao động, tôi thường nghe các chủ doanh nghiệp than thở: "Thế hệ 9x là thế hệ tồi tệ nhất, vì chỉ cần một chuyện không vừa ý là họ nộp đơn nghỉ việc." Chẳng hạn, từng có bản tin kể rằng, một nhân viên 9x chỉ vì chiếc máy tính khởi động mất tới 5 phút mà nộp đơn xin thôi việc, người sếp sống chết cũng không thể nào hiểu nổi.

Nghe những chuyện này nhiều, tôi lại nghĩ: Không đúng, dường như đây là phản ứng rất đỗi bình thường của họ. Họ chỉ đơn giản là không muốn nhẫn nhục cầu toàn trong công việc, không muốn răm rắp nghe theo ý chí quyền lực của cấp trên mà thôi. Sự phản nghịch mà họ thể hiện ra thực chất chính là họ đang tôn trọng không gian quyền lực của bản thân.

Ví dụ như chuyện máy tính khởi động mất 5 phút, thời đại bây giờ là thời đại Internet, thời gian quý như vàng, vậy mà ông chủ lại để nhân viên dùng loại máy tính như vậy. Hơn nữa, khởi động mất 5 phút thì chỉ e rằng các hiệu năng khác của chiếc máy tính đó cũng rất tệ hại, điều đó thực sự sẽ gây ảnh hưởng rất lớn đến hiệu suất và tâm trạng làm việc.

Hai năm trở lại đây, đi đâu cũng nghe người ta khen ngợi thế hệ "9x", họ cá tính mạnh nhưng EQ lại cao và sức sáng tạo rất dồi dào.

Khi một công ty biết tôn trọng không gian quyền lực của mỗi cá nhân, công ty đó sẽ hướng về sự bình đẳng và cởi mở; còn khi một công ty chỉ biết tôn trọng quá mức không gian quyền lực của tầng lớp quản lý, công ty đó sẽ trượt về hướng tôn ti cấp bậc và phong kín bế tắc.

Tháng 12 năm 2017, tôi có dịp may mắn đến Đại học Hồ Bán (Hupan University) giảng nửa ngày về tâm lý học, đồng thời cũng với tư cách là học viên để dự thính hai ngày rưỡi. Khi giảng bài, bà Bành Lôi (Lucy Peng) — cựu Giám đốc điều hành của Alipay — đã chia sẻ một câu chuyện thế này:

Một vị cấp trên quyết định cho một nhân viên bình thường thôi việc, người nhân viên này vô cùng bất phục. Và phương thức cuối cùng mà công ty áp dụng là: để hai người họ tranh luận trực tiếp với nhau, đồng thời phát sóng trực tiếp trên mạng nội bộ của công ty cho tất cả mọi người cùng xem.

Kết quả của sự việc này Bành Lôi không nói, nhưng cách xử lý việc ấy đã thể hiện rõ văn hóa công ty cởi mở của tập đoàn Alibaba. Khi được xử lý công khai như vậy, cấp trên và nhân viên đều đứng ở vị thế bình đẳng, cấp trên không thể độc chiếm những ưu thế đặc quyền do quyền lực mang lại.

Suốt ba ngày đó, sự chia sẻ của nhiều lãnh đạo cấp cao của Alibaba đã đem lại cho tôi một cảm giác vô cùng dễ chịu, cảm thấy bản thân mình dường như cũng trở nên cởi mở hơn.

Dẫu vậy, khi tôi chia sẻ cảm nhận này với các học viên khác ở Đại học Hồ Bán, một học viên đã nói rằng, Alibaba ban đầu hẳn không phải như thế. Mọi người đều biết học viên của Đại học Hồ Bán toàn là các doanh nhân tinh hoa, học viên này cũng không ngoại lệ. Anh ấy nói, từ thuở ban đầu Alibaba đã có sẵn gen cởi mở nhất định, nhưng họ vẫn đặc biệt nhấn mạnh vào việc thống nhất ý kiến để làm việc lớn, thế nên đối với không gian của từng cá nhân, đặc biệt là không gian của nhân viên bình thường, họ từng không quá tôn trọng.

Rất nhiều công ty Internet đều như vậy, nhưng những công ty Internet thành công thì dần dần sẽ đi về phía cởi mở, đồng thời ngày càng tôn trọng tính cá nhân hóa của nhân viên. Điều này do chính bản chất gen của Internet quyết định, bởi bản thân Internet vốn dĩ đồng nghĩa với sự cởi mở.

Hơn nữa, còn một điểm rất quan trọng: Càng là nhân tài công nghệ cao thì lại càng cần không gian tự do; kiểu quản lý tập quyền tuyệt đối không thể nào thu hút được nhân tài công nghệ đỉnh cao. Ví dụ, học viên nọ cho biết, trên toàn thế giới hiện nay số lượng nhân tài thực sự hiểu về AI mới xuất hiện mỗi năm không vượt quá 150 người. Mà những con người này thì tuyệt đối không thể quản lý bằng lối tập trung quyền lực được.

Chúng ta may mắn được sống trong một thời đại Internet như thế này, đặc biệt là Internet di động đã mang đến một nền tảng cởi mở khổng lồ. Bất kỳ ai cũng có thể dựa vào cá tính lấp lánh của riêng mình, ngắm chuẩn một điểm mấu chốt, bỗng chốc có thể giành lấy cho bản thân một vùng trời không gian.

Thực ra, có lẽ thời đại trước kia cũng vậy, những công ty biết tôn trọng không gian quyền lực của nhân viên thì dễ giành thắng lợi hơn, chỉ là khi đó điều này chưa lộ rõ. Nhưng đến thời đại hôm nay, điều này đã trở nên vô cùng rõ ràng.

Ngoài ra, dù thế nào đi nữa, với tư cách là một cá nhân, nếu bạn muốn gặt hái thành công trong sự nghiệp, bạn nhất định phải đấu tranh để giành lấy không gian quyền lực cho chính mình.

Cá nhân hóa, Xã hội hóa và Hệ thống hóa

Trong sự trưởng thành của mỗi cá nhân, ai ai cũng phải đối diện với một cặp mâu thuẫn: Trở thành bản thân mà mình mong muốn, hay trở thành con người mà xã hội kỳ vọng.

Vế trước, chúng ta có thể gọi là "cá nhân hóa"; vế sau, có thể gọi là "xã hội hóa". Đương nhiên, lý tưởng nhất là vừa thực hiện được sự cá nhân hóa ở mức độ tương xứng để trở thành chính mình, lại vừa thích ứng được với xã hội để hoàn thành tiến trình xã hội hóa.

Cá nhân hóa quá đà thì có thể sẽ bị tách rời khỏi xã hội. Khi một người không thể dung nhập vào xã hội, họ rất dễ gặp trục trặc ở nhiều phương diện, thậm chí mắc phải các chứng bệnh tâm lý nghiêm trọng. Xã hội hóa quá mức, con người ta lại đánh mất chính mình. Khi có quá nhiều người cùng cất lời ngợi khen bạn, bạn lại cảm giác như bản thân vừa đánh mất đi những thứ vô cùng trân quý.

Một biểu hiện của việc xã hội hóa quá mức chính là bạn biến thành kẻ mang tính hệ thống (hệ thống hóa), trở thành một phần tử của thể chế. Bạn mưu cầu không gian sinh tồn trong thể chế và phụ thuộc vào thể chế về mặt tâm lý. Thậm chí, bạn cảm thấy mình chỉ là một mắt xích của thể chế, nếu bị bóc tách ra khỏi thể chế, bạn không những khó lòng tồn tại, mà còn cảm thấy bản ngã của mình đứng trước nguy cơ sụp đổ, tan rã.

Sự hệ thống hóa này chính là một dạng tha hóa của con người.

Theo đuổi cá nhân hóa đồng nghĩa với việc một người đem cái tôi chân thật (chân ngã) của mình bày ra trước thế giới này. Điều này sẽ mang lại rất nhiều hiểm nguy, trong đó có một mối nguy tâm lý là: Bởi vì thứ bạn phơi bày ra là cái tôi chân thật, nên cái tôi chân thật đó sẽ đối mặt với nguy cơ bị công kích, tổn thương, thậm chí bị bóp nghẹt tiêu diệt.

Hệ thống hóa lại giúp né tránh được mối nguy tâm lý này: bạn ẩn giấu cái tôi chân thật, để mình thu mình nấp sau một hệ thống nào đó (tức là cái tôi tập thể). Nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc, cái tôi chân thật của bạn do không được bộc lộ ra nên sẽ không có cơ hội được tôi rèn. Do đó, nó cũng đánh mất cơ hội được tôi luyện, và cái tôi chân thật của bạn cũng khó lòng mà trưởng thành được.

Hệ thống hóa và cá nhân hóa cũng là một cặp mâu thuẫn trong sự phát triển sự nghiệp.

Những năm gần đây, tôi tiếp xúc với đủ mọi kiểu KOL/đại V trên mạng Internet, và rút ra một kết luận: Những đại V này, tại cái điểm làm nên thành tựu của họ, ban đầu đều là làm việc bằng chính bản tâm của mình.

Ví dụ như La Chấn Vũ (Luo Zhenyu), anh ấy thật lòng say mê tri thức từ tận đáy lòng, tin rằng tri thức có thể thay đổi thế giới.
Ví dụ như Chú Khải của chương trình Chú Khải kể chuyện, ban đầu anh ấy đơn giản chỉ là thích kể chuyện cho con mình nghe.
Ví dụ như Hoàng Đồng Đồng (Huang Tongtong), cô ấy đặc biệt say mê chuyện phiếm hậu trường (bát quái) của giới ngôi sao, nhất là chuyện của các mỹ nhân nổi tiếng; sâu bên trong cô ấy có một phức cảm rất sâu sắc với điều này.
Chẳng hạn như Tiểu Lợi, đồng nghiệp cũ của tôi ở tòa soạn Quảng Châu Nhật Báo, cô ấy có tài khoản công chúng "Mẹ Tiểu Lợi thích đọc sách thiếu nhi". Từ hai năm trước, cô đã có sáu bảy trăm nghìn lượt người theo dõi và nguồn thu nhập không hề nhỏ. Điểm khởi đầu của cô cũng bởi vì cô tốt nghiệp khoa phát thanh, và cô thật lòng yêu thích việc đọc sách thiếu nhi.
Lại ví dụ như cậu bạn thân cùng phòng ký túc xá thời đại học của tôi, thời sinh viên cậu ấy cực kỳ đam mê âm nhạc, đánh guitar rất cừ, từng lập ban nhạc học đường. Về sau, cậu ấy vào làm việc tại Dolby Laboratories, hiện tại đã mở công ty thực tế ảo (VR), và mảng âm thanh chính là sở trường mũi nhọn của công ty cậu.

Những câu chuyện như vậy vô cùng nhiều, thế nên tôi nghĩ, có lẽ chúng ta thực sự đã bước vào một thế giới tự do kiểu mới. Internet kết nối vạn vật lại với nhau, các đại V giống như những nút mạng đang lấp lánh tỏa sáng trên không gian mạng. Mà sở dĩ họ tỏa sáng rực rỡ ở đó, một số là nhờ có óc phán đoán nhìn thấy trước thời cơ, nhưng dường như phần lớn hơn lại là xuất phát từ bản tâm — xuất phát từ lòng say mê bản năng đối với công việc ấy.

Về sự phát triển nghề nghiệp, thuở ban đầu có thể có hai xuất phát điểm khác nhau: Một là xuất phát từ tình yêu say mê của bản tâm, hai là xuất phát từ mưu cầu sinh tồn. Có thể nói, vế trước chủ yếu phát xuất từ bản năng sống (sinh bản năng), còn vế sau chủ yếu phát xuất từ bản năng chết (tử bản năng).

Một xã hội càng tập quyền (trung tâm hóa), càng mang tính hệ thống, con người ta lại càng dễ đưa ra lựa chọn phía sau — chọn nghề nghiệp vì sinh tồn. Ngược lại, một xã hội càng phi tập trung hóa, càng mang tính cá nhân hóa, con người ta lại càng dễ đưa ra lựa chọn phía trước — chọn nghề nghiệp vì đam mê, sở thích.

Lựa chọn mang tính hệ thống bắt nguồn từ một sự dự liệu: Ngành nghề nào đó trong tương lai sẽ rất được ưa chuộng, đồng thời ngành này hiện nay có triển vọng xin việc rất tốt, cho nên tôi chọn. Lựa chọn mang tính cá nhân hóa thì ngược lại, thường có vẻ như đang đi ngược dòng. Ví dụ, thời tôi học đại học, nếu chọn các chuyên ngành nghệ thuật thì người ta sẽ cho là không lý trí, thậm chí cả khối ngành khoa học xã hội và nhân văn (văn khoa) đều bị coi là lựa chọn thiếu sáng suốt, và ngành tâm lý học cũng nằm trong số đó.

Thế nhưng, trong thời đại vạn vật kết nối ngày nay, lựa chọn mang tính hệ thống chưa chắc đã đáng tin cậy, trái lại lựa chọn mang tính cá nhân hóa lại càng ngày càng có khả năng tạo nên những kỳ tích. Vài năm gần đây, chúng ta đã chứng kiến sự sụp đổ chớp nhoáng của một số công ty lớn: Ví dụ, sự sụp đổ của một thương hiệu điện thoại di động nọ, tốc độ nhanh đến mức khiến người ta phải trố mắt há hốc mồm.

Có những hệ thống đang rã rời tan vỡ, đồng thời một số hệ thống khổng lồ cũng đang hình thành, ví dụ như BAT (Baidu, Alibaba, Tencent). Dẫu vậy, khi tôi đến các công ty BAT giảng bài hoặc hợp tác, tôi nhận thấy các công ty này rất khác với công ty truyền thống, họ đều đặc biệt coi trọng tính cá nhân hóa của nhân viên. Nếu sự phát triển nghề nghiệp của một người bị trói chặt khăng khít với một hệ thống lớn, thậm chí bản thân người đó cũng bị hệ thống hóa, thì khi thể chế ấy sụp đổ, cá nhân đó cũng sẽ phải đối mặt với bước đường khốn cùng nan giải.

Nhưng nếu sự phát triển cá nhân hóa của bạn đủ chín muồi, có lẽ bạn sẽ chẳng hề bị tụt hậu. Ví dụ, truyền thông truyền thống đã thoái trào lạc hậu, nhưng những năng lực cơ bản của người phóng viên, biên tập viên thì không hề lạc hậu. Những ai xuất sắc vượt trội trong lĩnh vực này vẫn có thể tìm thấy lối ra vô cùng xán lạn trong kỷ nguyên tự truyền thông (we-media).

Nếu từ trước đến nay bạn luôn dùng bản tâm của mình để va chạm, cọ xát với cả thế giới, điều đó đồng nghĩa với việc bạn luôn thiết lập một mối quan hệ sâu sắc và chân thành với cuộc đời này. Mối quan hệ sâu sắc đó sẽ sản sinh ra đủ loại sản phẩm đích thực, trong đó có rất nhiều điều ngoài sức tưởng tượng.

Trong thời đại mưu sinh gian khó, đưa ra lựa chọn theo hệ thống là điều tương đối hợp lý, ít nhất có thể tồn tại; còn trong thời đại vạn vật kết nối hôm nay, không gian để đưa ra lựa chọn mang tính cá nhân hóa đã rộng mở hơn rất nhiều, rất nhiều.

Có lẽ trong tương lai, khi sinh tồn không còn là vấn đề nan giải nữa, trọng tâm phát triển của xã hội sẽ càng hướng về việc thỏa mãn các trải nghiệm căn bản của con người. Và khi ấy, những người từ trước đến nay luôn biết tôn trọng trải nghiệm của bản thân có lẽ sẽ có một không gian nghề nghiệp rộng lớn, thênh thang hơn.

Xét về mặt bản chất, mọi nghề nghiệp đều là sản vật của mối quan hệ giữa con người và xã hội. Những điều tốt đẹp xưa nay luôn bắt nguồn từ mối quan hệ sâu sắc giữa con người và xã hội.

Sự "vô tình" trong không gian làm việc

Hiện nay trên hành tinh của chúng ta, ai là những doanh nhân nổi tiếng nhất, vĩ đại nhất? Tôi tin rằng nhiều người sẽ nghĩ ngay đến Steve Jobs và Elon Musk, dù Jobs đã qua đời, còn các doanh nghiệp của Musk khi ấy cũng chưa hẳn được coi là thành công vượt bậc.

Ở hai con người này có rất nhiều phẩm chất tương đồng, như chủ nghĩa hoàn hảo, sự điên rồ, tự cao tự đại và cố chấp cực đoan. Những điều này có thể quy tụ lại trong một từ: "vô tình" (lạnh lùng, không vị tình riêng). Rất nhiều doanh nhân cự phách đều mang trong mình phẩm chất này. Đương nhiên, không phải tất cả. Vậy thì, ít nhất là trên những con người này, cớ sao sự vô tình lại mang đến thành công? Tôi xin chia sẻ đôi dòng suy ngẫm của mình. Đây là suy ngẫm hết sức cá nhân, chưa chắc đã hoàn toàn đúng đắn, thế nên tôi khuyên mọi người chớ vội vàng học theo sự vô tình. Hãy cứ xem đây như một suy tưởng mang tính gợi mở, hoặc thậm chí bạn cũng có thể coi nó như một chuỗi nghĩ ngợi vẩn vơ.

Công ty của tôi phát triển xưa nay tương đối suôn sẻ, nhưng cũng chỉ xem như làm ăn nhỏ lẻ, cò con. Sự phát triển của công ty mang lại cho tôi nhiều thứ, tôi giống như đang thông qua biến cố bên ngoài là sự phát triển của công ty để đi nghiên cứu nội tâm của chính mình vậy. Cho nên, tôi không phải là một doanh nhân giỏi.

Một doanh nhân giỏi là người bạn của tôi, anh ấy là một thế hệ nhà giàu thứ hai (phú nhị đại). Sau khi tiếp quản sự nghiệp từ cha mình, để giảm bớt sức ảnh hưởng của người cha, anh ấy đã trăn trở lên kế hoạch rất lâu, cuối cùng tống khứ mấy vị nguyên lão khai quốc ra khỏi công ty. Mà mỗi lần đạt được một mục tiêu, anh ấy lại vui mừng khôn xiết.

Kết quả là, anh ấy nhanh chóng thâu tóm quyền lực về lại tay mình, công ty nhanh chóng hoàn thành việc chuyển giao và chuyển đổi mô hình, rồi bắt đầu phát triển phất lên như diều gặp gió. Vì vậy, nếu xem việc công ty phát triển là tốt, còn công ty ngưng trệ là xấu, thì mẫu doanh nhân vô tình như anh ấy lại là một doanh nhân giỏi.

Chốn công sở dường như cũng tương tự, một số thân chủ (đa phần là nam giới) từng bày tỏ với tôi niềm khao khát này: Sống trong một thế giới nơi các quy tắc cực kỳ rõ ràng, mọi người cứ theo các quy tắc ấy mà cạnh tranh, hoàn toàn không cần bận tâm đến tình cảm, như thế thì sướng biết bao; bản thân có thua cũng cam lòng nhận lấy, miễn là cuộc chơi diễn ra đúng theo những quy tắc minh bạch và cơ bản hợp lý đó.

Viktor Frankl từng nói: “Dốc lòng yêu một người, dốc lòng làm một việc, hạnh phúc ắt sẽ giáng lâm.” Trong câu nói này, thoạt nhìn như đang nói về việc toàn tâm toàn ý đi kiến lập mối quan hệ, và hạnh phúc là sản phẩm phụ sinh ra từ mối quan hệ sâu sắc được dựng xây bằng sự dốc lòng ấy. Nhưng, mối quan hệ thân mật (tức tình yêu thương trong không gian gia đình và đời sống) và mối quan hệ xã hội (như quy luật logic trong không gian làm việc) lại có rất nhiều điểm khác biệt, thậm chí có thể nói là hoàn toàn ngược chiều nhau.

Trong gia đình, tuyệt đối không thể nói chuyện vô tình, mà phải nâng niu trân quý lẫn nhau. Trong công việc, có lẽ cần phải vô tình hành sự theo đúng các quy tắc. Làm như vậy vừa tạo cảm giác quang minh lỗi lạc, vừa dễ dàng trui rèn phát triển năng lực, thậm chí còn dễ gây dựng nên một sự nghiệp rực rỡ hơn.

Nếu như sự lý giải này của tôi là đúng đắn, thì thực sự có thể nói rằng, Tạo hóa đã tạo ra cho con người quá nhiều bài toán đối lập nhị nguyên như thế này, khiến chúng ta khó lòng sống theo một logic giản đơn, rập khuôn.

Tương tác: Năng lượng chết rốt cuộc dẫn đến cái chết

Theo các bài báo đưa tin, CEO của một thương hiệu điện thoại nọ từng nói một câu vô cùng nổi tiếng: “Chúng tôi chẳng hề làm sai điều gì, nhưng không hiểu vì sao chúng tôi lại thua.” Câu nói này thực sự vô cùng chấn động và đầy sức nặng.

Tạp chí Manager từng đưa tin ban lãnh đạo cấp cao của công ty này quá đỗi đáng sợ, thường gào thét vào mặt cấp dưới bằng "dung tích phổi cực đại". Điều này đồng nghĩa với việc không gian quyền lực của cấp cao đang bành trướng dữ dội, còn không gian quyền lực của nhân viên thì bị chèn ép bức bách. Vì thế, nhân viên không dám phản ánh các vấn đề thực tế của công ty lên ban giám đốc, lại lo sợ bị sa thải đuổi việc, nên đâm ra im như thóc, thu mình câm lặng. Hai bài báo nọ đã gọi hiện tượng này là "nỗi sợ hãi tổ chức" (tổ chức úy cụ).

Nỗi sợ hãi trong tổ chức có thể hiểu là năng lượng chết (tử năng lượng). Khi tầng lớp cấp cao liên tục gieo rắc sự sợ hãi, việc này có thể thiết lập uy quyền của họ, nhưng lại khiến năng lượng chết lan truyền tràn lan giữa các nhân viên. Trước tiên, nó bóp chết sức sống và sức sáng tạo của nhân viên — vốn đều là năng lượng sống (sinh năng lượng) — và cuối cùng "giết chết" cả doanh nghiệp. Có thể nói, sự tích tụ trầm trọng của năng lượng chết cuối cùng đã thực sự dẫn tới "cái chết" của thương hiệu điện thoại di động đó.

Thời đại trước đây, việc dựng xây nền tảng vô cùng khó khăn, cho nên cá nhân phải nương tựa vào hệ thống vốn có để giành lấy không gian cho mình. Thời đại vạn vật kết nối hôm nay, chúng ta cùng chia sẻ một nền tảng hiệu suất cao, những ý tưởng giàu tính sáng tạo (tức tràn đầy năng lượng sống) có thể nhanh chóng được truyền bá trên nền tảng mạng: kết quả là một người có thể giành được không gian dễ dàng hơn trước rất nhiều. Đồng thời, những hệ thống xơ cứng, mục ruỗng sẽ sụp đổ nhanh ngoài sức tưởng tượng.

Hy vọng tiến trình này có thể không ngừng phát triển, và chúng ta có thể cùng chứng kiến tiến trình đó.

Hỏi: Khi đấu tranh để giành lấy không gian quyền lực cho mình, ta khó tránh khỏi việc xảy ra xung đột với lãnh đạo, đôi khi thậm chí còn gây ra sự bất mãn của sếp đối với chúng ta, không khéo còn bị sa thải. Làm thế nào để xử lý mối quan hệ với lãnh đạo cũng như tránh được mối nguy hiểm này?

Đáp: Trước tiên, đây có thể là hiện thực (tức hiện thực bên ngoài thực sự tàn khốc đến mức ấy). Sở dĩ chúng ta nhìn thấy bức tranh này là vì chúng ta đã nội nhập (introjection) bức tranh đó vào tâm thức. Thứ hai, đây cũng có thể là sự phóng chiếu (projection) từ nội tâm của chính bạn (tức hiện thực bên ngoài không tàn khốc đến thế), chỉ là bản thân chúng ta từ trước tới nay luôn sống trong cái logic ấy.

Nếu chủ yếu là sự phóng chiếu của chính mình, vậy thì cần phải nhận diện rõ sự phóng chiếu đó và hóa giải nó. Còn nếu nhận thấy quả thực là hiện thực, cơ quan nơi mình làm việc đúng là tàn khốc như vậy, thì bạn phải tự hỏi lại bản thân cho thật kỹ: liệu có nên tiếp tục ở lại đó nữa hay không.

Làm thế nào để xác định xem đó là sự nội nhập hiện thực hay là sự phóng chiếu từ nội tâm ra ngoài? Bạn có thể ngẫm nghĩ một câu hỏi vô cùng đơn giản: Ở cơ quan của bạn, có ai rất cá tính mà vẫn sống rất tốt hay không? Nếu có, điều đó đồng nghĩa với việc, cái logic mà bạn hằng đinh ninh chưa chắc đã hoàn toàn là sự thật.

Nếu cứ hễ không nghe lời là bị sa thải, vậy thì lúc này bạn cần phải tự vấn chính mình: "Tôi sẽ vì đãi ngộ trước mắt mà tiếp tục ở lại, hay vì tính kế lâu dài mà dứt áo ra đi?"

Thời đại đang biến chuyển từng ngày, đáng thương nhất chính là một bức ảnh từng lan truyền rầm rộ trên mạng, chụp cảnh một nhân viên trạm thu phí khóc lóc giãi bày: "Tôi năm nay đã 36 tuổi rồi, cả đời tôi chỉ làm mỗi công việc này. Trạm thu phí bị dỡ bỏ rồi, nhưng tôi lại chẳng có năng lực gì khác, tôi phải làm sao đây?"

Đương nhiên, tôi không hề cổ vũ hay khuyên bảo mọi người phải làm thế nào, bởi việc lựa chọn ra sao chính là gốc rễ của sinh mệnh, và cũng là trách nhiệm của chính mỗi con người.

Hỏi: Không gian quyền lực cần phải đi khám phá, nhưng do môi trường trưởng thành khác nhau, không gian quyền lực của những con người khác nhau chắc hẳn cũng sẽ khác nhau. Có phương pháp nào giúp bản thân phát hiện ra không gian quyền lực không?

Đáp: Không gian quyền lực gắn liền với vị trí, chức vụ của mỗi người. Điều cần nhấn mạnh là, chức vụ của mỗi người tốt nhất nên có không gian quyền lực thuộc về chính người đó. Như vậy, họ mới có thể khơi dậy được nhiệt huyết và sức sáng tạo.

Dĩ nhiên, trong hiện thực cũng tồn tại tình huống này: Kẻ giỏi đấu đá quyền lực, kẻ có dục vọng bành trướng mãnh liệt sau cùng lại giành được cho mình một không gian quyền lực rất lớn, nhưng lại chèn ép bòn rút không gian quyền lực của người khác. Vì vậy, theo cách hiểu của tôi, đây không phải là một không gian quyền lực mà ai sinh ra cũng tự mang theo, tức không phải là không gian quyền lực tự nhiên có sẵn do bản ngã của một người quy định.

Còn về việc khám phá không gian quyền lực của chính mình, tôi nghĩ mỗi người nên tự đặt ra cho bản thân mấy câu hỏi: "Tôi có thể ý thức một cách rõ ràng về không gian quyền lực của mình không? Tôi có thể giữ vững được không gian quyền lực của mình không? Tôi có thể dùng cách thức nào để làm tốt điều này hơn?"

Trạch (Sống khép mình trong không gian riêng)

"Trạch" (ở lì trong nhà, khép mình) là một hiện tượng xã hội sâu sắc, dù nó rất phổ biến. "Trạch" phần lớn thời gian thường gắn liền với nam giới, cho nên vừa nhắc đến "trạch", dường như mọi người rất dễ liên tưởng ngay đến "trạch nam" (chàng trai ru rú trong phòng). Dĩ nhiên, cũng có "trạch nữ". Hơn nữa, khi tôi trao đổi với một số đồng nghiệp chuyên viên tư vấn tâm lý về "trạch nữ", cảm nhận chung của chúng tôi là: nữ giới một khi đã rơi vào mức độ "thâm trạch" (ở lì khép kín cực độ) thì vấn đề phát sinh còn nghiêm trọng hơn cả nam giới.

Mỗi lần tôi bàn về hiện tượng "trạch" trên Weibo, đều có rất nhiều bình luận đáp lại rằng: "Ở nhà thì đã sao nào? Trạch là một lối sống, trạch đâu phải là bệnh."

Trên thực tế, theo góc nhìn của tôi, phần lớn các hiện tượng xã hội đều là một dạng thức tồn tại, đều là một phương thức biểu đạt của nhân tính, và chúng hầu như đều ẩn chứa vấn đề. Nhìn bề ngoài, có vẻ như tôi đang làm cho các hiện tượng trở nên có vấn đề (vấn đề hóa hiện tượng), nhưng đồng thời tôi cũng chẳng hề muốn dán nhãn "bệnh tật" cho bất kỳ một hiện tượng nào. "Trạch" cũng vậy, "trạch" là một sự tồn tại sâu xa.

Đưa vấn đề "trạch" vào chương này để bàn luận, đương nhiên ngụ ý rằng: Không gian chính là gốc rễ của nó. Có thể nói, một người sở dĩ chọn ở lì trong nhà là bởi vì trong một không gian như thế, họ mới được là chính mình. Họ không muốn bước ra ngoài là bởi vì ở không gian bên ngoài kia, họ luôn cảm thấy thân bất do kỷ (không thể tự làm chủ bản thân).

Điểm then chốt của "trạch" là sự phong kín, khép kín; và trong nhóm hiện tượng khép kín tâm linh này, còn có những hiện tượng như trì hoãn kinh niên và đi trễ theo thói quen.

Khoảng thời gian bạn "trạch" nhất là như thế nào? Nó đã bắt đầu ra sao, và kết thúc thế nào?

Hôm nay, cũng như bao ngày khác,

Chúng ta thức giấc trong trống rỗng

Bàng hoàng sợ hãi khôn nguôi.

Đừng vội đẩy toang cánh cửa thư phòng như thế

Để bước vào trang sách.

Hãy gỡ một nhạc cụ xuống trước đã.

Hãy để cái đẹp mà ta đắm say trở thành việc ta làm.

Quỳ xuống hôn lên mặt đất,

Có đến hàng trăm cách.